garsún aníos agus núair a fúair an thíos é do dhún sé leac na teine air.
Tá beirtha anois agam air a bitheamha[ch] ar seisean Do ghlaoidh sé ar a mhuintear. Chúaidh ar an bhaile mór agus tug leis na póilíní. Thógadar leo Eamonn agus do crochadh é i gceann seachtmhaine ón lá san. Bhí san go maith agus dimthigh an garsún le capall Eamonn agus sgaoill sé marbh le na cheann. Dimtigh an capall ar a eolas fein isteac trí coill mhóir nó go bain sé amac tig a mháighistir. Is amhlaidh ná raib aoinne annsan ac a lán d'eadach istig ann ceannuideaca daoine marbhtha lán d'ór i dairgead. Tháinig sé abaile agus do dein se a bain leis saidbhir.

breagh mhór. "Ná dein" ars an garsún agus luighfhidh mé leat agus deanfhaidh mé buachaill maith dhuit. Ní bhíodh aon bhannc insan t-sean-aimsir fadó ann.
Sé an ait go mbhiodh a gcuid airgidh aca fé leach na teine agus bhíodh dhá aoirde fir ins an poll a bhíodh annsan agus an leach anuas air. "Na dein" ars an ngarsún agus raghaimíd anocht go dtí tig mo athair agus tá mórán airgead fé leach na teine ann. Do bí cuig púnt an uair sin le fághailt ag aoine a thabharfhadh Eamonn Ó hAnnlean leis. Dimthigh an garsún agus Eamonn i dteannta a chéile agus nuair a fúaireadar na gcodhladh íad chuadar isteach. Cuir Eamonn an garsúnín síos nuair a thógadar anáirde an leach agus do líon an mála den airgead. Núair a bhí sé lán aige dúbhairt sé le Eamonn teacht anuas tar a cheann féin mar ná feadfadh sé é thógaint aníos go raibh sé ró lag. Chuaidh Eamonn síos agus tháinig an

D'fan san mar sin go dthí bliadhain ón lá san. Do bhuail fear bocht isteac cúcha oidhche agus maidí croise aige. Do lorg sé lóisdín na h-oidhche ortha.
Dubhairt fear an tíghe leis ná feadfadh sé thabhairt dó ar eagla ar an Riobalaidhe bitheamhnaigh ná fágann siad aoinne istig. Tá tigín beag annsan thuas ar thaobh an cnuic agus sgaoilfidh siad isteach thú. An gcuirfeá liom an garsúinín suas go dtí an dtig ars an duine bhocht. Cuirfidh mé ars an fear an tighe agus d'imig an garsúin im einfeacht leis. Nuair a bhíodar thuas i mbárr an cnuic do shuidh an fear bocht síos an poirtín ann. Dúbhairt sé leis an ngarsúin a shean-treabhsar baint de. Do tharraing sé taobh de as ceann dá cosa amach agus do thair sé amach a cos uaidh. Nach breágh an cos í sin as tóin barais ar seisean. Dhein sé an tarna ceann annsan, do tharrac do agus d'eirig sé na sheasamh agus do chaith an tsean-casóg agus is amhlaidh a bhí sé féin na culaith breágh éaduig laistig dóibh sin. "Ná aithnigheann tú mé ar seiseann leis. Aithnighim go maith ars an garsún. Déanfaidh mé tú lamhach ar seiseann mar d'imthigeas lem' capall

agus é in áirde ar capall mór fíadhan láidir a bhí aige. Tán tú annsan a garsúinín Táim cheana ars an garsúinín. Cuir díot do cuid airgead a fhir mhaith ar seisean Seadh an garsún fé mar a _____ a chuid airgead. Faig-se leis an dhuadh ag breith ar an mála sliogán agus a caitheamh síos leis an dhroicheadh. Táinigh Eamonn anuas dá capall agus do bhúail sé le clabhta baise é. Seo síos fén droicheadh é triall ar ar an mála. Nuair a fuair an garsún thíos é do phreab sé inairde ar an chapall Eamonn agus d'fág sé an sean-capall ag Eamonn. Nuair a tháinig Eamonn anios ní raibh aon nídh roimis ac sean-capall an garsúinín. D'oscail sé an mála tar éis teact aníos dó. Cad a bhí ann ac mála sliogán. Tá an méid sin deanta agat orm a garsúin ar seisean agus pé áit dá ceithre cneas ar domain go mbeirgeobhadh-sa amach thú. Do tháinig an garsúinín abhaile go dtí a n-athair. Tháinig crith chos is láimh ar an athair nuair a connaic sé an capall breagh bhí aige agus a chuid airgead.

Do bhúail Eamonn Ó H-Annlain leis ar an ndroichead. "Cá raghair a garsuinín ars é sin. Raghaid mé go Corcaig" a dhuine uasal ag diol ime. "Maith an buacaill" arsa Eamonn. "An dtiocfhair anoct" nú an mbeir ar an mbóthar.
"Beidh mé" ars an garsúinín mar tá an bóthar ana fhada. "Maith an buacaill ars é sin. Ná bí i bhfhad. Bhead-sa tamall den mbóthar led' cois ar an bhall. Sin mar bhí. Do cuaidh is do dhiol a cuid ime agus nuair a diol sé é do snaidmh sé le blúire córda ar ioctar a cuid eaduig an t-airgead. Bhí tráig bhán ins an mbhaile mór agus do fuair sé máílín bán is do thug leis síos ón tráig é. Prioc sé laghar sliogán trágha is do chuir sé isteach in' máilin íad. Do bhuail córda ar a beul agus do bhuail ar tosach an capall cuige féin iad. Seo leis cun bóthar. Do bhí Eamonn roimis ag an droichead mór a bhí ann

Do tharraig an Pórt Yarrock a hanncaire agus bhí sí ag caitheamh ar thráig Dhíomhaoin isteach ar feadh an lae Dé Domhnaigh
Annsan do mháoligh an borradh beagán agus do mheas gach éinne go rabhadar baoghal. Dá bhrígh sin níor cuireadh fearas ón Daingean cun íad do shábháil. Ar maidean Dé Lúain déirigh an borradh agus bhí gach pleasc aige ar an long Roimis sin ar deire na hoidhche chuaidh fir amach ar capallaibh ach ní bfuaireadar aon tor. Nuair d'eirig an borradh bhí gach ton ag dul de dhruim na luinge agus chuaidh na fir ar na crannaibh do thuit na crainn agus báthadh an fuireann fear is fiche Do thógadh furmhór an copar aníos as an gainnimh ó shoin.

Long BriseadhLong mór trí crann do beadh an P[ort] Yarrock. Dfhág sí Portland Oregon ar an 6adh lá de mí Iúl 1893 le dhá mhíle tonn[aí?] copar luach €10,000 cun teacht go Glas[gow?]
Rug ana droch aimsir uirtí agus tháinig sí isteac i mbág Breanann deireadh Eanair 1894 agus na seólta go léi[r] na giobal ag an gaoith. Do chaith sí anncaire sa chuan agus tháinig an captaen i dtír agus chuai[dh] sé go Tráighlí ar cúram éigint agus thái[nig] sé tharnais agus chuaidh sé ar bórd arís. Bhí íascairí na háite isteach agus amach chúichi ar feadh cúpla lá. Bhí bád tarrach ann ó Luimnigh ach deirtear go ndubhairt an captáen {Forbes} ná thabharfhadh sé téad do bhád Éireannach. An Satharn deirineach den Eanai[r] do shéid an ghaoth aníar adtúaidh an oidhche sin.

An t-Amadáinín
Bhí feirmeóir mór fadó ann agus bhí triuir mach aige. Amadáinín a béadh [!] an triomhadh duine aca gan an mheas aca air. Ins an am san fadó do caithidis na feirmeoirí a gcuid ime a bhreith go Corcaig. Úmacha a bíodh ar na capaill an uair sin. Ní raibh aon cairt ann ach is amhlaidh a cuiridís dhá fircin ime ar an uaim. Do bhí bitheamhnach mór i gCorcaig an uair sin, do buaileadh sé leis na daoine tamall amach ó'n mbaile mor ar an ndroichead gur bh'ainm dó Eamon Ó Duinlán. Diarn [!] an feirmeoir ar an bhfear Crionna aca dul ó'n mbaile mór go Corcaig leis an ím. Dúbhairt an mach na raghadh mar go mbainfeadh an bitheamhnach an t-airgead sé [!]. D'iarr sé ar an tarna mach é agus b'é a dala ceudhna é. "Raghadsa a athair" ars an t-amadaínmh [!] leis. "Na bac de' ars an t-athar. "Is cuma é" ars an t-amdáinín: sgaoil liomh. Do cuaidh sé amach agus do thug an sean-capall isteach as an ngort leis i gcoir na maidne. Do gleas air suas. Seo cun bóthar ar maidin é. Do bhí san go maith agus é deanamh ar Corcaig.

Aéntaidh diacta agus daénachta Mic Dé; in aéntaidh as úaisle gach naénta[idh,] in aéntaidh na Naémhthríonóitte - Athair, Mach, agus Spirit Naemh. Amen.--------------------
"An bráthair bocht Michel Ó Cléirigh ro scriobh an bheta so Barrai. i cconueint na mbráthar, i Ccorcaigh, as leabhair memruim le Dómhnaill ó nDuinnín. 24 Iunii. 1629"

C. 25. Ó táinic tra laithi etsechta an fhir Fhora rabhattar na hilbhúadha sin .i. an tí Náemh Barra; íar níc do dall, agus clamh, agus bacach, agus bodhar, agus amhlabhar, agus aésa gaca hindlabhra ar cena; íar ffothúccadh ceall agus réccles agus mainistreach iomdha do Dhía; agus íar nóirdnéid inntibhsein epscail [!] agus saccairt, agus aésa gaca gráidh ar cena, fri hongadh, agus cosmadh, agus coisreccadh; agus bennachadh túath, agus cenél fri bhathais, agus comna, agus anmchairdes, agus foirchetal; agus coimhétt inse [!] agus creidmhe isna críochaibhsin do ghrés.
C. 26. Do chuaidh íar sin Barrai do Cíll na Clúaine, do accallaimh Cormaic agus Bhaithine. Do rocht iomarro Fíama ina Chómhdháilsiumh go Cíll na Clúaine, go ro bheannach cach dibh dia roile ina mbráithribh náemhaibh, agus do ráidh Barra friusomh - As mithid damhsa mo thúaslúccadh a carcair cuirp, agus teacht do chum an Rígh nemhdha, fil occam Ithoghairm chuicce anosa. Ro ghabh íar sin Barrai sacarsaic [!] ann sin do láimh Fíama, agus ro fhaoidh a spiret do chum Nimhe, occan ccrois imedhann Cille na Clúaine. Teccaitt íar sin a mhanaigh, agus a dheiscipail, agus senad ceall Desmhúmhan do thórromha agus donórúccadh cuirp a máighistreach .i. an tí Naémh Barra, agus non berat leó go hionad a eiseirghe .i. Corcach. C. 27. Ro rinedh [!] tra dona sruithibh an lá sin .i. lá etsechta an tí Naémh Barra. Nír léicc Dia gréin fó talmhain dá lá décc íar sin .i. an céin ro bháttar senada cheall Desmúmhain im coirp a máighistreach diomnaibh, agus psalmaibh, agus aifrennaibh, agus ceilebhartaibh. Teccaitt din Aingil Nimhe i frestal a anma, agus nos berat leó co nonóir agus airmittin do chum Nimhe; bhail ittaithne amhuil gréin, in aéntaidhúa fal aithre agus fátha; in aéntaidh apstal agus deiscipail Ísa; in aéntaidh naoi ngrádh Nimhe ná dernsat imarbhus; in

lóchrann órdha ro hadhnadh ón Spirtu Naémh, asa teichit dorchú, agus targabal itegduis an Chóimhdhedh .i. isin ecclais. Ba hé din an teine taidhleach go ngrás goirthi, agus fadaidh déirci hi ccróidhibh na mac mbethaidh. Ba hé fos an bárc bith bhúadhach, no lá ádh slógha na nilphopail tar ainbhitn[e?] an domhain co trácht na heccuilsi nemhdha. Ba hé din an fethal coisrecctha an rí Nemhdha, do ghnídh sídh agus caomhchomarc etar Día agús duine. Ba hé din an tÁrdmhaér agus an rechtaire ró úasal ro faidh an t-Áirdrí Nemhdha do thobhach císa agus fúalach [!] agus soighníomha ó clannaibh na nGaéidhel. Ba hé din an lía loghmhar ó ccumhdaighthea an Rúirech Nemhdha. Ba hé din an lestar glainídhe turasa to dáilte fín bréithre Dé dona hilphoiplibh filet íar na chal. Ba hé din an mór brúghaídhe sona sobharthanach an eccna agus iméolais nó ícadh bochta na firinne o iomat an fhoircetail. Ba hé din gessca na fír fineamhna .i. crann do tharcadh bethaidh agus sásadh don domhan. Ba hé din an fírlíaigh no ícadh gallra agus tédhmanna cuirp agus anma gach duine irisigh isin ecclais. Roptar iomad tra búadha an tí Naémh Barrai, cona cúmhaing cuine at airemh ar a niomat
C. 24 Atád seacht míor bhúilíghe re le sunn ite, ro thionnluic Día do Bhairri Naomh seach na huile naémha ele .i. labhra do ria na ghein im broinn a mháthar; agus labhairt den fhollas ele fó céttóir, íar na ghein, ria haimsir cóir; agus edhbairt da ria na bhathais; agus ferta do dhénamh do gan a ettarghuídhe impa; agus aingil no beirtís hé gach conair no téighedh, agus na bíttís ina chóimhitteacht, agus Eolaing do thabhairt a láimhe illáimh nDé; agus dá lá dhécc don ghréin, íar na écc, gan a dorchúccadh ó néllaibh; agus dréimire óir do bheith ina ecclais do airicill na Namnand Naémhtrét do chum Nimhe, amhail at chonaire [!] Fursa cráibhtheachta ind sin

Barra. Bidh maith an baile, agus bidh airmittne a chómharba i ttalamh; conadh aire sin, ro airíltníghestair Fíama tíodhnacul cuirp Criost do Barrai hillaithe a etsechta.
C. 23. As lis [!] tra tuirim agus aisnéis ann do roine Día dfertaibh agus mirbhúilibh ar Naémh Barra, ar ní fhuil neach eile con inniseadh a faisnéis uile, muna tísadh féin, nó aingel Dé dia ninnisin; as lór iomorro a ráidhe an becc so díbh ar deismirecht a bheatha inmhedhonadh, agus a airbhert bith cach laithi; a inísle agus a úmhla, agus a chendsa agus a chaénbharraíghe, a ainmne agus a áilgine, a dhéirc agus a thrócaire agus a dhilgáidhchi, a aéine agus a apstanaint, aernedhthe grésach, a frithaire, agus a mhenma innithmheach inDía do grés. Ní fhuil nech aile conic a innisin sin, muna tísadh buídhein no aingel Dé día innisin. Ar robtar ili búadh an tí Náemh Barrai; arfa fer fírén go ngloine aiccnidh, amhuil Ábram. Ba cennuis, diúit, dilgúdhachó chróidhe, amhuil Maoisi. Ba psalmcetlach, molbhthach toghní, amhuil Dáibhid. Fa héstadh eccna agus eólais, amhuil Sholmain, Mc. nDáibhid. Fa lestar toghthe forfhóccra fírinne, amhuil Pól napstal. Ba fer lán do rath agus do dhealaídhecht an Spirtu Naéimh, amhuil Eóin Macán. Ba leómhan ar nert agus ar cúmhachta. Ba rí ar órdán agus air echi frí saéradh agus daeradh, fri mharbhadh agus bethúccadh, fri chuibhrúccadh agus túaslúccadh. Ba nathair ar túaichle, agus tré a baireim gach maith. Ba colum ar cennsa agus diúite. Ba hé an lubhghort cáin, lán do luibhibh súalca. Ba he an topar glainídhe turasa níghthe phectha in phopail ro erb Día dho do lesúccadh ó ghlaine a fhoircetail. Ba hé din an néll neamhda turasa túismidhthea talamh ma [!] heccailsi .i. anmanna na fírén ó bhraénaibh a forcettail sídhaigh súaltaigh. Ba hé din an

mo chorp, agus manmain. Ro chai Barrai íar sin, agus isé a dúbhairt - Ní hédh sin ro imruídhisa, acht go madh mé ro edhbradh duit-si mo chíll. At rúbhairt Eólaing - Bidh amhuil at bearimsi bías, óir as hí toil Dé; agus at ionmainsi ag Día, agus at mó a inusa, acht Cuinghimsi logh medhbarta cuccatsa - Gurab in aénbhaile bhes ar neiseirghe. A dúbhairt Barrai - Rot bia isin, acht am shníomhachsa fos imom anmchairdes. A dúbhairt Eólaing - Rot gebha anmchara do dhiongmhála dom láimhsi aniu. - Agus iseadh on ro cómhailleadh; conúair do rad Eólaing lámh Bharrai hilláimh in Chóimhdhedh, bu déin ag úlaidh Eólaing hi fíadhnaisi aingel agus árcaingeal, agus asé a dúbhairt - A Chóimhdhe, geibh chúccat an duine fírénso; agus ro ghabh íar sin an Cóimhdhe lámh Bharra chuicce foir Nemh. A dubhairt iomorro Eólaing - A chóimhdhe, ná beir úaim anosa an tí Barrai, go tí aimsir a thúaslaicthe a cuirp. Ro léicc an Cóimhdhe úadh íar sin lámh Bharrai, agus ón ló sin ní caémhnaccar nách nduine fé ghadh a láimhe ara taithneimhche; conadh aire sin no bidh lámhann ima láimh do ghrés.
C. 22. Táinic for menmain do Bharrai tórmach taisi naomh do chuinghidh reilecc. Táinic íar sin an t-aingel día accallaimh, conebuirt fres - Eirccsi amárach hi ccrích ua ccríomhtainn suas, agus atáid taisi espug ann. Do chúaidh Barra, íar na mhárach, do Dhísiurt Mór, con aca ann sin senad acc adhnacul na ttaisi día ndeachaidhsiumh díarraigh. Maith sin, ar Barra fri fíama Mc. nEóghain, Cidh do gníthear lat ann sin. Isé so, ar Fiama - Aingil Dé táinic dom accallaimh araéir, conebuirt friom teacht ar ceann na ttaisi-so áit a rabhattar, conas tuccas ass. As sí sin caingen dom fuccsa óm thigh, ol Barrai. Cidh bías ann din, ar fíama. Ní conntabhairt ol Barra; léiccfithter duitsi na taisi. As maith sin; ar Fíama, agus rot fíasa a logh - Bidh lat an baile so cona thaisibh óniu co brath. As ced, ol

aicce innte .i. Fachtna ro gabh Cíll Riá, Eiltin Mc. Cobhthaig, ro gabh Cíll na hÍndsi. Fergus Findabhrach, ro gabh Findabair na rígh, Condire Mc. Foirtchirnn, ro gabh Tulaigh Rátha, Espug Libheán, ro gabh Cíll Iá, Easpug Sinnell, ro gabh Clúain Brúiches, Finghin agus Treán, ro gabhset Domhnac Mór Mitaine, Muchalmac Mc. Gurllin, ro gabh hi i Ros Ailithir, agus Fachtna mac Mongaigh bheós, Colmán Espug, ro gabh Ceann Eich, Múadhán agus Cairpre Espug, ro gabhsat Aill Núaitin; ro edhbairset an fhoirenn sin uile a ccealla do Dhía, agus do Bairri.
C. 19. A dúbhairt Espug Mc. Cuirp fri Bairri - Mádh mo corpsa dech fón talmhain sunn ar tús, agus mádh mhanam dheachas do chum nimhe, gach aon íar sin atbhéla i ccuairt Chorcaíghe, nis léicceabhsa in Ifern; conídh é íar sin Espug Mc. Cuirp cédna marbh, do chúaidh fó úir Chorcaíghe. C. 20. Ro ba sníomh la Barrai bheith cen anmcarait íar mbás a shenóra; conidh íar sin ro chúaidh do shaíghidh Eólaing, agus ro fhoillsigh Día do Eólang Barrai do rochtain chuicce; conebairt ria a mhuíntir - Ticfit aidhedha úaisle sunn aniu, agus fritháilidh íat im bíadh, agus im fothraccadh. Ro síacht Bairri íar sin, agus do rala fer tíghis Eólaing do, agus ro fher fáilte fris, agus a dúbhairt - As failidh an senóir fribh; gatar díbh, agus dénaidh bhar ffothraccadh. A dúbhairt Barrai - As túiseacha dúinn an senóir daccallaimh. Do chúaidh an fertíghis do accallaimh Eólaing, agus ro innis do aithescc Bharrai. A dúbhairt Eólaing - Dénadh Barrai a fhothraccadh ar tús, agus do dhénamh iomaccallaimh íar sin. Taéd chena im barrach coi a réiccles, agus ricciubhsa chuicce hi cind seachtmhaine; agus iseadh on ro cómhailleadh. - C. 21. Óir tainic Eólaing hi cinn seachtmaine co Corcaigh, agus ro shlecht fó ceatt óir do Bharra, agus isé a dúbhairt - Edbruimsi duitsi mo chíll, agus

Aédh - Do bheirimsi duit an tionad so, agus an mboin tucc Día chúccat ann. Táinic íar sin Aédh Mc. Míandaig, agus ro edhbair do Bhairri Foithribh naédha imugh túath, agus a maincine féin cona cloinn; agus táinic íar tain Aédh agus rot nedhbair cona cloinn ambith dílsi do Bhairri.
C. 14. Táinic íar sin aingel Dé dia thórromha, agus a dúbhairt fris - In ann so is áil duit airissid. A Dúbhairt Bairre - Mas sédh as áil le Día, as ann. A dúbhairt an taingel - Mádh sunn tairisi, bidh at uaiti meic bethadh as do chum Nimhe - Eircc seachut biucc conuicce an ionatt atátt na huiscce iomdha firt anair, agus airis ann ar chómhairle an Chóimhdhe, agus bidh imdha sruithi agus mc. bethadh an ionaid sin do chum Nimhe. C. 15. Táinic íar sin an taingel roimhe gus an ionad ro cindedh dho ó Dhía, agus ro thórainn an taingel an chíll, agus ros bhennach, agus tarrastair Bairri indti íar sin. C. 16. Do chúaidh Bairri íar sin do Róimh, do ghabháil grádh nespuig ar aén, agus Eólang, agus Máedhócc ferna, agus Dáibhid Cilli Muini, agus dá mhanach décc dóibh. Gregóir din isé roba cómharba Pettair an ionbhaidh sin. In tan din túarguibh Gregoir a lámh ar chind Barra, do erléghadh na ngrádh fair, táinic lasar do nimh for an láimh, conebairt Gregóir fri Bari Eircc dod tigh, agus airléghfaidh an Cóimhdhe féin grádh nespuig fart. Agus as amhla ro cómhailleadh. C. 17. Óir tainicc Barrai dia chíll féin, agus ro uirlégh an Cóimhdhe féin grádh nespuig fair, acc an ccrois ar aghaidh an tempaill, bhail in ro hadhnacht a a taisi íar tain; agus rot ebrenn ola tra talmhin go h-iomdha ann, go ttáinic tar a assa, agus tar assa na sruithi ro bháttar ina fharradh. Ro bhennaidh íar sin Barrai cona sruithibh an chíll agus an reilecc, agus a dúbhrattar - Imatsruithi do ghrés hi Ccorcaigh. C. 18. Tarrastair íar sin Barrai hi Ccorcaigh; agus sccol mór do naémhaibh

in sin .i. Ícaidh an mad do dhoilli agus do amhlobhra, agus ícaidh an Clamh gur bo slán. Bróccán Mc. Senáin, daltai do Bairri, do gnídh tur-haicechta gach lae la Barrai, go tuccadh grádha fair; ro n-edhbair fó déin cona chíll .i. Clúain Carnai imbith dílsi do Bharrai.
C. 11. Táinicc íar sin Barrai, agus aingil roimhe, go a chrích féin, agus ro cumadh cíll achaidh Durbcon. Atá cúas ann sin .i. Cúas Barrai a ainm, agus atá línd maith ina fharradh, as a ttabhartu brattán gach noídhche do Bhairri, íarna gabháil illíon aénmhogail. At rúbhairt an taingeal fri Barrai - Ní basunn bhias theseirghe. C. 12. Táinic íar sin Barrai tar an abhainn go cíll na Clúaine, agus ro cumadh ecclas innte, agus tarrastair innte fri ré ciana .i. go ttángattar da dhalta do Ruadhán chuicce .i. Corbmac agus Bachin, íar ccuingidh ionaid dóibh for Rúadhán, go nebuirt Rúadhán friu. Eirccidh go mbennachtain, agus in bail a mbenfa a thengae re bhar ccloc, agus hime abhai iris bhar tteighi liabhair, is ann sin bhías bhar neiseirghe. Ódo rochtattar íar sin go barrai, go Cíll na Clúaine, tángattar dóibh na huile so íar mbréithir Rúadháin. Ros gabh toirsi mór íatt íar sin, ar ní ro shaoilset an cheall do léigen dóibh. A dúbhairt Bairri friusomh - Ná bídh brón ná toirsi foraibh; do bheirimsi dúibhsi agus do Dhía an chíll so cona huilibh mainibh. Ro cumadh tra Barrai da chíll décc re siu táinic go Corcaigh, agus fós ruccuibh uile ar úmhalóitt agus an mhéud a dhéirce. C. 13. Tucc aingel íar sin eólas do Bharra ó chíll na cluáine conuicci an ionaidh ittá Corcach aniu, agus a dúbhairt fris - Airis sunn, uair bídh é so do porteiseirghe. Do righne Bairri aine trédhenas íar sin isin ionad sin, go ttáinic chuicce Aédh Mc. Comgaill, do Uíbh Mc. Iáir, ar íarraigh bó at rulla do bhreith laigh, go fúair hí hi ffarradh na cléireach. Ro fíarfaidh Aédh díbh cred rat abhar fucc sunn. Ro freccair Bairri - Atám acc iaraigh inaid ingúidhfem Día orainn féin, agus ar an tí do bhéra dhúinn. At rúbhairt

agus isí so scol ro bhai acc Bairri isin loch .i. Eólang a aitte, agus Colmán Dhaire Dúnaoi, agus Baichine, agus Nesán, agus Garbhán Mc. Findbháirri, agus Talmhach, agus Findchúa Dhomhnaigh Móir, agus Fachtna Ría, agus fachtna Ruis Ailithir, Lúicér, agus Cumán, agus Lóichine Achaidh air Áird Cairne, agus Finntán, agus Eóthuile fuilset hi Rus Caérach, agus Treallán fuil i n-Druím Dríghníghe, agus Caolchú, agus mo Ghenna, agus mo Diomócc, agus Santán, agus Lúigér Mac Coluim. Tuccset tra an lucht sin a ccealla do Dhía, agus do Bhairri imbith dílsi. Ite din ro bháttar aicce in ettarghabháil .i. deirbhshiúr Bairri, agus Crothrú inghean Chonaill agus tri hingheana Mc. Cárthainn, agus Cóch Caille Ruis Bennchuir, agus mo Shillán Rátha Móire, agus Scothnát Chlúana Bicc, agus Lasar Achaidh Durbcan, agus teóra ingheana Lúighe Dúne, agus Her, agus Bríghit air na ídhi. Ro edhbairset in luchtsa uile a cceall do Dhía, agus do Bhairri imbhit dílsi .i. Bairneach Mór iccrích Múscruíghe mhitaini, iár an brit ceta ro gabh ann; agus Nathi, agus Bráccán, ro ídhbairset a ccíll do Bhairri .i. Bairneach Mór, agus for fáccaibh Bairri menistir agus ceithre lebhair an tsoscéla acasomh. Lúghaidh Mc. Findtáin, do Dháil mo Dula air thír cliúch; isé cétna ro ghabh ceanna droma hi ccarn-Tíghearna, hiccrích fer múighi féine; ro edhbair a chíll do Bhairri, agus rucc Lúghaidh ó Bhairri oifertóir findruine. Báetán Mc. Eóghain, ro gabh Glenn Cáin, hi ccrích Hu Laighen Elí agus mo Diomocc, din daltai do Bairri, agus dís easpuig íatt; ro edhbhairsett an dís a ccíll do Barrai in ógh dílse .i. Glenn Cáin Drúim Eidhneach, hi ccrích Hu Laighen Elí. Sárán ron gabh, ro edhbairsein a chíll do Bhairri, agus ros fuccsomh ó Bhairri, a menistir númha cona sacarfaic. Gobán Corr, ro gabh hi fán Lopaist, agus ro edhbair a chíll do Bairri, agus do rot Barrai dosomh offartóir airgit, agus cailech altóra di ór. Finntán agus Domhangein ite, ro gabhset Clúain Fotai, agus tulaigh mín, agus ro edhbairsett a ccíll do Bhairri,

na cille so. Agus a dúbhairt Cainneach. Ní bát illi meic aptha do reilgisi.
C. 8. Táinic íar sin Bairri go hespug Mc. Cuirp hicliú fer amra din an Mc Cuirp sin, agus cómhalta do Dáibhid Cille Muine; agus dá dhalta do Ghriogair-Rúadh ab iatt an dís. In tan íar táinic Bairri go hEaspug Mc. Cuirp, rot naiccill an Rí .i. Fachtna Feagach McCáelbhuídhe, fén Múscruíghe Breáccáin, agus isé ro ráidh ris - Riccimsi a les, go ro bhennachassa an dís so .i. mo mhac dall, agus muinghen amhlabhair. Ro bheannach Bairri iatt, an dís, agus ro slánaíghit .i. Arascc don mhac, agus a herlabhra don inghin. Orra bháttar íar sin acc imaccallamh .i. Barri agus an rí, ro chúalattar golgháire mar. Cídh so, ol Bairri. A dúbhairt an rígh - Mo sheitigh as marbh anosa. A dúbhairt Bairri frís an rígh - As túalaing Día atá dúsacht a bas. Ro bheannach Bairri íar sin uissci, agus ro fothraiccit an ríoghan ass, agus atracht a bás amhuil bidh as a codladh at reshedh. Oro bháttar occ imaccallaimh .i. Bairri agus an rí, a dúbhairt an rí - Cidh ar na ndéinisi, a Bhairri, ferta in ár ffíadhnaisine fós. At rúbhairt Bairri - As túalaing Dia a ndénamh, mádh áil do. Ind aimsir Earradih, trá sin do fuirridh, rottsett ar a ídhi cnai fáiscci don choll fó rabhattar, gur bhát lána a nochta dona cnóibh; Is ann sin ro edhbrastair an rí .i. Fachtna, Ráith Nairtine imbith dílsi do Bhairri. C. 9. Ro lég íar sin Bairri leabhar Natha, agus leabar apstal acc Easpug Mc. Cuirp, agus ro chuinnigh Easpug Mc. Cuirp logh a léighinn for Bhairri. A dúbhairt Bairri - Cá logh chuinghe. A dúbhairt Easpug Mc. Cuirp - Isé as áil damh gurb in aenbhaile bhes ár neisirghe illaithe braitha. At rúbhairt Bairri - Rot biasa inní sin, úair bídh in aen-bhaile rott nadhnaicfídher, agus bhes ár neiseirghe. C. 10. Ro áitreabh íar sin Bairri illach Irce, agus ineterghabháil ris anair;

mór ann, go raibhi cochall de immon mboith andénadh Bairri a léghenn, a dubhairt Barrai fri a oitti - Robadh mhaith lem cochall do bheith imombhoith go ttairsitis lem psailm. Do righne Día amhla, úair ro legh an sneachta don talmhain, agus ro mair an cochall buídhe imman mboith go ttairnic do Bhairri a psailm.
C. 6. Tarés táinic araile duine saidhbhir fidhach a ainm, go háit a mbaoi Barrai .i. go Lochán dá gabháil danmcaraitt, at rúbhairt Lochán ria Fidhach - slecht don ghilla bhicc útt .i. do Bharrae. At rúbhairt fidhach - As becc lem slechtain do. A dúbhairt Lochán re fidhach - Dia ngabarsa hé anmcharait, an ngebhásaé. At rubhairt an laéch - Ro gebhad. Is ann sin ro shlecht an clérach do Bhairri, agus ro shlecht fidhach; agus ro edhbair Lochán a chíll do Dhía agus do Barrai, agus ro edhbair fidhach cona íartáighi. A dúbhairt Bairri ria a oitte - Geibh úaim an laocso cona íartaíghi, tar cenn mo psalm ro gabhadh úait. Táinic íar sin Bairri, forcongradh dho tuidhecht sa Múmhain, do rúacht go hairm ittá Cúl cairsine aniu, in Osruídhe, agus ro thórainn an chíll sin, agus ro hedhbradh dho hí tré bithe. C. 7. Do chúaidh Bairri íar sin go hAchadh mBó, agus is ann ro ghbah ionad ar tús. Táinic íar sin Cainnech, mac rí Dhalann, go Bairri, agus ro chuinngh chuicce fágbháil lais an ionaid sin. Cidh ro mbiasa aire, or Bairri. Rot fia a maith aire, a Bhairri, ar Cainneach. An tionad ingebhae, agus imbett do thaisi immatt sruith agus sobhartan, agus airmittne do gres fo bith na h-airmittne do bheiri dhamhsa. Cidh náill, oll Bairri. Rot bia, or Cainneach, Nemh da gach fer ghebhas thionad, baromach limsa a dúbhairt. Airisi sin, ar Bairri, dóigh a thelgur dóibh, agus ateatha árdaidh na bréithre sin. A dúbhairt Cainneach - An úair ghebhas do chómharbasaé, agus fer thionaid, ní scera cen anmchardes fair ón Rígh Nemhdha. Ro thórainnsett an chíll agus an relecc, agus at dubhairt Bairri - Bát uaithi Meic aptha

do dhénamh do. Másamaith, ol Aimirgin, beiridh libh, agus denntar do. A dúbhairt an seanóir - Ní bhéaram anasa, o ttísam arís, an tan reccmait a Laighnibh. Tangattar íar sin, an tríar céadna, go teach nAimhirghein, in aimsir samhraidh, agus ruccsatt leó an mac. Órro síachattar tra gus an slíabh díanadh ainm Muincilli .i. do ros coill, táinic íta ann dan mac becc, agus ro chia ag cuinghidh díghe. At dúbhairt an seanóir fri a thimthirídh - Eircc do shaighidh na heillte út arin tsleibh, go ttuccadh digh úaithe dan mac. Do chúaidh an timeiríd [!] agus ro bhligh leastar lán do lemhnachd úaithe, agus do radadh don mac becc. Is ann sin a dúbhairt an seanóir - Áit a ndearna Día an firt nadhamhra so ar in mac, is ann as cóir tinnscceatal léighin do, agus a bherradh, agus claochlódh a anma. Agus do ronadh amhla. A dúbhairt an fer - Rón beárr as caomh, agus as find an bárr fil for Loán. At rúbhairt an seanóir. As maith an abra, úair bídh é a ainm ó niu amach Finndbhárri.
C. 3. Isé sin laithi táinic Brenáinn Birrae a slíabh Muincilli, go ttarrastair in baili atát Crosa Brenáind aniu. Ro ling an carpán fó trí faoi conas tárla as, agus ro chaiestair go mór, agus ro fháitbhestair íar ttain; agus ro fíarfaidhset a mhuinntir de cidh ar a nderna cai artús, agus gáire iar sin. Gillae becc táinic sund aniu, ar a nderna Día míorbhúil móir. - C. 4. Isé fath ar a ndernas toirrsi - Itche ro chuingeas go Día, trí fearanna i nDeasmhúmhain, go ro fóghnattais dom chómharba im dhíaigh .i. o Abhainn móir go Laoi, ó Laoi go Bandai agus go Baí mBerri, ó Bhandai go cléiri; agus ustard [!] Día damsa sain, acht is ré fóghnamh Barra do ratt Día íatt tré bithe. C. 5. Do cuattar iar sin, na trí cléirigh a dúbhramar ar Chrích Laighen, agus Bairri leó; agus isé ra thórainn Ceall Mc. Cathail i mbealac Gabhrain. Is innte sin ro legh Bairri a psalmae. Tares do Bharrai ócc léghadh a psalm gur ro fher snechta

Beatha Barrae Ó Chorcaigh.
Cap. 1.Mobharri din da Connachtaibh, do íar ccenél do chlannaibh Bríain Mc. Eachaidh tsainrith .i. Bairri Mc. Amairgin, Mc. Duibh Duibhne, Mc. Airt, Mc. Cárthaind, Mc. Flaind, Mc. Nin Déadha, Mc. Bríain, Mc. Eachaidh Múighmheadhain. Táinic íarraidh cenél agus bunadh an tí Náemh Barri a críachabh connacht; gur ghabh forba agus fearanntas ind Ach[adh?] Durbcan i ccrích múscraíghe mitine. Is ann sin bai baile ag Amairgin Ócc, athair Bairri Taimirgin sin din fágabhai amhra hé, agus is he fa prímhgobha do rígh Raithlenn an tan sin .i. Da Thíghearnach Mc. Aodha Úargairbh

Mc. Críomhtainn, Mc. Eachach, Mc. Cais, Mc. Cuirc. Ro bhai din cúmhal sochraidh stagh [?] in rígh. Ro forcongair an rígh dia mhuinntir ná ro aén taígheadh neach díbh le i llánamhnas. Ní chuala din Amhairghin inní sin. Ro aéntaidh íar sin an gobha agus an chúmhal go hinchleithe, agus ro f[ris?] farra íarttáin úair ro coimpreadh an chúmhal. Íar sin ro gairmeadh an chúmhal ón rígh .i. ó Thíghearnach, agus ro fíarfaidh dhi cía ór ba torrach, agus a dúbhairt an chúmhal gurb ó Aimirgin. Is ann sin a dúbhairt an rígh a ccuibhreach, an dís .i. Aimirgin agus an chúmhal; agus fos a dúbhairt teine mhór dfadúdh, agus a ccor innte, an dís; gídh níro léig Día dosamh sin, uair táinic saigneann, agus torann, agus fleochadh déarmhar ann, conár féadsat teine dfadúdh, úair rob ionmhain la Día Náemh Bairri, cidh ria siu ro geineadh. Is ann sin ro labhair an naidhi a broinn a mháthar, agus a dúbhairt - A rígh, ná déna an gnímh néccóir, uair ní ba móide do grádh ag Día cia do gn[é.] Is ann sin a dúbhairt an rígh frí a mhuinntir - Airisidh bícc go ffaicem, agus go ffeasam cía nar naiccilleann. Is ann sin tairisis an saigneann, agus an torann ogus an fleochadh, agus ro háinceadh Aimhirgin agus an chúmhal gan a losccadh; agus ro thuismídh an chúmhal an mac nadhamhra .i. an tí Naemh Bairri. Íar na gheineamhain din ro aiccill fó ceátt óir an rí gura saoradh do a athair agus a mháthar. Do ratt an rí do íatt a saoírsi, do ratt é féin con a síol do Bhairri tré bithe.
C. 2. Ní ra labhair in mac trá íar sin go haimsir cóir. Táinic íar sin Aimirgin, agus an chúmhal, agus an mac becc leó go Hachadh Durpcon. Is ann sin ro baisteadh an mac. Mac cuirp easpug do Dál mo dula do Chorca, air cind droma, isé ro baist. Isé céad ainm do radadh fair .i. Loán agus ro hoileadh fin [!] re seacht mbliadhna in Achadh Durbcan. Ro bháttar din tríar cléiridh dfearaibh Múmhan in a nailithre a CCríoch Laighean isin aimsir sin. Tangattar iccoir turasa dfios a ttíre féin, agus da dheachattar for a tturais go teach nAimir

as an gcrann go lámhfadh an duin uasal é.
Bhí fios ag an sgiobaire go maith cad a bhí ann agus ní raghadh sé ann dhó ach é ag cur a ministeár ann agus go lámhfadh sé fheín é. D'fan a ministeár suim gan áireamh a dhiarraidh é chuir ann agus ní raghadh sé ann dhó. Nuair a thuit a ministeár cortha de bheith ann bheith a' gabhailt don sgiobaire diarraidh do chur ann agus ní raghadh sé ann dhó agus chuaidh sé feín ann sa deire. Shíl an duin' uasal gurab é an sgiobaire a bhí ann agus chaith sé leis agus lamhaig sé an ministear. Chas a duin uasal agus an sgiobaire abhaile. Bhí fear bocht deánta aige den duin' uasal agus bhí a ministeár lámhaighthe agus é fiadtha go h-Ifreann. Bhí fear saidhbear deánta aige don bhfear bocht. Fuair sé clann an tinnil boicht pósta agus thug sé gach aon leath-phingin a bhí aige chun spréanna dhóibh. Pósadh gach aoinne riamh acu ana-óg. Theastuig ón cuid eile den dúthcaigh cuid den leasúna dhfáilt. Bhí an oiread cloinne acu is go rabadhar á ndíol ar raol an dosaon ar sráideanna gan dath agam ar aontaí nár tháinig riamh. Mhair sé i bfochair an té ba shine acu. D'fan sé ann go bhfuair sé bás. Sin é mo sgéal-sa tá á ndíol gan croidhe Agus má thá bréag in aon chiall de - bíodh

agus is beag nár thug gach nduine acu tig dó cun maireacht' ann bhí a mbéal chomh mór san le grábhaireacht agus le h-athás é teacht saor. Bhí blas gach ní, seal gach díghe agus seam gach ní agus ní gan tobac a bhíodar a' caitheamh na h-aimsire. agus ba dhóigh leo nuair a bhí dá mhí caithte ná raibh trí lá dá saoghal caithte. Bhí athás ar a n-aigne, grábhaireacht ar a n-intinn, beannacht ós na naomh ar a gcroidhe is ar a n-aigne. mar -> pé
uair a caillfaidhe iad go raibh díon don anama i bflaitheas na nGrást mar thuigeadar gur ós na flaithis gur ráinig sé cucha chun daoine uaisle a dheánamh díobh, brath air [?] fear bocht a dheanamh dhen duin' uasal agus an ministeár a thiomáint go h-Ifreann. Gach lá dá dtagad bídís a guidhe chun Dé ar a rud céadna. Igceann tamaill na diaidh sin ghabh an ministeár dtí a duin' uasal. Sé an rud sochruigheadh eatorrtha agus bé an ministeár ba cheann leis ná é thabhairt lá a' foghléireacht tríd a' gcoill agus go raibh crann mór leathan cuillinn na leithéid sin d'áit sa choill agus nuair raghaidís le h-ais sin leigint don duin' uasal dul isteach ann agus déarfadh an ministeár dhena sgiobaire go raibh eán mór istigh sa chrann sin go mbíodh sé a fuireach ann i gcomhnaidhe agus nuair a rithfeadh an sgiobaire lámh leis an gcrann leigint don duine uasal é lámhach. Dheineadar. Nuair tháinig a lá sin dimthigheadar a' lámhach timcheall na coille agus nuair cuadar lámh leis an gcrann chuaidh an duin' uasal isteach ann i ngan fios dó. Shíl a ministeár a sgiobaire a cur síos an t-eán a dhárdach as an

rinnce agus d'fhág sé an breitheamh agus dá gúistéis déag a' rinnce nú gur cailleadh a breitheamh agus triúr des na gúistéisí.
Bhuail sé amach as an dtig annsin. Ní raibh aoinne ann chun é thabhairt daor. Igceann tamaill na diaidh sin thugadar suas arís é agus dáltha an céad lá fuair na gúistéisí agus dubhraigheadar leis go raibh sé daor. 'Daor adeir tú liom a h-Iarla' arsa sé leis a' mbreitheamh Leig sé sraoth. Chrom a breitheamh agus gach a raibh ann i dtig na cúirte, chromadar a' sraothartaighl. Stad sé na stróinseáir a bhí i dtig na cúirte dhen sraothartaighl. Dfhág sé a' breitheamh agus 12 guistéisí nú gur cailleadh iad. Buail sé amach as a' cúirt chomh fríálta le h-aoinne. Igceann tamaill eile gabh an ministeár go dtí an duin' uasal Theastuig uaidh a' duin uasal do thabhairt suas na fhochair an tríomhadh h-uair. Níor theastuig ón duin uasal é thabhairt suas níos mó ná raibh aon mhaith é thabhairt suas ná fuighidís aon rud a dheánamh leis. Thugadar suas an tríomhadh uair annsin é. Agus bhí an cleas céadna aige. Dubhairt an breitheamh go raibh sé daor. 'Daor adeir tú liom' arsa sé a' cromadh gáire. D'éirigh gach a' raibh ann díobh a' gáire. Stad sé iad fé ceann ibhfad an méid stróinseáraí a bhí ann. Dfhág sé an breitheamh agus a bhain leis a gáire nú gur cailleadh iad. Dimthigh sé amach chomh saor le haon fhear eile 'dtí a' tional bocht agus is beag ná báthadar le póg' é muinntir a tinnil boicht ná gur chuireadar as le deor' é

gur gab. D'fhiafruig sé de ar ghabh fear bocht arabhú-indé chuige. Dubhairt sé gur ghabh. D'fhiafruig sé de ar dhóigh leis gurab é feín abhí ann aon lá acu sin ann.
Dubhairt a' sgiobaire nár shíl sé nárbh é. Is mise a bhí ann a' trí lá agus is domhsa a thugais na trí dinnéir. agus aon trí dhuais a iarrfair anois tabharfaidh mé dhuit é." Sé a' chéad rud a dhiarr sé ná aon duine nó daonna a bhéadh lena ais iad do chromadh i [?] gáire agus iad a' fuireach a' gáire go dtí gur mhaith leis feín iad a stad. An tarna duais. Bhí flút beag aige agus aon duine nó daoine nuair cromfadh sé ag imirt iad a fhuireach a rinne nú gur mhaith leis fheín iad do stad Bu shin é an tarna ceann agus fuair sé é. An tríomhadh ceann nuair a leigfeadh sé sraoth, duine nó daoine a bhéadh lena ais go gcromfad siad a sraotharaoighl agus a fhuireach mar sin nú gur mhaith leis feín iad do stad Beul fuair sé an tríomhadh ceann. Dhimthigh an fear bocht uaidh Igceann seachtmhain na diaidh sin thug a ministear agus an duin' uasal thugadar chun dlighe é. Dhíol sé na mucha a bhíodh sé á bhfeighil Beul lá na cúirte annsin bhí an bhreitheamh agus na gúistéisi ar siubhal leis nú gur thug na gúistíse daor é. Dubhairt a' breitheamh leis sar a ghearrfadh sé aon phionós go raibh sé daor(tha). 'Dhaor a deir tú liom a Thighearna' arsa sé. Tharraing amach na flúite agus cromadh á himirt. D'eirigh a' breitheamh agus a' gúistéis a' rinnce agus gach a bhí sa tig agus i dtig na cúirte. Igceann tamaill stad na stroínseáraí den

roimhe sin, nú gur tháinig an oidhche tiomáin sé a chuid muc abhaile. Chuaidh sé isteach 'dtí an tional bocht. Bhí suipéar bréagh acu Bhí blas gach bídh, seal gach díghe, seam gach nídh, bhí uibhe na gceann lomartha cearc agus ní gan stuice den tobac donn dílis bíodar a' caitheamh na h-oidhche.
Thiomáin sé leis a' maidin na diaidh sin a chuid muc tar éis a bricfeást a dh'ithe agus thug leis a dhinneár. Nuair shuidh sé chun a dhinneár a dh'ithe a' lá san do ghabh fear bocht eile cuige d'iarraidh [os cionn: d'fhiafruig] sé de ar an ioma' céadna dtabharfadh sé leath a dhinneár dó ar son Dé. Dubhairt sé go dtabharfadh agus a dhinneár go léir ar shon ná thug sé aon rud riamh ar a shon sin. Nuair a bhí a greim ithte ag a' bhfear bocht sin dh'imtigh sé leis. D'fhan an sgiobaire ann suim gan áireamh, a déanamh árthaí séimh den a chuid cainnte fheín, a' dhéanamh ball bog dhen mball cruaidh agus ball cruaidh dhen mball bog. Thiomáin sé isteach sa tig iad agus gach aon n-oidhche nuair thagadh sé bhí conntanós stróinseára ar a' bhfear bocht, ar a bhean agus ar a chlann gach aon oidche rot(mhe), ba [fh]urus é feín do bheith chomh fada uatha idtaobh a' lá a thabhairt sé choill is beag ná beidís in súil ar iad do chur sa choill. An tslíghe céadna a' maidin na diaidh sin sgaoil sé amach na muca agus thug sé leis a dhinnéar. Thiomáin sé dtí an gcoill dáltha na laetheannta a bhí caithte, ach nuair a b'fhonn leis a dhinnéar dhithe shuidh sé síos chuige agus tháinig fear bocht eile chuige. Ráinig an chainnt céadna eatorra. Dh'iarraidh a' fear bocht de annsin nuair a bhí a dhinneár ithte aige ar ngabh fear bocht chuige indé. Dubhairt an sgiobaire leis gur

an capall amach san abhann agus is beag ná raibh an ministeár báidte nuair sgaoil a' sgiobaire amach as a mála é agus chuir na daoine annsan na madraí 'na dhiaidh.
Chas an ministeár abhaile gan leath-pinghin airgid aige agus é fliuch báidte. Chas an sgiobaire abhaile agus rug sé furmór an airgid don bhfear bhocht. i bfochair an leath-céad a fuair sé ón duin' uasal i dtaobh an plean sin d'imir ar a' ministeár bu shin seacht gcéad go leith. i bfochair an leath-chéad a fuair sé ar a' braitlín nach raibh ró-ghlan b'sin ocht gcéad bpúint. Chuaidh sé dtí aonach an lá na diaidh sin agus cheannaig blast mhaith banbhaí. Bíodh sé á bhfeighil sa choill gach lá - iad a rith tríd a choill' agus é á bhfeighil ann. Iosfadh sé a breacfast gach mhaidin sar a sgaoilfeadh sé amach na muca agus thugadh sé a dhinneár leis. suideadh síos agus itheadh sé a dhinneár nuair a b'fhonn leis é gac aon lá. Dubhairt a' ministear leis a' duin' uasal gur fearr(d)a dóibh slíghe do chur ar a sgiobaire a bhí a' magadh fútha ar feadh i bhfad agus é do chuir dhen a chois. Ní raibh an sgiobaire ach seachtmhain i bhfeighil na muc sa choill nuair ghabh fear bocht chuige lá agus shuidh a' sgiobaire síos a' ithe a dhinnéar. D'iarr an fear bocht de a dtabarfadh sé leath-a-dhinnéar dó ar son Dé? Dubhairt a' sgiobaire leis go dtabharfadh a dhinnéar go léir ar [a?] shon nár thug aon rud uaidh riamh ar A shon sin. Pé mhéid a thug sé don fhear bocht shuidh sé síos agus ith sé. Nuair a bhí a chuid itthe aige d'imthigh sé leis ón sgiobaire. D'fhan an sgiobaire ann suim gan áireamh dáltha gach aon lá

feín ceithre bliana ar chéad phúnt an bhliain sin seacht gcéad phunt. Caithfidh tú na seacht gcéad do thabhairt leat" arsa sé.
"Ó! Is tú Dia anois siúrálta" arsa an minsteár. 'Sin an méid atá aice" Chuaidh sé tar nais arís agus bhí an deabhal de bhruighean acu faid is bhí sé ad iarraidh an trí céad eile dhfagháil uaithe. Ní bhfuigheadh sé in aon chor é nó gur gheall sé go dtiocfadh sé fheín agus na naoimh á diarraidh siurálta igceann-leath-bhliana. Chaith sé isteach leis an t-airgead go léir sa teampall 'dtí an sgiobaire. Dubhairt an sgiobhaire leis go raibh bóthar díreach ag dul dtí na flaithis agus bothairíní cama ag dul go h-Ifreann, ná béadh aon phionós go bráth air ach a' méid a béadh air a' dhul as so dtí na flaithis. Dubhairt sé leis go dtabharfadh sé isteach 'un na flaithis istigh i mála ceangailte, as [s]o agus gach aon iarracht a gheobhadh sé nó rud 'Dia linn' a rádh agus nuair a bhéadh sé sna flaithis annsan go mbeadh a phurgadóireacht maithte leis. Cuaidh an ministear isteach sa mála annsan. Cheangail sé córdaí timcheall a' chapaill. Cheangal sé suas i mála le córdaí an-ghairid don gcapall sa tslíghe ná fuigheadh sé é mharbhú. Chuaidh a' sgiobaire ar dhromh a' chapaill annsin agus buaileadh sé an capall ar thaobh de agus léimfeadh an capall 'dtí an taobh eile, agus bhuaileadh an ministeár agus an mála dhen claidhe. 'Dia linn' a dheárfadh an ministear gach aon chlabhtóg a gheibheadh sé. Thairric sé leis mar sin nú go dteaghaidh sé go dtí [c?]os a' ghleanna dtí an áit a raibh an duin uasal agus na madraí. Nuair chuair sé lámh leis a' áit go rabhadhar thiomáin sé an

Dh'imthigh an ministeár amach go dtí é agus dubhairt sé
'Ní gád a dhfhiafruighe cé tá ann! Is tú Dia is dóca" arsa se "Ó Ní gádh dhuit aon mhearthal do bheith ort Is mise Dia" arsa an sgiobaire. "Tháinig mé ad iarraidh-se mar is tú is fearr agam ar an saoghal so. Agus tabharfaidh mé i lumb beo isteach 'sna flaitheas thu agus mairfidh tú ceithre bliana 'sna flaitheas." 'Beul' arsa sé. "Fear iseadh tusa go bhfuil a lán airgid agat agus caithfidh tú céad sa bhlian - ceithre céad púnt - a thabhairt leat 'un tú cothú". Dh'imthigh an ministeár isteach dtí'n mbean chun an t-airgead d'fagháilt uaithe, agus, chomh luath is fuair an sgiobaire imtighthe é d'osgail sé a bhróga agus chaith sé dhe iad chun ná deánfadh sé aon fothram. Lean sé an ministeár amach 'dtí an fhuinneóg ag éisteacht leó a' bruigheann feachaint an mór airgid a bhí 'na dhiaidh. Seach gcéad a bhí acu ar fad. Trí céad d'fhan ag an mbean tar éis na ceithre céad do thógaint uaithe gan bhuidheachas. Nuair dh'airigh an sgiobaire amuigh gur dá céad eile a bhí ag an mbean dh'éaluigh sé isteach sa teampall. Chaith sé na coinnleóirí ar a ghuailne agus bhí sé a' léigheamh roimh a' ministeár nuair chuaidh sé isteach chuige. "Beul a leithéid seo ní bfuighir amach ó shoin' arsa'n sgiobaire. "Tháinig ceann des na naoimh agus dubhairt sé liom go gcaitfinn fear eile ministeár eile tá 'na leithéid seo d'áit do thabhairt liom beo isteach ins na [f]laithis agus igceann bliana go gcaithfinn teacht ad iarraidh do bhean-sa agus go mairfeadh sí trí bliana 'sna flaithis agus go gcaithfinn í [c]othú faid a bheidh sí beo 'sna flaithis. Dubhairt sé liom go mairteá

'Deánfaimíd' arsa'n sgiobaire. Bailidhidh gach a bhfuighir a dfáilt de dhaoine uaisle agus de maidrí agus tabhair ar phort a' gleanna ar a leitéid seo d'áit. Tabharfad-sa an ministeár ann ceangailte i mála. Tarrangochaidh mé suas a gleann é istig i mála ceangailte agus geobhaidh sibh na gadharacha do chuir 'na dhiaidh nuair sgaoilfead amach as an mála é."
'Deánfaidh mé' arsa an duin' uasal 'Igcomhair trathnóna amáireach. Chuaidh an sgiobaire agus dhein sé deich is dathad de choinnleóirí admad agus ceangal sé suas iad 'na céile agus thug sé leis coinneal le cur ingach cheann acu. Thug sé leis an maighistear eocaireach a osgaileochadh gach aon ghlas. Fuair sé annsan an capall a goid sé ón duin' uasal, cruipéirí, córdaí agus mála. D'imthigh sé leis go ndeaghaidh sé go dtí an dteampall. Cheangall sé an capall de chrann a bhí ann lasmuigh den teampall. Fuair sé eochair agus osgail sé an dorus a bhí ar glas ar aghaidh amach. D'osgail sé pé leabhar a fuair sé istigh se [!] teampall. Fuair sé coinnleóirí agus cuir sé ceann isteach eatorrtha. Las sé coinneal ingach aon cheann acu. Chrom sé i [?] léightheoireacht fíor agus breág, cam agus díreach colann cam agus ainm ó Íosa. Ní raibh sé i bhfad ann nuair tháinig bean a' ministeára go dtí an dorus - dtí dorus a teampaill. Chonnaic sé istig é. Rith sé thar nais go dtí a ministeár. Dubhairt sé leis go raibh duine 'na leithéid seo slíghe istigh 'sa teampall a' léigheamh na leabhar. "Tabhair aireachas agus ná tabhair aon droch-mheas dó sin. Sin é Dia a tháinig am dhiarras-sa' arsa 'n ministeár. Bíodar pósta le bliadhain is fiche roimhe sin agus ní raibh aon chlann ann.

ceann nua do chur isteach. Dhein an bhein é do chaitheamh amach agus ceann nua do chuir isteach. Níor bhog an sgiobaire nó go rabhadar na gcodhladh arís.
Nuair bhíodar 'na gcodladh thóg sé anuas a bairrlín agus bhailig sé chuige é. Chuir sé air a chuid éadaigh. Fuair sé an maighistear eocair. D'osgail sé agus dhún sé gach aon doras 'na dhiaidh agus dhimthigh sé leis. Thug sé leis an bairrlín. Chuaidh sé abhaile le h-eadach an chailín óg an mhaidin 'na diaidh. D'éirigh fear agus bean a' tighe. Níor chuireadar aon tsuim i gcailín, bíodar go siuireálta go raibh sí 'na chodladh. Nuair bíodar sa láthair chuaidh a' bhean chun ghlaodh ar a drifiúr dtí leabadh agus ní raibh aoinne sa leabadh roimpi. Dubhairt sé le fear a tighe ná feadair sí cad a bhain le cailín a' tighe ná raibh sí sa leabhadh in aon chor. Chuaidh an fear síos sa seomra agus chonnaic go raibh an bairrlín fliuc mighthe. "Ó" arsa sé "Arbusa, Arbusúd arsa sé "an sgiobaire a bhí ann agus tá a bairrlín imtighthe táim náire againn go bráth. Beidh sé a' magadh fúinn Bhuail sé leis dtí a tional bocht go dtí an sgiobaire. 'Tugais leat a' bairrlín' arsa sé 'Thugas' arsa an sgiobaire 'Ní raibh sé ró-ghlan." Raghaidh mé [a]nonn 'dtí an tsráid an Domnach seo chughainn an innseocsaidh mé le gach 'teangmochaidh orm cad é an sórt leapthan a coiméadann sibh. 'Ná deán' arsa a duin uasal. "Tabarfaidh mé deich bpúint is dathad duit agus tabharfaidh mé deic bpúint is dathad eile dhuit má imrírir (imreothair) [p]lean eile ar mhinisteár tá annso thuas, agus tá sé igcomhnuidhe a' gabhailt dom idtaobh a ráidte go raibh do leithéid-se bheith ábalta bheith a' magadh fúm.

casán a thógfadh drifiúr na céile ag teacht dtí an tig agus an sórt gruaige a bhí uirthi agus an tslíghe labharfadh sí agus bhí sé chomh smartála san go bhféadfad sé labairt mar í.
'San seomra céadna 'na mbíodh fear agus bean a tighe cuirtí a drifiúr 'a céile chun codhlata. Chuaidh sé go dtí an dtig lá faid a bhí an tseachtmain thuas agus dubhairt sé léi go raibh cúig púint de gheall curtha aige le duine agus gur uirthe a bhí sé le breith nó cailleamhaint dó, ná raibh le deánamh ach a culaith éadaigh dfáilt is é thaisbeánt agus é thabhairt thar nais an mhaidin 'na diaidh sin go cuir fear eile £5 ná tabharfadh sí dhó. Dubhairt sí go dtabharfadh agus fáil(t)e agus nár gádh dó an culaith éadaigh a thabhairt abhaile go ceann dá lá dá mba maith leis é. Thug sé abhaile an culaith éadaigh go dtí a tional bhocht agus dhein sé maigistear eochair a dhosgaileochadh gach aon ghlas. Fuair sé buideal beag agus chuir sé roinnt uisce ann. Chuir sé 'na póca é sa gceirt. Chuir sé air culaith an cailín óig agus dhimthigh sé 'un bóthair. Thóg sé an casán do [th]ógfadh drifiúr céile an duin uasail. Bhí sé a labhairt mar í. Bíodar siurálta gurab í a bhí acu. Bhí an-oidhche caitheam aimsire acu go ham codhlata. Chuadar a chodladh agus cuireadar drifiúr na céile sa leabadh ba ghiorra dóibh mar do shíoladar. Beul nuair fuair sé an duin' uasal agus an bhean na gcodhladh annsan chaith sé tuisce eatorra ar a' mbairrlín. Nuair dúisigh bean a tighe dubhairt sí go raibh an leabadh fliuch acu. Dubhairt sé feín sa deir héisteach [g?]o n-aireochadh a drifiúr iad go mbeadh sí a' magadh futha go bráth Dubhairt sé léithe an bairrlín a bhí fliuch do chaitheamh amach agus ceann

ná teangmóchaidh a leithéid leo go bráth arís. D'óladar a raibh sa tarna buidéal.
Bhí sé ar bhog meisge! Dhimthigh an pian go léir dhe. Dubhairt sé annsan go mbeadh cúpla amhrán timcheall acu go raibh sé feín chomh maith anois is bhí sé riamh. Chrom sé is dubhairt sé amhrán agus dubhairt an cuid eile cúpla amhrán an duine. Beul thug sé na píopaí agus an tobac dóibh tar éis na h-amhrán. Taréis na hamhrán annsin agus le teas 'a teine agus an [t]obac bhfuiris an tríomhadh buidéal a thabhairt dóibh. Thug sé an tríogú buideál dóibh Tuiteadar fuar marbh. Thóg sé annsan iad. Dosgail sé a gcuid éadaig i slighe is na fuighidís bás ar fad. Rug sé ar a' capall a bhí ceangailte ar thaobh a' tighe. Rug sé abhaile é go dtí a' tional bocht. Tháinig an duin' uasal ar maidin go dtí an stábla. Fuair sé fir a' chapaill fuar marbh rot. Chuir sé sgéal go dtí a muinntir, 'dtí gach aon bhean [a]s clann go raibh a fear fé'n marbh is caillte ortha nó igceann cúpla lá nó [?] seachtmhain tángadar chúcha feín. Ghabh an duin' uasal go dtí an sgiobaire. "Thugais leat an capall" arsa 'n duin' uasal leis an sgiobaire. "Tugas agus bfuiris dom a thabhairt. Ní feachaís ann ach triúr fear a bhí na gcodladh. 'Beul' arsa 'n duin' uasal mara ngoidfidh tú an bairrlín a beidh fúm feín agus fé bhean lámhfaidh mé thú an lá 'na diaidh sin. "Is deachair é dheanamh ach caithfimíd féachaint leis." arsa 'n sgiobaire. Bhí drifiúr céile a dhuine uasal a teacht go dtí tig duin' uasal go hana minic agus dhairigh a sgiobaire go mbíodh agus fuair sé amach an

a' stábla mar ba ghnáthach 'na leithéid d'áit sin 'sna laetheannta sin.
Chaith sé feín amach sa loc agus bhí sé á únfairt fheín agus a cneadaighil agus mar sin. Níorbh fhada gur dhairigh na fir a bhí i bhfeighil a' chapaill é. Dubhairt duine le ceann eile go raibh duine sa dríob. Déil tinne a bhíodh mar choinnle an uair sin. Dubhairt duine acu nach muc a bhí ann gur duine é, go siúrálta ceart nach é an sgiobaire, pé réic bocht é go raibh sé a' fagháilt báis, 'ná fuighidís aon rud ní bhfearr a dheana' ná é thabhairt isteach 'dtí an dteine. Thugadar isteach 'dtí an dteine é agus bhíodar á dhiompó'. Igceann tamaill bhí sé a' teacht chuige fheín dánas. Dubhairt sé leo go raibh sé a' posadh an oidhche roimhe sin agus gurab í an tslighe beatha a bhí aige ná lorg déirce. Dubhairt sé go mbiodh sé ag stad oidhcheannta in aon áit go mbíodh posadh ann. Chuir sé a lámh 'na phóca agus dubhairt sé gur chuir an sean duine a bhí sa tig rud éigin 'na phóca ingan fios dó. Thóg sé aníos é agus bhí an buidéal lán de fuisgí agus nuair bhíodar chomh maith is bhíodar anois go n-ólfadh sé é fheín agus iad fheín é mar mara mbeadh é teangbháil leo go mbeadh sé caillte. Nuair a bí an buidéal follamh acu annsin dubhairt sé gur lean a' cailín óg abhí á pósadh é agus gur chuir sí rud éigin 'na phóca i ngan fhios dó fheín, ná feadar cad a chuir sí ann nár fhéach sé air ó shoin. Chuir sé a lámh síos arís agus fuair sé buideál eile fuisgí sa phóca sin. Á dubhraigheadar gurab é an fear a bhfearr a bhí in Éirinn

an mbeirt eile gurbh'in é an sgiobaire a bhí in áirde ar an gclaidhe. Dubhairt sé leis an bhfear ba ghiorra dó caitheamh leis agus leigint dóibh dul abhaile. Dubhairt sé sin leis ná caithfeadh mar ná tabharfaidís air sin feín ná ar a chlann go léir ach murdair[é]irí.
"Ac inneoscaidh mé" arsa an 3.adh fear cad a dheánfaimíd. Caitímís an triúr leis agus ní bheidh fios ag aoinne cé hé an murdairéir agus téighmís abhaile. Chaitheadar i dtriúr leis agus dheineadar raoltán le puill. Thuit na bataí anuas. Dubhraigheadar annsan go raibh an sgiobaire marbh annsin acu agus nár misde dhóibh beith ag [i]mteacht abhaile agus an sgiobaire ar an dtaobh eile den chlaidhe ag éisteacht leo. D'éirigh a' sgiobaire. Sgaoil sé í. Bhuail sé ar a dhrom é agus d'imthigh sé abhaile. An maidin ina dhiaidh sin tháinig a' duin' uasal go dtí an bearraic. Bhí gach aon rud 'migthe. Bhí na caora 'mighthe agus bhí na fearaibh imtighthe rot [(r]oimhe). Chuaidh sé go dtí an sgiobaire annsin go dtí a tional bhocht. 'Thugais leat an caora" arsa an duine uasal leis "Thugas" arsa sgiobaire 'Bfuiris dom a thabhairt, ní fheachas aoinne á bfaire. 'Beul' arsa sé mara ngoidfidh tú capall as an maca na feirme [th]uas seachtmain is an oidhche anocht - cuirfidh mé triúr fear á faire agus cuirfidh me a' leabhar ortha an chéad duine chífidís a lámhach.' Tá sé dheachair é dheánamh' arsa an sgiobaire "Ach chaithfimíd féachaint leis." Beul fuair sé an culaith éadaigh ba mheasa a bhí ag a' bfear mbocht agus fuair sé bata agus mála agus chuir sé cúpla ceirt agus práta isteach sa mála. Chuaidh sé agus fuair sé trí bhuideál fuisgí agus roinnt piopaí agus tobac le tuitim na h-oidhche. Do bhí loch mór dríbe i maca na feirme ós comhair dorus

bualadh mar siúralta gurab iad na cnámhanna iad ach nárbé a dhearbhrathár a ghoid riamh iad go raibh stroínseár éigin ann. Chuaidh sé go dtí an tig agus thug sé leis gunna bairrle dúbalta agus gach stuif a bhain leis. Chuaidh sé isteach i dtional bocht. Bhí an fear mór 'na shuidhe sa chúinne rot (roimhe) Geobhadh na daoine móra gach aon rud a dheánamh an uair sin. Bhí an dlíghe go léir acu.
"Táir annsin a sgiobaire" arsa sé Táim cheana arsa a sgiobaire. Tá beithidheach imhtighthe uaim agus peidhre caora uaim agus níor ghoid de mhallart riamh iad. Tá blúire feola annso sa corcán á bheirbhiú agus fan go mbeidh sé beirighthe agus ith greim dhe. Beul mara ngoidfidh tú caora istoidhche amaireach 'cheanglóchaidh mé thuas [s?]a bhearraic - cuirfidh mé triúir fear á bhfaire - mara ngoidfidh tú í lámhfaidh mé tú maidin amáireach. 'Is deachair é dheánamh ach chaithfimíd bheith a féachaint leis." Dhein sé an tráthnóna. Fuair sé bataí agus dhein sé fear bréagach díobh. Cheangal sé seana-leinteanna ortha agus chuir sé faobhar ar a gcosa a raghadh tríd an gcréabhar. Thug sé leis é go dtí a' bearraic. Claidhe fód a bhí leis an bearraic insan áit go raibh a' caora. Chuir sé 'na sheasamh ar bharra a' claidhe an fear bréagach gan fhios don mhuinntir a bhí á faire na caorach. Bhí trí gunnaí ag an triúr abhí ag faire na caorach agus bhí an leabhar ortha [a]n chéad duine a chífidís a lámhach. Beul chuaidh sé i bhfolach annsin ar an dtaobh eile den gclaidhe le hais an áit a raibh an caora ceangailte agus dhá laighincis uirthi. Ní raibh an fear bréagach i bhfad ann nuair chonnaic duine éigin den triúr a bhí á bhfaire Dubhairt sé leis

"Sin dearbhrathair domh-sa" arsa an fear bocht "agus níor itheas agus níor ólas ná níor iarras aon nídh riamh air."
Arabhus! Arabhusúd! arsa fear mór "Bainfimíd stealladh beag as anocht Chuaidh sé amach páirt éigin den oidhche agus rug sé isteach bollán mór a bhí reamhar ann. Mharbhaigh sé é go nditheadar agus go n-óladar gach a bhí uatha de. An lá na dhiaidh sin chuaidh sé go dtí an tion-ósta. Thug sé mála salainn leis abhaile agus cúpla bhairrle móra agus chuir sé an beithidheach ar salann. Chuaidh sé amach an oidhche sin agus thug sé isteach caora reamhar. Mharbh sé é agus chuir sé ar salann é. An oidhche 'na diaidh sin bhuail sé an bóthar céadna, mharbhaigh sé caora reamhar agus chuir sé ar salann í. An lá 'na diaidh sin bhí maor ag a' duin' uasal ar fuid a chuir stuic caora agus á bhfeighl. Dubhairt an sipéar leis an duin' uasal go raibh dá chaora agus bollán reamhar imthighthe uaidh le cúpla oidhche. Chuir an duin' uasal triúr des na fearaibh oibre á lorg. Bhí casán timcheall a' láin ag a' mbean uasal. Tamall éigin sa lá gabh sí timcheall agus thug sí peidhre gadhair beaga léi. Nuair táinig sé chomh fhaid le tion duin' boicht. chuaidh ceann des na gadhair isteach sa mhacha agus thug cnámha amach cuiche. Dubhairt sí léi feín gur sin í cnámha a beithidhigh feín. Dh'imthigh sí abhaile agus dubhairt sí leis an duine uasal nár ghoid aoinne riamh iad ach a dhearbhráthair. A leithéid sin do rud nuair ghabh sí síos go dream a tighe gur rith gadhar isteach agus gur thug amach cnámh an bheithigh cuiche. Do dhubh is gann air. Is beag nár mharbh sé í dtaobh a ráidhte go ngoidfeadh a dhearbhrathar aon rud. An lá 'na dhiaidh san nuair d'imthigh an buile is an t-olc dhe thug sé leis an peidhre gadhar beaga agus ghabh sé an casán céadna. Nuair tháinig sé go dream a' tighe fuair na gadhair beaga boladh na feola. D'imthigheadar isteach uaidh agus thugadar amach na cnámhanna chuige. Dubhairt sé leis fhéin go rinne sé rud contráltha indé agus bean a' tighe a

a bhain an sgrabhadh díobh.
'Dir an áit sin agus an tig bhí crosaire ceithre bóthair. Ar an am gcéadna do bhí mangaire éisc a gabhailt a' tslíghe. Chrom sé a liuirigh agus a mholadh a cuid éisc. Leag an fear mór an mála dhen a dhrom. Stad sé an mangaire éisc. Chuaidh sé go dtí an bosca ba giorra dhó. Thóg sé iasc mór aníos as an boscáid. Chuir sé 'un a chainncín é chun é bholadhú Rub sé a síor-guidheachtan agus a dhiabhlóireacht ar a mhangaire bocht go raibh a chuid éisc dróighte agus go marbóchadh sé mura gcaitheadh sé a chuid de thar a' claidhe. Bhí sé mar sin go raibh sa boscáid caithte thar an claidhe aige. Chuaidh [s]é ar an dtaobh eile agus dhein sé an rud céadna leis. Chuir sé thar an gclaidhe [a]r an dtaobh eile agus é ag diabhalóireacht ar an mangaire bocht go marbóchadh sé. Nuair a shíl sé annsin go raibh a dhaothan de aige dubhairt sé leis a' mangaire ná [bh]fuigheadh sé aon rud ní bhfearr a' dhéanamh ná bheith ag imtheacht dó fheín. Mar bhí an mangaire bocht ar sioc na bróige le h-eagla roimh a leithéid damnuíocht. D'imthig an mangaire annsin leis. Chuaidh an fear mór abhaile dtí a tinneall bocht lena mhála. Chuir sé [m]éile maith ar a' dteine do mhuinntir a' tighe. Chuir sé a raibh sa mhála ar fad i leath-[t]aobh. Thug sé leis a mhála go dtí an gcrosaire, go dtí an áit a' chaith sé na héisc ar na claidhtheacha. Líon sé isteach sa mhála iad go léir agus chas sé thar ais leo go dtí a [ti]nneal bocht. D'itheadar go léir agus d'óladar a dhaothaint a thráthnóna san. 'Dir sin agus oidhche chuaidh sé amach dtí gáirdín beag a bhí ar chúl an tinnil boicht Do bhí lan mór dhuine uasail teacht go dtí an gáirdín. Bhí trí píosaí dhen 'lán' agus ráilleanna leis. Bhí beithigh reamhra i gcuid de, bhí ba bainne i bpáirt eile dhe [agus?] caora reamhra agus tanaidhe i bpáirt eile dhe. Chuaidh sé isteach 'dtí an tinneal bocht thar nais. Dubhairt sé leis an bfear bocht "Is ceart agus is cóir" arsa sé "ocras agus mí-ádh do bheith ortsa. Dé [ch]úis ná tógtha roinnt beag

Díolas arsa fear. Cad is dóigh leat go bfuaras?
Chúig phuinte a mic ó" arsa sé. "Fuaireas púnt is fice" arsa an Fear Mór. Do dhubh is do gann ar an bhfear bocht go raibh duine éigin marbh nó robálta aige. Beul dubhairt sé leis gluaiseacht abhaile anois. Dubhairt an fear mór leis an bhfear mbocht. Nuair chuadar tamall beag ón dtor aitinn dfhiafruigh an fear mór dhen bhfear bocht an raibh siopa nó tig ósta ón áit a rabhadar go dtí an tinneal bocht. Dubhairt an fear bocht go raibh, timcheall míle, tig ósta go rabhadar ag díol gach aon rud ann. "Tá go maith" arsa 'n bfear mór. "Bhfuig aon aithne agat air" arsa an fear mór leis an bhfear mbeag 'Thá' arsa fear beag maidir le gach aon phingin ruadh a bhí againn. Pé pinghin a bí againne is air a thuiteann sé. 'Is maith mar a ráinig" arsa fear mór. Faigh-se mála mór nó go dtabharfaimíd abhaile blúire bídh go dtí an bhean agus go dtí an clann." Nuair chuadar faid leis an dtig ósta chuadar isteach araon. Bhí cúpla deoc acu. Baineann le deallramh gur beag de a bhí an fear beag abálta a dhól mar nuair ná raibh aon lionáil lena cuid éadaig 'neosa' caiseal duit nach raibh rud [l]íonáil lena colann. Bheul fuaireadar an mála agus cheannuig an fear mór blasta bídh ón óisteár. Bhuail sé an mála bídh ar a dhrom. Bhuaileadar bóthar go dtí tinneal bocht. Ní dheaghadar i bhfad ón dtig ósta nuair thuit an fear bocht ar meisge. Bí job aige annsan ag an bhfear mór, an fear beag a thabhairt leis. An fear beag ar thaobh agus an mála bídh ar an dtaobh eile. Nuair chuadar i radharc a' tighe chrom a' fear bocht a' amhrán. Dhairigh a bhean agus a chlann é agus ritheadar 'na choinne chun é marbhú agus é dhithe. Rith sé leo go raibh a seafáid díolta aige agus a luach olta aige. Leig an fear mór síos an mála agus chaith sé greim an duine leo

acu sa deire gur furus dóibh an droch nidh a dhéanamh aon lá go ndeánfaidís an gníomh maith agus go sgaoilfidís isteach an seafáid. gur furust é d'aithint nuair beidís á cur amach. Beul diompuigh an fear mór isteach é. Dubhairt sé go seasochadh sé deoch dóibh nuair bhíodh nuair bhíodar chomh maith is bhíodar. Chuaidh sé síos sráid bheag gairrid a bhí ann. Chuaidh sé isteach i dtig ósta, fuair sé trí buidéil fuisgí, roinnt piopaí agus tobac. Chuir sé chuig iad.
Chuaidh sé thar nais go dtí an maca arís. Thóg sé amach ceann dóibh agus thug sé dóibh len ól. Nuair a bhí sé sin ólta acu bhíodar bog. Thug sé ceann eile dhóibh. Dubhraigheadar annsin a leithéid nár casadh riamh beo ortha gur breágh amach an fear é. Thug sé trí cinn de phíopaí cailce dhóibh agus roinnt tobac agus chuir sé ag caitheamh an tobaic iad. Ní rabhadar i bhfad a' caitheamh a' tobaic nuair tuiteadar ar meisge. Cuir sé lasmuigh de fhalla a' mhaca iad. Annsan sochruig sé iad i slíghe ná fuighidís bás. Chuaidh sé isteach annsan agus d'iompaigh sé amach an bollán a bhfearr a bhí sa mhaca. Dhiompuigh sé síos san aonach é. Ní raibh sé i bhfad thíos san aonach nuair tháinig ceannuightheoir mór leis. D'fhiafruig sé den bhfear mór mór a bhí uaidh ar an mbeithidheach. D'iarr an fear dhá phúnt is fice. Bhailig gach a raibh timcheall ortha a' deánamh an mhargaid. Cheannuig sé an beithidheach ar púnt is fice. Dubhairt sé leis an bfeirmeóir é do thabhairt síos go dtí a leithéid seo de mhaca go mbeidh sé feín síos na dhiaidh is go [n]díolfadh sé é. Dubhairt an fear mór ná deánfhadh go raibh an iomarca deithnis air ach go bhfuigheadh sé fear a thabharfadh síos é, go bhfuair sé sgéal go raibh clann óg sa mbaile 'na dhiaidh, go raibh deithneas mór abhaile air. Dhíol an ceannuightheoir é [a]s an mbeithidheach sa deire. Thug an fear mór a beithidheach síos, chuir sé isteach [s]a mhaca é agus bhuail sé an bóthar do [!] dtí an áit gur fhág sé an fear bocht sa tor aitinn. Nuair a tháinig sé go dtí an tor aitinn "Bhfuil t

chuaidh sé leath-shlighe bhí cnoc mór sa bhóthair agus bhí sé chomh lag agus ná raibh sé abálta air é feín do thabhairt suas thar an cnoc. Bhí sé a' cuimhneamh is a mairneamh nuair a bhí sé a' deánamh ar an gcnoc conus geobhadh sé feín tairis. Chuimhnigh sé sa deire a bhreith ar earball ar an mbó, go dtarrangeochadh sé suas é. Rug agus nuair chuaidh sé go barra an chnuic sgaoil sé an bhó chun siubhail, nú gur gabh sé isteach ar an aon le h-aingise, le mí-ádh, le mí-ortún, le droch-fhéachaint, le luighe a súile le méid a béil agus ocras laistig uirthi agus ar a cholann go léir, lena bochtacht níor chuir aoinne aon tsuim ann. Níor thug ceannuightheoir bullocaí aire ná aoinne a réidheadh [?] a shaoghal.
Igceann tamaill bhuail náire air é bheith ann in aon chor agus d'iompuigh sé thar nais abhaile. Thánaig sé go barra a' cnuic a bhí sa bhóthar. Bhí tor mór aitinn ar thaobh a' bhóthair ann. Nuair a bhí sé dul thar a' tor aitinn léim fear mór as, d'iarr sé de "Cá rabhais a shiabaire? arsa sé leis an bhfear mbeag. Bhí mé ar aonach leis an seafáidín seo ad iarraidh í dhíol" Ní bfuighthea í dhíol? Ní bfhuighinn arsa an fear bocht Ní bfuightheá a shiabhra mar níl aon mhaith ionnat. Tabhair an bhó dom-sa agus sgaoil thar nais mé. Tar isteach sa tor seo agus fan ann go dtiocfad! 'Ní dheánfad' arsa an fear bocht 'mar bféidir nach bfeiceóinn tusa ná an seafaídin bocht go bráth." Arabú, arabú súd arsa an fear mór ag árdú a bhata, 'marbochaidh mé thú muna sgaoilfidh tú liom an seafáidín bocht." Chuir sé eagla air. D'imthigh sé isteach 'un na sráide leis an mbeithidheach beag. An chéad rud a dtánaig leis i dtosach na sráide ná maca mór beithidhigh agus triúr bhfear [á?] bfaire. D'iarrfruigh sé díobh a leigfeadh siad a seafáid beag so isteach sa mhaca go [r]aibh a léithéid seo de thinnis air thíos sa tsráid. Dubraigheadar ná leigfidís go [r]aibh a' leabhar ortha gan aon rud a sgaoileadh isteach ná amach. Dubhairt duine

An Sgiobaire."Bhí fear bocht ann fadó agus má bhí tá fós agus beidh go deo. Do bhí [fe]ar bocht ann. Bhí sé pósta, bhí bean agus seisear cloinne aige. Bhí trí acra [t]almhan agus bó bheag aige. Ní raibh ann ach ainm na talmhan agus ní raibh aige den [m]bó ach croiceann agus cnámhanna. Sé an méid a bhí aige den gclann ná [m]í-ádh mar spré agus mí-fhortún le n'ithe is le caitheamh. Ní raibh snáth umpa [ní] raibh greim len ithe aca. Bhíodar a' fáilt i dteannta a céile mí-ádh, aingise, tart, fuacht agus ocras. Bhí aonach 'un a bheith sa tuaith ba ghiorra dhó an boubhta [s]o. Bhí an tsráid ceithre míle uaidh. Dubhairt an bhean agus an clann leis, an [t]ráthnóna roimh an t-aonach an bhó bheag a thiomáint dtí an aonach féachaint a' bhfuighinn [s]é í a dhíol agus go bhfuighidís greim len ithe nó snáth éadaigh ar a' mbó.
Maidin lae an aonaigh thiomáin sé an bhó isteach dtí an t-aonach. Bheal nuair

a bhí istigh amach Chaith sé isteach san uisce í. Ní raibh sí i bhfad san uisce nuair dhóigh gach a raibh d'fheol ar a chnámha. Thug sé suas é feín ann agus eagla air iad do leigint isteach ar eagla go marbhófaí é. Le tuitim na h-oidhche tháinig an ghaoth 'dtí an dorus. D'fiafruigh an gabha de cé bhí amuigh. Dubhairt gurab é a phrinnsighseach a bhí ann ná leigfeadh sé isteach é? Dubhairt a' gabha go leigfeadh agus fáilte gur rinneas an gnó a bhí aige dhe. Osgail sé a' dorus agus níor leig sé isteach ach an garsún. Chuaidh an garsún agus théid sé an t-uisce. Bailigh sé suas na cnámhanna agus chaith sé síos san uisce iad. Thóg sé aníos i gceann tamaill iad agus briseáil sé suas iad. Dhein sé cailín breágh óg díobh. Ní raibh sí smúidgéarach [?], bhí geal-chroidheach, árd meisneamhail, árd-thriathach, beannuighthe. Chrom sí ag amhrán agus a' léimrigh ar fud a' tighe. Osgailigheadar na doirse, sgaoileadh gach aoinne isteach. Ba bheag nár bháthadar le póga í ná cnátadar (?) le deor í. Bhí dinnéir agus súipéar, ceithre béile i dteannta a' céile in aon uair a' chluig amháin aige. Thugadar dó uibhe (?) na gceann lomartha cearc agus ní gan tobac a bhíodar a' caitheamh na h-aimsire. Fuair se a dhá mhála óir.
Beul! Bhuail sé feín agus a prinnsighseac a' bóthair. Nuair chuadar tamaillín ón gcaisleán d'iarr a' buachaill luach peidhre bróg as a dhá mhála óir. "Tabharfaidh mé agus é go léir dhuit mar maran [?] mbeadh tú bíos crosta fadó." "Beul ó tháir chomh maith is táir anois" arsa a' buachaill "Ní ghlacfaidh aon leath-pinginn uait." Teighir abhaile anois agus tá do bheirt seana-mhná a' bruigheann sa cúinne romhat mar bhíodar riamh. Tá an capall sa ceardchan agus an chos cúite chomh [m]aith is bhí sí riamh. Tá an mála óir a' caillis i gcúinne do thighe sa bhaile romhat

ní raibh i bhfad sa teine nuair a bhí boladh dóighte ar fud na ceardchan. Thóg sé amach í. Leog sé ar a' teallach agus chimil sé é. Níor fhág sé rian croicinn, fola ná feola ar a gcois. Dóigheadh an cnámh feín.
'Bheul' arsa sé Ba chuma liom cad a dheineas leis an sean-bheirt mná Ba liom fheín iad ach anois tá mé marbh ar fad. Tá an capall agam marbh ar stróinseár, ar mo chomharsa agus gan mé ábalta ar phinghinn a dhíol as. Tógfaidh mé 'un na sléibhte ar eagla go ndeánfaí transpórt orm." Buail sé suas a' ceardcha agus dimthigh sé leis. Buail sé 'na sléibhte. Thug sé a' trí lá ag imteacht trés na sléibhte a' dheanamh ball bog dhen mball cruaidh, ball cruaidh dhen mball mbog, deánamh talamh bán des na sléibhte agus clúdaí leapthan den fhraoch garbh. Ní fhaca sé aoinne gur d'airigh sé an duine ag glaodach air fad a' radhairc 'na dhiaidh a' rádh leis fuireach leis. Dubhairt an gabha leis ná fanfadh gur leis an arm é go dtógfaí suas é agus go marbhófaí é. I gceann tamaill coiméad sé suas leis. Cé bhéadh ann ach garsún gan aon bhróg air. Cé bhéadh ann ná an buachaill a' ráinig sa ceardcha chuige. Dubhairt sé leis a' gabha suidhe síos agus a shocharacht do thógaint. Dubhairt an gabha leis ná déanfadh, go bhfonnfaí an tarm suas leis is go marbhófaí é. Dubhairt sé go raibh fhios aige cá raibh mála óir mar phágh don dochtúir a dheánfadh inghean duin' uasal a bhí tinn a leigheas. Dubhairt a' gabha dé maith a' gnó san go raibh sé tar éis a' daothaint a dheánamh. "Gabh-se ann agus abair-se gurab tú árd-dhochtúir na h-Éireann agus gur mise do prinnsíseach" Dh'imthigheadar leo annsin thar mhaoilinn claidheachán tár sórta fairrgí lána díog ró(?)thalamh nú gur tangadar taobh toir tiar le talamh a bhí

leis an mbeirt eile a bhí istig 'ge fheín. Thug an buachaill a chapall isteach sa ceardcha, chuaidh sé agus dhearg sé an teine. Nuair a bhí an teine dearg ceart aige annsin rug sé ar a shean-bheirt mná agus ceangal sé in a céile iad. Chaith sé isteach sa teine iad. Chuir sé an seana-ghabha ag séideadh chomh tréan agus bhí sé ábalta air. Igceann tamaill thug sé amach iad, fuair sé an t-órd agus thug sé blastáil maith leis an órd ar an dteallach. Chaith sé isteach sa teine arís iad. Igceann tamaill 'na dhiaidh sin thóg sé amach arís iad agus thug sé glanaire ar a' dteallach dóibh. Dh'iompuig sé amach iad in aon chailín bhreágh amháin - cailín cruinn canamáil [?] óg aontamhail, spórtamhail gan ghruaim le beatha ná luain. Dhimthigh sé leis.
D'iompaigh an sean-ghabha isteach 'dtí an bheirt mná feín. Bíodar a' bruighean rot 'Á' arsa sé "deánfad-sa job díobh anois leis an gcumadh thá an cunast [?]." Chuaidh sé amach sa cheardchan ar ais agus dhearg sé an teine. Tháinig sé thar nais ar ais. Cheangal sé den a chéile eile. Thug sé amach iad, agus chaith sé sa teine iad. Chrom sé á séideadh. Ní rabhadar i bhfad sa teine nuair thóg sé amach as an dteine iad. Bhí boladh dóighte ar fud na ceardchan. Chuir sé isteach sa teine iad agus ní gan aon rian fola ortha. Dóigh cnámha ná tuilleadh. Chaith sé amach pé rian díobh a dh'fhan gan dóigh. Igceann cúpla lá 'na dhiaidh sin bhí buachaill eile aige agus capall a' cur amach aoiligh thuit a' chrúdh ón capall sin tamaillín rot eadartha. Fuair an gabha a bhilleóg agus bhuail sé an capall san nglún agus ghearraigh sé an chos ón ngluín síos den capall. Chaith sé isteach sa teine í. Shéidh sé an teine go maith agus dáltha na seana-mhná

teine é. Shochair sé an teine agus chuir an seana-ghabha á séideadh. Ghearraigh sé an chos ón nglún aníos agus chaith sé isteach sa teine é. Igceann tamaill thóg sé aníos é. Thug sé glanadh agus cimilt dó ón cois ar a' dteallach. Chuir sé sa teine arís í agus théid sé í. Igceann tamaill eile thóg sé amach í, ghlan sé arís ar a dteallach í. D'iompuig sé an chrúdh fé mblúirín a choise. Chuir sé isteach fé'n gcapall nuair bhí sé sochraighthe. Cheangal se an 'na [!] chos chomh maith is bhí sé riamh. Gabh sé buidheachas annsan leis a' gaba Bhí an buachaill fé dhraoidheacht, bhí taidhbhaisteoireach agus diabhlaidheacht a baint leis. Dimthigh an buachaill leis annsan.
Bhí an gabha lá eile 'ag doras a cheardchain. Ghabh buachaill eile an tslíghe ar dhrom capaill agus gan aon bhróg air. Bhí seana-bhean amach rot ar a gcapall agus bean eile dtaobh thiar de agus iad ad iarraidh a céile a strachadh. Bhí an buachaill ad iarraidh iad do coiméad óna céile agus réidteach a dheánamh. Diarraidh sí den gabha an ndeanfadh sé cailín óg amháin díobh araon a bhéad ciúin tais, blaiste bhinn-mhilis deallramhaill [?] réaltannach banamhail beannuighthe. Dubhairt an gabha ná feaca sé deánta ar aon rud dá sórt riamh go raibh beirt acu istig aige féin - a mháthair agus máthair a céile 'sgur bhfearr leis go mbéadh rud eígin deánta díobh go rabharadar ar an iomad céadna 'githe [?] is ag adharc acu gach aon lá. D'iarraidh an buachaill a dtabharfadh sé úsáid a cheardchan dhó agus an teine a shéideadh dhó agus go ndeánfadh sé fhéin é. Dubhairt sé go ndeánfadh agus fáilte mar gur mór an t-áthas air a leithéid a d'fheisint deánta go mbéadh sé ábalta ar a rud céadna a dheánamh

"Bhí gabha ann fadó agus thá fós agus beidh go deo, fad a beidh feirmeoir beidh capaill agus annsin beidh gabha mara mbéadh ní mairfeadh capall ann.
Bhí gabha ann fadó agus bhí beirt seana-mhná aige. Bhí sé tamall beag pósta agus níor mhair a bhean i bhfad. Bhí beirt seana-bhean aige annsan - a mháthair feín agus máthair a chéile. Bhídís a bruigheann 'ach aon lá agus bhí sé badarála, buadhartha acu. An t-am so bhí garsún agus capall aige a chur [?] amach aoiligh fé treabhadh le h-aghaidh prátaí. Ní raibh an gabha ar aon obair chruinn críochnamhail a dhéanamh. Ní raibh sé ábalta ar aon rud a dheánamh sa cheart ach sic agus cabhaltar céachta. Ní raibh sé ábalta crúdh a chuir fé chapall. Thuit crúdh ón capall a bhí aige - 'ge garsún - ag cur amach aoiligh. Ní fheadair cad a dheánfadh sé, bhí an ceardcha tamall maith uaidh. Chuaidh an garsún go an dhinneár. D'fág sé an capall sa ceardcha. Fad a chaith sé ghabh buachaill eile thar bhrághaid le capall gur theastaig crúd uaidh. Ní raibh aon bhróg ar an ngarsún. D'iarraidh sé den gabha a dtabharfadh sé crúdh fén gcapall so dhó. Dubhairt an gabha ná cuirfeadh sé, nach raibh sé ábalta, nár chuir sé suas aon chrúdh riamh. Dubhairt an garsún leis dá dtabharfadh sé dhó feín dhó feín [!] úsáid a cheardchan agus a' teine séideadh dó no ndeánfadh fheín é. Dubhairt a' gabha go dtabharfadh agus fáilte. Fuair sé mbilleog sa ceardchain. Chait sé isteach sa

riamh gan grian. Beul sin é an áit go raibh tin duin' uasail. (tig)
Nuair tánadar leasmuigh maoladar leasmuigh. Osgaileadh dóibh agus cuadar isteach sa tig. D'fiafruig den gabha cad as dó nó cér dhé é. Dubhairt sé gurab é feín árd-dhochtúir na h-Éireann gur dh'airigh go raibh cailín annso a bhí tinn agus gur tháinig sé chun í leigheas, é feín agus a phrinnsíseach. Bhuail an prinnsíseach corcán mór uisce ar a' dteine. Nuair a bhí a' [t]-uisce a' fiuchaint annsin d'fiafruig sé dén áit 'na raibh an cailín tinn. Dhinnsigheadar dó cá raibh sí tinn. D'órdaigh a' raibh de dhaoine sa tig amach annsin. Chuaidh sé agus fuair sé an cailín óg agus chaith sé síos insan corcán a bhí a' fiuchadh. Briséal sé suas í agus glan sé í. Caith sé isteach sa corcán arís í. Thóg sé aníos í agus chimil sé arís í. D'imthigh sí ar fud a' tighe a' rinnce agus ag imirt chomh maith is bhí sí riamh. D'osgail sé an dorus agus sgaoil sé isteach muinntir a' tighe go léir. Bhí dhá chroidhe acu agus níor stadadar de gháire go ceann seachtmhaine. Nuair connaicaigheadar an t-slíghe fuair sé mála óir. Nuair cuadar tamall ón dtig d'iarr an prinnsíseach luach peidhre bróg as an mála. Dubhairt an gabha na tabharfadh gur ró beag dó feín é. D'imthig an garsún uaidh annsin ar fad ach níor ghabh an gabha i bhfad nuair d'airigh sé trácht ar cailín eile a bhí tinn agus dhá mála óir as í leigheas. 'Beul' arsa sé annsan 'raghad sa ann sa cuma is tá an cúnntas i leigheas anois." Cuaidh sé go dtí dtig. Sgaoileadh isteach. Dubhairt gur dé féin árd-dhochtúir na h-Éireann gur tháinig sé chun í leigheas. Dórduigh sé síos corcán uisce. Nuair bhí sé beirighthe dórdaigh sé gach aoinne a bhí

"Níl" arsa Seán "ach tá acra prátaí ar do chuid talmhan go bhfuil dhá púnt déag cíosa orm na diaidh."
"Beul tá sé maiththe agat" arsa ministeár "ach ná tar chugham níos mó. Agus bíonn rud éigin le deánamh ag an sagart maithiúnachas a thabhairt díobh as múr cuid diabhaluíochta." Bí an buaidheart mór de colann Sheáin, ach ní dócha gur bain na peacaí riamh lena anam. Ar maidin Dé Domhnach chuaidh sé go dtí faoisdaoin agus comaoin go dtí an Sagart. Sin é mo sgéal críochnuighthe agus marar [?] fíor ar fad é tá sé bréagach."

istig an Satharn 'na dhiaidh chun dul go dtí an faoisdaoin go dtí an sagart. Tháinig Seán na ngleachuidhe chun na h-oibre. Chuaidh an cúigear eile go dtí an sagart. Ráinig ministeár go dtí Seán am éigin sa lá. D'fhiafruigh sé de dé cúis ná d'iarr sé cead aréir chomh maith leis an gcuid eile fuireach istigh agus dul go dtí an sagart.
"Ó" arsa Seán "Ní dheanaim aon rud ar an sagart. "Conus a thugann an sagart faosdaoin díobh?" arsa ministeár. Gach aon rud a dhéanaimíd air maithíonn sé dúinn é" arsa Seán Agus is dóigh liom go bhfuighteá é dheánamh chomh maith leis." a deir sé. "Geobhainn" arsa ministeár "Ná geobhadh aoinne é sin a dheánamh Fuair sé - an ministeár - dul faoisdíne a thabhairt dó i seana-bhosca sa teampall mar a bhain leis féin riamh. Chuaidh Seán isteach go dtí é. D'fhiafruigh an ministeár de Seán cad a rinn' sé. "An cuimhin leat a leithéid seo blian leath-mhuc a goideadh uait a bhí ar salainn" arsa Seán "Is cuimhin go maith" arsa Ministéir. "Beul mise a ghoid í siúd" arsa Seán. "Tá sé maiththe dhuit ach ná deán arís é." arsa ministeár. Thug sé focal bog agus focal cruaidh go dtí go raibh go léir innste aige gur dhein sé air. Bhí sé tar éis maithiúnachais a d'fághailt ón ministeár i ngach ní go dtí deire thiar thall. Bí acra prátaí curtha aige - ge Seán - ar thalamh an mhinisteára agus bhí dhá phúnt déag cíos air - ar acra talmhan. Stad an ministeár tamall maith i ndeire na faoidíne [!] D'fhiafruigh sé de Seán an raibh a thuille aige.

An Ministeár agus na Turcaí.
Bhí feirm thalmhan 'ge Ministeár a bhí ann tamall de bliantaibh ó shoin ar a dtaobh so de bhliantaibh bainríoghain 'Lís. Bhí seisear ag obair aige de Cataoilicíbh na Rómha. Bí cúigear 'na sean daoine go leor agus glacuidhe (gleacuidhe?) óg ná raibh i bhfad pósta. Ní fheadair mé, ní bhfuigheann a' rádh ciacu Eamonn Thaidg nó Tadg Éamuinn nó Risteárd na h-Aingise b'ainm dó ach tabhairfimíd Seán na bPleannaí air. Bhíodar tamall maith ag obair dó. Dé h-Aoine i gcomhnuidhe dhíoladh sé iad. Bhí cearca reamhra aige, turca reamhra aige i gcomhnuidhe. Bhí cúpla muc sa stána aige igcomhnuidhe agus plúirigheacha eile ar crochadh in áirde. Ní thráthnóna ná thugadh Seán abhaile leis beart tuighe nó beart féir. Bheireadh sé ar ghé reamhra, chasadh sé an ceann díobh agus thugadh sé abhaile iad chun a bhean féin agus bhí siúrálta gur bhreágh an oidhche a bhíodh acu á róstád, á beiriú agus á n-ithe. Oidhche eile bhaineadh sé blúirín des na muca agus bhuaileadh sé isteach sa bheart chuige é. Bhí sé ag déanamh gach aon díoghbhala ba mó ná a céile ar an ministeár. Ba mó i bhfad na pleanna a dh'imir sé ar an ministéir ná mar a d'imir Seán a' Lantéara ar a' diobhal fadó. Oidhche dá n-oidhcheannta tráthnóna De h-Aoine diarr cúigear cead ar an ministéir chun leigint dóibh fuireacht

a fhágaint ar an dtalamh. Sin a bhí o Dhiarmuid. Suas i naice an tighe mhóir leis. Sgaoil sé urchar le girrfiadh bhreagh cothuighthe agus leag sé é. Sar ar fhág sé an áit do mairbh sé trí cinn acu agus dhá choinín. Thar n-ais leis 'dtí tig na baintrighe agus thug sé bróga an fheirmeóra d'á mac chun iad a bhreith abhaile leis agus é ag dul ag obair ar maidin. Bhí fhios ag an mbuachaill cad a bhí tar éis tuitim amach agus fuar se caoi i gan fhios do muinntir tighe an fheirméora na bróga a chur san áit cheadna as ar tógadh iad. Airigh an Mhaighstir talmhan an t-urchar deireannach 'á sgaoileadh lasmuich agus bhí sé ar buile. Nuair tháinig Diarmuid i bhfeidhil a ghnótha ar maidin thug an máighstir amach leis é sa bhfiadh mhothar. Infiúchadar go gear luirg na mbróg agus arsa Diarmuid leis i gcionn sgathaimh "ní'l aithne agam-sa ar aoinne annso a mbheadh bróga de'n tsaghas san aige muna mbeidís ag Tomás na mBullán B'sin é badh leis iad agus b'sin é an bodach. Chun sgeal gairid a dhéanamh dhe fuair an maigstir amach gur bhróga a duine muinnteardha iad, agus ó'n lá san ní raibh aon mhuinín aige as agus rud ba measa na san do'n bhodach níor bfhuair sé feirmín na baintrighe
Ní puinn da short a raib an oiread measa ag na comharsanaibh orra a's do bhí acu ar Diarmuid Bháille bocht Is beag dá leithéid a bhiodh croidhe chomh Gaedhalach acu a's do bhí sí aige siúd. Thá idir tighearnai talmhan agus Báillibh, agus reachtairibh imthighthe uainn go bráth geall leis, agus cá'il an Gaedhal na déarfadh ó ceart-lár a chroidhe "Imhteacht gan casadh ortha," mar badh droch-oighreachta iad go léir nach mór.

dteannta braon a bheith ólta aige, bhíodh na h-oidhcheannta an-dorcha
Bhí bodach mór d'feirmeóir neamhspléadhach ar dhuine des na tíonóntuidhthibh, agus ní gheibheadh Diarmuid aon deor as an mbuidéal uaidh siúd, ná fiú aon ghreim amháin bhagúin dó féin ná dá mhuirear. Bhí an fear so agus an maigstir talmhan an-mhór le na chéile. Théidis araon ag fiadhach agus ag lamhach ar fuaid na réidhthe a's na gcurraighthe a's na sléibthe agus ní bhíodh aon rud ag tabhairt an oiread buaidheartha do Dhiarmuid acht conus a fhéadfad sé iad a chur ó chéile. Sa bhFearann Oighreachta a bhí ag gabháil le tigh mór an tighearna talmhan, bíodh coiníní agus girrfaidhthe go fairsing agus cuir mór fiadh chomh maith. Da gcloisfeadh an Tigearna go n-imthigheadh aoinne isteach annso ag lámhach bheadh sé ar dearg bhuille. Ní raibh acht míle nó mar sin ó áit an fheirmeóra go dtí fiadh mhothar an mhaighstir. Bhí baintreabhach a raibh feirm beag aici ar theórann feirme an feirmeóra agus bhí an mac ba sine in aimsir aige. Badh mór í sainnt an bhodaig seo d'feirmín na baintrighe, agus bhí a fhios san aici agus ag Diarmuid chómh maith. Máthair-bhaistighe do pháiste-gearrchaile an bháille abeadh í agus ar a shon san, bhí an dá líntighe 'na gcáirdibh mathe. Lá dá raibh an feirmeóir as baile chuir Diarmuid mac an baintrighe suas chun na mbróg a ghoid chuige, a bhíodh ar an bhfeirmeóir agus é ag lámhach Bhí iarann troma fé na salaibh, agus tarraingí téagartha fé na mbonnaibh chomh maith. D'árduigheadh chun siubhail na bróga agus go moch maidin lae ar na mháireach, seo Diarmuid agus a gunna aige agus bróga an feirmeóra air i bFearann Oighréachta an Mhaighistir. Bhí an aimsear go bog. B'fuiriste rian bróige

bheadh aige agus é ag stealladh eitheach ar a lán-dhícheall Ní bhíodh baiste ná pósadh ameasg na dtíonóntuidhte ná gheibheadh sé cuireadh chuige mar bíodh eagla ortha mar a bheiridís cuireadh dho go ndéanfadh sé dochar dóibh i slighe éigin ó bhí sé chómh mór san leis an máighstir agus a fhear-ionaid. Nuair a bhuaileadh sé an t-slighe aon uair 'dtí aoinne acu, bhíodh fáilte an domhain roimhe Bearfaidhe isteach 'dtí an parlús é, agus cuirfidhe d'fhíachaibh ar an gcailín aimsire an ciotal a chur ar fiuchadh go mear chun cnagaire puins' no dó a dhéanamh do Dhiarmuid. Linn da dighe a bheith a h-ól aige, cuireadh bean-an-tighe i n-iúil do go beacht, chomh h-olc as bhíodh an saoghal ag feirmeóiribh, a laighead a gheibhthi ar eallach a's arbhar, agus an chruadh-chás 'na mbídís a d'iarraidh an chíosa a chur le chéile. Níor bhaoghal ná go míneochadh seisean an sgeal go cruinn do'n mhaighstir no don agent, ar mhaithe an fheirmeóra san a bheireadh a bhean an drúcht ceo go fial a's go fairsing do, mar budh mhór í dúil an bháille sa mbíotáille, agus ce aca dá chineál nár bh'é an t-uisge beatha "grádh a chléibh is a anama ce go leagadh sé ar lár é".
Deirtí gur minic fuar tionóntuidhte a bhíodh go flaitheamhail le Diarmuid admháil glan ar chíos na bliana agus gan an t-airgead go léir acu Is dócha na mbíodh an oiread bhagúin ar chrochadh i gcistin aon líontighe a's do bhíodh i gcistin an bháille. Nuair baintí feoil-muice as an salann i dtig aoinne des na feirmeóiribh, cuirtí stiall mhaith dhí ag triall air. Ba minic do b'é féin a iomcharuigheadh leis abhaile í agus deirtí go n-árduigtí chun siúbhail uaidh í go minic agus é ar a slighe abhaile léi. Buaileadh sgata de bhuachaillibh na h-áite leis uaireannta agus sgiobaidís uaidh í agus ní bhíodh fhios aige cerbh'iad, mar i

An Maor-Chíosa no Diarmuid Báille.
Fear meadhon aoirde, tanaidhe, eadtrom abeadh Diarmuid Báille Ní raibh rinnceóir 'na pharóiste na i ngiorracht fiche míle do'n pharoiste cheadna ar aon taoibh, a bhuadhfadh air, agus dála a theangan, is dócha na raibh Dómhnall Ó Chonaill féin an lá dob' fhearr thug sé oráid uaidh ní ba liomhtha chun labhartha ná e. Níor chaith sé riamh acht na chulaithe badh ghreannta mar do b'iad culaidthe an mhaighstir talmhan féin bhíodh 'ghá chaitheamh aige. Gaige de duine uasal abeadh an máighstir seo agus do b'iad na faisin ba dhéadeanaighe i Lúndain agus i bPáirís na Frainnce 'na mbíodh sé clúdaighte. Agus ós rud é go mbídís siúd ag atharughadh chómh mear nach mór a's athruigheann an ghaoth, do bhíodh gach culaidh aca beagnach as an nuadh nuair sroisfeadh sí cabhail Dhiarmuide. Sara chuirfeadh sé culaidh an mháighstir air, deineadh tailliúr a bhíodh 'na chomhnuidhe ingar do í chumhangú a's i ghiorriú dho mar do b'fhear níos aoirde a's níos téagartha i bhfad an máighstir na Diarmuid. B'é an gnó a bhíodh le déunamh ag an mbáille na a bheith ag dul ar theachtaireacht le rannach a's carbad 'dtí'n baile mór badh ghiorra dhóibh, dhá uair sa ló, chomh maith le feachaint indiaidh na gcon a bhíodh ag an duine uasal agus fé dhó sa mbhliain caitheadh sé bualadh timcheall ameasg na dtionóntuidhthe ag tabhairt fógartha dhóibh go mbeadh an cíos a ghlacadh ag an reachtaire an leithéid seo lá. Bhi árd-meas ag an máighstir air, mar ba ghleacaidhe críochnuighthe é, a raibh teanga liom leat go liomhtha aige. Ní raibh aon teora leis chun sgéal ghreannmhair a cheapadh a's a innsint, agus budh dhoigh leat air, gur ceart-lár na fírinne a

An t-allus fuar uaim 'na tuiltibh anuas uaim,
Is snaoidhm am' chom, gan faoiseamh.Ar eirghe lae dham, do ghabhas an réidh liom, Gan gráinne té na snaoisín, 'S nuair shroiseas í, mor-leac an t-sléibhe Bhí an gadhar mór bhaoth, 'sa dhaoine Rud beag ó thaoibh na lice leith' Is iad, mo léir go liomhtha Cur fáilte an lae roimh dhearóil bhocht saobh Liam, - Nell Ní h-Aodha, - mhic Sheamuis.

Nuair bhuail sé rud beag thar an Áth, thug sé fé ndeara earball chapaill. Cúpla coiscéim eile agus connaic sé na fir a bhí 'na nduiseacht, agus connaic sé an madra, leis, gur cheap sé gur Sheana-Wilson é, ar uair an mheadhon oidhche. Bheannuig na stróinseirí dho, agus bheannuigh seisean dóibh agus gan a thuilleadh moille bhog sé leis abhaile. Siúd [?] a's go raibh Nell sa leabaidh roimhe ní raibh sí na chodladh geallaim duit, mar chaith an bhean bhocht oidhche chráidhte bhrónach óir ní fhéadfadh sí a dhéanamh amach cad a choimeádfadh é, go mór mhór, o budh dhuine é na dheineadh taithighe de'n airneán. Nuair chrom sí 'á cheistiughadh sé dubhairt sé léi: "Leig dom a bhean, táim ciapuighthe basguighthe, brúighthe, millte ó uair an mheadhon oidhche agus an diabhal go mbeiridh se leis Seán an Lanntóra." Níor dubhradh a thuille agus níor bhfada go raibh Liam 'na codhladh acht níor codhladh ró-shámh a dhein sé, mar da aimhdheóin thugadh obair uathbhásach na h-oidhche ós chomhair a aigne ó am go h-am, agus sar ar eirigh sé um eadartha bhí an méid seo leanas, de ghlan-mheabhair aige.
"Mhuise a bhodaig Ruaidh, do sgéulta dubha Nach mór san uaigh do shín me. Cois lice dúire, linn oidhche fuaire San ghaoth adtuaidh am spionadh Phreab Wilson chugham-sa 'na ghadhar mhór iongantach. Chun me ídiúghadh mar shíleas Acht chuireas fúm iad nós Con Pheig Dhomhnaill Nuair dóigeadh a túin sa h-iarta A's i lochta an Ghruagaigh a's mé im ghlúnaibh Ba bheag ab'fhiú mé a mhaoineach,

leis an madra agus suas leis, inaice na trucailleach fé mar bhíodar so gur leo é 'na gcodhladh. Thá cor ar an mbóthar annso timcheall fiche slat ar an dtaobh san de'n Áth Badh shia ó Liam um an dtaca so agus istig i ndíg an bhóthair bhí beirt stroinséirí curtha futha agus 'na gcodhladh go sámh dóibh féin sa thrucail agus an capaillín bhí aca ceangailte de'n trucail agus é ag ithe suip féir do féin. Daoine ab iad bhíodh ag gabháil ar fúid na dúthaighe ag díol eadaigh agus earraí beaga eile, agus b'amhlaidh a cuireadh amugha iad. Bhíodar curtha, tráite ó bheith ag imtheacht ar seachrán, ó sgathamh roimh tuitim na h-oidhche go dtí uair an chluig no mar sin sar ar bhuail Liam an tslíghe agus é ag teacht abhaile. Toisg go raibh sé ibfhad isteach san oidhche a's iad ar an lathair sin aontuigheadar go mbfhearra dóibh fanamhaint mar a bhíodar go h-eirighe lae. Ní ghádh a rádh nar airigheadar an madra ag cur glama as thíos ag an Áth, an tam bhuail Liam leis. Go dtí san bhí sé siúd chómh maith leis an gcapall ceangailte de roth na trucailleach, le téadán tanaidhe eadtrom, agus nuair chualaidh sé fuamanna na gcoiscéim ag déanamh air do phreab sé go h-obann agus thug an téadán a bhí ceangailte leis an roth. Bhíodh crios déanta de leathar casta timcheall mhuinéil an madra so, agus san oidhche ceangluightí slabhra trí no ceithre troighthe ar fhaid de'n chrios so agus ceangluightí an ceann eile de'n t-slabhra sa chuma a bhí se ceangailte an oidhche sin nó ar aon t-slighe eile do b'oireamhnaighe
Le breacad an lae ar maidin, cuir Liam de abhaile airís. Nuair tháinig sé chómh fada leis an Áth, bhí sé 'na la go maith

Áth-na-Lice arís, acht ingiorracht deich slat do'n Áth, sheas se suas go h-obann, mar cheap sé gur airig sé rud eigin mar shlabhra 'ghá tarraignt [!] ar an mbóthar ar an dtaobh thall de'n Áth. Stad an fhuaim, agus seo Liam fé dhéin an Átha go socair, réidh ach direach agus é ar tí dul anáirde ar an Lic, amach as an díg chuige, agus slabhra ar crochadh leis, an madra is mó agus is duibhe do mheas sé gur chonnaic sé riamh. Leig an madra glam ard, uatbhásach as. Thuit a raibh aige fé na asgaill síos sa tsrutháinín o Liam. Iompuig sé ar a shálaibh agus as go bráth leis tar nais arís, chómh mear agus d'fheadfadh a cosa é iomchar, agus stad níor dhein sé gur bhain sé amach tig Sheamuis an Chrosaire ingiorracht leath-mhíle do Cnoc-na-Sguab
Níor mhaith leis muinntir an tighe seo a dhúiseacht agus isteach leis tré fhuinneóig fuair sé leath-osgailte sa sgioból agus anáirde annsan sa lochta leis, ar an dréimire a bhíodh ó'n úrlár suas chuige Nuair fuair sé é féin shuas tarraing sé an dreimire aníos 'na dhiaidh agus tar eis a shuaimhneas a cheapadh, rud a teastuig go gear uaidh, mar bhí a chroidhe ag preabhadh amach a bhéal, nach mhór, le neart saothair a's uathbháis, bhain sé a hata dhe agus ar a ghlúnaibh leis ag tabhairt moladh do Dhia, a shábhail an iarracht seo é ó'n bhás a bhí indán do dá mbudh rud é go mbéarfadh Taidhbhse Sheana-Wilson air. Geallaim-sé go ngeillfeadh sé anois de Mhícheal Ruaidh, agus dearbhuig sé ar an lathair sin go mbudh fada arís go mbeadh sé chómh ceann-dána san a's do bhí sé, i gcoinne Mhichil bhoicht; agus an sgéal fírinneach a bhí ghá innsint aige i dtaobh Thaidhbhse Áth'-na-Lice. Nuair chuir Liam de chomh mear a's d'fhéad sé, níor lean an madra é ach rud beag treasna an Átha. Thar nais arís

cuid mhaith bliadhain o shoin. Bhíodh na comharsain bailighthe le chéile i gcistin an fheirmeóra bhig seo gach oidhche, mar ba chluthmhar, slachtmhar an tig [< tighe] é, agus ba mhór an cur síos a bhíodh aca i dteangain a dtíre féin i dtaobh taidhbhseanna agus iarsmaí eile na sean-aimsire. Bhí sé ag déanamh ar an deich a chlog agus bhogadar go léir leo abhaile dá dtightibh féin agus tar-éis na Coróinneach Mhuire a rádh do Liam 'sdá mhnaoi 'sdá mhuirear seo chun chodladh iad. Seachtmhain, no mar sin in diaidh na h-oidhche seo, chuir Liam de chun Sráidbhaile Chnoc [< Chnuic] na Sguab ad'iarraidh tobac do féin agus roinnt té, siuicre agus arán i gcóir an tighe, chomh maith le húnsa snaoisín d'á mhnaoi Neill. Thimcheall dhá mhíle no mar sin ó na thig, chaith sé dul thar Ath-na-Lice, ait a gluaiseann srutháinín treasna an bhóthair sléibhe, thá ag gabháil ó na áit chomhnuighthe go dtí Cnoc na Sguab, a's thairis. Thá leac mhór sínte cois cloidhe an bhóthair ináirde thar an srutháinín seo, agus dhá phort an t-srutháinín fuithe agus is ó'n lic seo faghann an áit a h-ainm.
As so go Cnoc-na-sguab thá súas le dhá mhíle eile, agus bhí sé an naoi a chlog nach mór nuair shrois sé an sráidbhaile. Chuir bean an tsiopa agus a fear fáilte agus fiche roimhe mar do bh'fhada o bhuaileadhar le na chéile. Cuireadh d'fhiachaibh ar Liam bualadh suas sa tseomra agus fanamhaint chun go mbeidh gloine puins' nó dhó aige féin agus fear an tighe, agus is dóigh liom gur fhliuch bean an tighe a pusa chomh maith le cuid do, le h-urraim do Liam. Bhí sé ag déanamh ar cheathramha taréis a h-aon-uair-dheag agus Liam mhic Seamuis ag fágaint siopa na mBrianach. Bhí an oidhche dhorcha, ach mar sin féin ní raibh sgáth na eagla air mar bhí cnagaire fuisgí 'na phuins 'na ghoile, ghá théigheamh, a's ghá mhisniughadh Bhí sé ag cur an bóthar abhaile dhe ar a shocracht 'dtí gur srois sé

Taidhbhse Áth na Lice."Mhuise a Mhichíl Ruaidh an amhlaidh cheapfá a chur 'na luighe orainn go mbíonn Seana-Wilson á thaisbeáint féin i gcuma mhadra mhóir, dhuibh shíos ag an Áth, áit ar caitheadh de n-a chapall é, suas le dathad bliadhain ó shoin, agus de dheascaibh na tuitime sin gur cailleadh é i gcionn cúpla lá 'na dhiaidh sin! Dar ndóigh ní chreidfeadh páiste an leithéid sin de sgéal gan tracht orainne a bhfuil an gruaig iompuighthe liath orainn agus go bhfuil ruic 'nár ngiallaibh againn, le fada an lá.
"Agus", arsa Mícheal, "ar ndóig ní paiste Tomás na Sgolb, a connaic an madra mór, millteach ceadna, agus é ag teacht abhaile ar uair an mheadhon oidhche ó Cnoc-na-Sguab anuraidh. Nach cuimhin leat go mbudh ar éigin do shrois sé a thig ar eirige lae ar na maidin, le neart lagachair agus sgeoine? Agus nár cuimhin leat gur caith sé seachtmhain sa leabaidh na diaidh san." "Is cuimhin liom go maith, agus dob í mo thuairim an uair sin agus is í mo thuairim fós gur b'amhlaidh ól sé an iomarca dé'n droch-fhuisgí sin a bhíonn 'á dhíol ag Siobhán na Cainnte do chuir chun leaptha é agus ní h-í sprid Sheana-Wilson. Ná fuil fhios agat go maith go marbhóchadh Peig é dá mbeadh fhios aice go raibh ól déanta aige, agus gur bh'éigin do sgeal a cheapadh a chuirfeadh na luighe uirthe ná raibh agus ós rud é go ngéillean sí féin do'n Taidhbhse cár b'iongnadh gur chuimhnig seisean ar an dTaidhbhse cheadna chun dalladh Puicín a chur ar Pheig "Ó! Bhíodh sé mar sin agat, a Liam, nílim-se a d'iarraidh rud a chur 'na luighe ort id'aimhdheóin, ach creidim-se go bhfuil mo sgeal-sa fíor." Istigh cois teineadh, i dtig Liam mhic Sheamuis in ait éigin i nDéise Mumhan bhí an cainnt seo ar siúbhal, oidhche sheaca i dtosach an Gheimhridh

diabhal go dtiocfaidh ar ais aris agus ní imreoch' tú orm. Bhí go maith 's ní rabh go h-olc, d'imthigh leis. Ar chuma ar bith tháinic an lá aríst go rabh an t-am istigh. Shiubhal an diabhal isteach go dtí an gabha. "Bhfuil tú reidh?" ar seisean. "Bí amu'". Táim" arsa Seán. Dhún siad an doras agus chuaidh siad t'amu'. "Siubhal uait liom" ars an gabha go bhfaighidh mé slán ag mo shean-bhean. "Tá go maith" ar[s] a' diabal. Gluais leob go dtí an teach agus tháinic siad isteach. Leag an gabha cathaoir anuas agus shuidhe an diabhal ann, ach ní túisce bhí sé sin déanta aige, dubhairt an gabh[a] "Greamuigheadh do thóin do'n gcathaoir agus an chathaoir do'n talam"
"Tá sé deánta agad" ars an diabhal. Is dona an comharsa liom-sa thú ach ar chuma ar bith, sgaoil as seo mé agus tiubhraidh mé 7 mbl. eile dhui[t.] Bhí go maith 's ní rabh go h-olc, ghluais leis an diabhal agus ni rabh bród mór air ag imtheacht. "Ach chuimhnigh a gabha nuair 'thiocfas mé arís ní imreoch' tú arís orm. Bhí ag eirghe go breag leis an nga[bha] i rith an ama, 'chuile rud aige a theastaigh uaidh. Shiubhal an diabhal isteach aris nuair bhí an t-am caithte. "Bí amu' go beo, a Sheáin" adeir se tá bealach fada romhainn. "Margadh 'gnío[nn] margadh" ars an gabha ach bhfuil goir ar bith go leigfidh tú go dtí an teach mé lé culaith éadaig níos fearr a chur orm". "Tá tú sáthach ceart" ars a' diabhal. is gearr gur trom leat iad. Ghluais leob beirt. Chuaidh siad thar teach ósda. "Tá sgilling ins an teach ósda sin orm" arsa [an gabha?] Ba mhaith liom é íoch agus níl aon sgilling agam. Rinne an diabhal sgilling de féin. Cuir Seán an [...] isteach 'na sparán agus dubhairt leis a' diabhal. "Tiubhraidh mé tú ag a' gceardchain agus beidh mé a' g[...] d'ord ort nó go ndeánaidh mé píosa beaga díot. D'imthigh Seán agus leig an sgilling ar an inneoin agus toisigh ghá bhualadh. Toisigh an diabhal a' beiceadh. Leig amach mé, a Sheáin agus beidh mé réidh le[a]t go bráthach. Leigeadh amach é agus d'imthigh leis. Sgathamh fada '

agus caithfidh mise luighe ar a' talamh. Nuair a shuidfeas buachaill ar bith sa gcathaoir aríst abair leis "Greamuigheadh do thóin do'n gcathaoir agus an cathaoir do'n talamh. Nuair a dhéanfas tú é sin uair amháin ní shuidhfidh aon duine in do chathaoir arís go bráthach. "Go rabh míle maith agat", a dhiabhail. Tá tú go mór níos fearr ná chuala mé cheana. "Beidh mé níos fearr ná sin dhuit" ars an diabhal. "Níl mé ag iarraidh ort níos mó" ars an gabha. Tá mé an shásta leis a' méid atá fáighte. "Tá mise ag imtheacht anois" ars an diabhal, "ach chuimhnigh go mbeidh mise agat annseo seacht mbliadhna ó'n lá indiu agus bí réidh le bheith liom-sa an lá sin" Ghluais leis agus bhí an sean ghabha lán tsásta. Ar ball tháinic buachaill isteach Rug sé ar an órd. Buail sé buille. "Greamuigheadh do lámh do'n órd agus an órd do'n talamh" Cuir sé blaodach agus béich as. "Múinfidh mise dhuit ars a' gabha nach mbeidh tú a' magadh fúm-sa mar bhí tú san am atá caithte. "Leig as seo mé ars an buachaill agus geallaim dhuit nac mbéarfaidh mé ar an órd go bráthach arís. "Sgaoil do ghreim de'n óird" ars a' gabha, agus d'imthi' an buachaill abhaile. Bhí go maith 's ní rabh go h-olc Chuaidh an gabha abhaile trathnona. Bhí buachaill na shuidhe sa gcathaoir. "Greamuigheadh do thóin don gcathaoir agus an cathaoir do'n talamh. Chuir an buachaill béich agus sgread as agus tháinic sgannradh mór air. Bhí an buachaill sásta go leor nuair d'fhéad sé imtheacht. D'imthigh an gabha bocht annsin ag teach an óil agus d'ól sé an sgilling agus nuair d'fhosgail sé an sparán bhí 1/= ann. Ach le deire an sgéil bhí an gabha a déanamh thar cionn agus bhí saidhbhreas mór aige. Nuair a bhí na seacht mbliadhna istigh bhí shiubal an diabhal isteach sa cheardchain. "Ce'n chaoi bhfuil tú a ghabha" arsa an diabhal. 'Bhfuil tú réidh anois le tigheacht liom-sa. "Beir ar an órd seo má's é do thoil é agus tarraing amach an crúdh seo dhom agus beidh mé leat annsin" ars a' gabha Rug a' diabhal ar an órd agus nuair a rug, "Gream

Gabha bhí ann. Bhí sé bocht agus bhí sé canntalach agus [bh]íodh ag ól 'chuile uair 'bhíodh an deis aige. Sé an méid chúram bhí air an tsean-bhean agus n[í] go sásta bhíodh sé féin agus an tsean-bhean le chéile. Bhíodh an gabha sa mhilleán uir[th]í go mbíodh sí a caith' na bpingneacha air, ach lá amháin bhí an gabha ag obair ins an gceardhchain agus ní rabh sé sásta go maith an lá céadna. Bhí tart air agus ní r[a]bh aon phinginn aige a stopfadh an tart céadna. Shiubhal fear isteach go dtí é. D'fhiafr[u]igh sé de "Bhfuil tú a déanamh go maith"? "Ní rabh mé ariamh níos dona na indiu" ar[s] an gabha. "Tá tart orm agus ní féidir liom mo bhéal a fhliuchadh". Ní fada a bhéas tú mar sin má thóigeann tú mo chomhairle. Tiubhraidh mise gach rud dá dteastoch' ua[i]t ach go ngeallfaidh tú dhom gur liomsa thú i gceann 7 mbliadhain." Is tú m'fhear ars a[n] gabha, ac cé thú féin?" "Mise an diabhal adeir sé" B'fhéidir gur fear maith thú, a[ch] is maith liom chuid ded' chuid ghníomhartha 'fheiceál sul a sighneálfas mé dhuit. "Ceárd 'tá tú ag iarraidh ars an diabhal"? Tá mé ag iarraidh sgilling a bheith thíos in mo sparán gach uair go h-osclo' mé é agus nach féidir le aon duine rud ar bith a bhéas ins an spa[r]án nach féidir leob baint leis ach mé féin, mar bíonn an tsean-bhean a' tabhairt u[ai]m gach pinghinn dá mbíonn agam, agus tá mé bochtuighthe léithí. "Tá go maith" ars a' diabhal. "Bhfui[l] a' sparán agat annsin? "Tá" ars an gabha. Osgail do sparán anois agus nuair d'fhosgai[l] b[eidh?] rap dhe sgilling thíos ann. "Anois nach 'bhfuil mé go maith" ars a diabhal "Is tú an fe[a]r is fearr a chonnaic mé ariamh". Anois ars a' diabhal ceárd eile atá uait? Tá n[a] buachaillí a' teacht go dtí mé isteach annseo a' briseadh 's a réabadh, a milleadh mo gcru[i]dh[te] a bhíos déanta. "Anois adeir a diabhal "cuirfidh mise deireadh le sin". An chéad buachaill a béarfas greim ar a' órd, abair leis, "Greamuigheadh do lámh do'n ó[rd] agus an t-órd do'n talamh". "Deán é sin" adeir a' diabhal agu

Píosa cainnte a bhaineas le Tóbar Chuilm Cille sa mBannrach Bán i gCo na Gaillimhe.
Tá roilig cois fáirrge sa mBannrach Bán. 300 slat soir o'n roilig tá tobar beannaighthe ar a dtugtar Tobar Chuilm Cille. Tá sé ri-dheacair é fhághail 'measg na carraigreacha ach 'spáinfidh duine ar bith dhe mhuinntir na h-áite dhuit é. Poll cruinn i gcarraig atá ann. agus cloch chruinn istigh ann. Tagann na daoine as chuile áit ann an 9adh lá de Mheitheamh. Casadh fear orm. Micheál Ó Fhlaithbhearta b’ainm dó. Dubhairt sé go rabh glún an-tinn aige bunáite 15 bliadhna ó shoin agus gur leighiseadh é sa tobar. Is gnás leis na daoine thaganns ar chuaird ag a tobar báirneach nó dó a bhriseadh agus iad do thabhairt do na [...g?] beaga a bhíonns i dtolamh ins an tobar. Tig leat paidreacha ar bith a rádh ach [...] go gcaitfidh tú a dhul timcheall ar a' tobar 7 n-uaire Dubhairt Micheál liom gur tóigeadh an chloc chruinn as a' tobar [suas?], ach d’fhill sí uaithi féin. Tuairim 's naoi míle é ón tobar seo treasna go h-Ára na Naomh tá cloch mhór ar a' duirling os comhair na roilige amach agus déanamh báid uirthi. Bád Chuilm Cille a thuganns daoine na h-áite air. Tá tobar eile a' bhaineas le Colm Cille ar a' ngainimh bunáite 50 slat soir ó'n Roilig. Poll domhain é agus bíodh gur líonadh puill eile thart [a]ir le gaineamh agus an taoille a' tuilleadh 's a trághadh níor líonadh an ceann seo ariamh [Tug]ann siad cuaird ar a' gceann seo freisin. Sean-bhean a casadh liom in Indreabhán a d'innis na rudaí seo. Ba driothár la Naomh Éanna Colm Cille. Bhí an bheirt acu ar Arainn. Ba Éanna an duine ba sine. Mac dara – Is é sin patrún Conamara – an 16 lá déag de Iúl. go rabh daoine naomhtha a' siubhal i bpeidhrí ó "Bhearna" go loch 20 míle uaidh agus go rabh [a]n chéad peidhre ag Loch na Naomh nuair bhí an peidhre deireannach a' fágáil "Bearna". Bheannaigh siad an loch ar a' dtugtar Loch na Naomh anois.

Bealoideas a bhaineas le tobar beannaighthe "Sal Roc" i gConnamara.Téigheann na daoine ag an sean-tobar go fóill le "stáisiún" mar a deirtear, a dhéanamh ann. Caitfidh siad 7 gcinn de na stáisiúnaibh seo a dhéanamh iad costarnocht. Críochnuigheann siad an stáisiún annsin i dteach a phobail. Is iondamhail leobhta "Ár n-athair agus deich 'Sé do bheatha Muire" a rádh ag gach stáisiún. Tosnuigheann siad leis an gcéad ceann ag an tobar agus críocnuigheann siad an 7adh ceann ins an áit 'nar thosuigh siad.
Blianta ó shoin thárla go rabh sean-chailleach i láthair agus í ag guidhe Dé go laidir. Ar a bheith ag teacht ingar don tobar di ceárd a chonnaic sí ach lámh fhada chaol a' síneadh aníos díreach ó'n dtobar. Baineadh geit aistí nídh nár bh'iongnadh agus bhéic sí amach "Ora a Dhiabhail". Ar a' bpoinnte d'imthigh an lámh. Tháinic brón ar an mnaoi mar gur cheap sí annsin go mba anam bocht as an bPurgadóír a bhí ann. D'imthigh léithe go teach an t-sagairt agus d'innis a sgéal dhó. Mór a' truagh go ndubhairt tú é sin ars' an sagart ach ofráilfidh mé Aifreann cupla uair ar a shon más anam as an bPurgadóir é. 'Sé an rud is aistighe ar fad ná go ndeachaidh 'chuile braon uisge as an tobar an lá a labhair an bhean bhocht de geit agus is cuma céard a thárluigheanns ní bhíonn uisge ar bith le feiceál ann ó shoin i leith.

an bhóithrín [?] a ghabhanns suas ag an teach ósda ag Renvyle.

San am roimh an nGorta bhí teampall an pharáiste ag Renvyle. Ba iad muinntir Flaitheartaigh, na daoine móra a bhí ins an áit sin Caitilicigh a beadh iad agus d'fhanadh an sagart ins an teach leobhta i gcomhnuidhe. Ach faoi dheireadh thiar thall tháinic athrú ar an sgéal. D'éirigh muinntir Flaitheartaigh go beo bocht agus bhí orra an teach mór a dhíol. Cheannaigh fear d'ar b'ainm Blácach é, tháinic seisean deirtear ó Chúige Uladh. Protustúnach a bhí ann. Ní thabharfadh seisean lóisdín do sagart ar bith, agus rud éile níor theastaigh uaidh go mbéadh seipéal ingar dó. Ach níor fhéad sé an séipéal do leagadh no tada mar sin Ní raibh na dlíghthe sáthach géar faoi'n am seó. Thairg sé píosa talmhan ar an sagar[t] le seipéal eile a thógáil ag "Tullach". Thóg an sagart an talamh agus tóigeadh seipéal. Bhí sé d'intinn ag an mBlácach sgoil a dhéanamh den sean-séipéal le na daoine óga a mhealladh isteach ann. Bhí sé cinnte go mbéadh neart "jumpers" le fághail aige. Bhí roinnt cloch ins an sean séipéal taobh thiar de'n áit na mbíodh an altóir agus iad i bfuirm croiche. D'orduigh sé don bhfear oibre mortar a chur orra. Rinne sé amhlaidh ach an mhaidin d'ar gcionn bhíodar nochtuighthe arís. Bhí an Blácach le buile. Chuir sé fios ar seisear saighdiúir agus bhagair sé an bás orra dá mba rud é nár choinnigh siad a súile ar an áit de ló 's d'oidhche. Ach bhí sé fánach acu, thuiteadh an mortar de na clocha. Bhí an Blácach le buile. Dheamhan sgoil bhéadh aige. Déanfadh sé áiteacha ann le h-aghaidh na mbó. Chuir sé na fir oibre ag obair ann. Cuiread ba isteach ann, ach a gcreidfeá é fritheadh 'chuile ceann acu an mhaidin d'ar gcionn agus a gcinn san áit a mba ceart don na rubaill a bheith agus 'chuile mhuinéal briste. Múineadh ceacht don Bhlácach. Níor bhac sé leis an séipéal a thuille. Tá sé in a Shean-Fhotrach anois, ach tá na ceithre ballaí comh seasamhach daingean agus a bhíodar an lá a toigeadh iad.
Tig leat an sean-seipéal a fheiceál go soiléar ar do láimh dheis agus tá ag geata

Bealoideas a bhaineas le tobar beannuighthe ar an taobh thoir theas de Chathair na Mart tuairim is 3½ míle ó Chathair na Mart. Tugtar "Tobar Naoimh Áine" ar an tobar.
Téigheann na daoine ann ar an Luan, ar an gCéadaoin agus arís ar an Luan. Tá balla cruinn timcheall an tobair. Nuair a shroictear an áit gabhtar ar a nglúnaibh taobh le carraig tuairim 's trí slata ó'n tobar agus deirtear "Ár n-athair" [agus] "'Sé do bheatha Mhuire" deich n-uaire. Téightear ar na glúnaibh annsin chomh fada leis an doras agus iad ag guidhe Dé. Éirightear annsin ag an doras agus gabhtar go dtí an tobar agus ofráiltear [a]n "stáisiún" cun Dé. Inadhiaidh sin gabhtar go dtí an doras agus tógtar seacht gclocha beaga Téightear thart timcheall an tobair seacht n-uaire agus gach uair a shroictear an [d]oras leagtar cloch ann. Téightear annsin go sruth beag tuairim 's sé slata ó'n tobar [agus] níghtear na cosa. Caithfidh tú teacht ag an tobar ar na trí laethe réamh ráidhte má's mian leat go gcoimhlíonfaí do mhian, agus buidéal de'n uisge as an tobar do bhreith leat. De ghnáth fágtar rudaí mar bhláthanna, nó paidrín ag an tobar ar an tríomhadh lá.

144Am éicint ingar do aimsir an Ghorta bhíodh "ropaire" bocht d'ar b'ainm Seán Mac Giobúin 'na chomhnuidhe i sgailp i n-éadan an tsléibhe a síneanns díreach suas san spéir taobh tiar de chaisleán ar a dtugtar "Kylemore Castle" Mná rialta a tháinic o "Ypres" in am an chogaidh mhóir atá ann anois. Ar chuma ar bith bhí na Sasanaigh ar thóir an Ghiobúnaigh agus ruaigeadar é as an sgailp ach d'eirigh leis éalodh uatha agus shnámh sé treasna an locha ar aghaidh an chaisleáin amach Ba as Chluan Cearabán i gCo. Muigheo don nGiobúnach seo agus rinne sé caol díreach go dtí a bhaile duthchais. Bhí col-cheathar leis in a chomhnuidhe i gCluan Cearbán agus amannta d'fhanadh Seán sa teach leis. Thárla tráth go raibh Seán ag damhsadh oidhce i mbaile mbeag ingar do Leitir Fraig ar a dtugtar Tullach. Tháinic na saighdiúirí aniar a dthuaidh air agus gabadh an Giobúnach. Chuaidh triúr saighdiúr 'ghá thíodhlachadh go dtí Teach An Bhlácaigh, fear mór na h-áite faoi'n am seo. Theastaigh carráisde agus péidhre capall uatha le Seán a thiomáint go dtí an priosún inGaillimh. Thárla ar an mbealach dhóibhtha go Renvyle an áit 'na rabh comhnuidhe ar an mBlácach, go ndeachaidh siad isteach i dteach a mba le fear d'ar b'ainm Mac Lochlainn (gaol a b'eadh é le Phádraig Mac Loclainn a d'innis an sgéal seo). Fágadh Seán Mac Giobúin ins an gcistinigh agus d'imthigh na saigdiúirí isteach san seomra a b'fearr agus fuaireadar neart dighe agus neart bídh. Bhí an Giobúnach leis féin ach beag a' baoghal go rachadh sé saor bhí a dhá láimh ceangailte go maith. Ach is foisge Dia ná an doras, d'éaluigh bean a' tighe isteach chuige agus tháinic léithe é a sgaoileadh. Nuair bhí an Giobúnach glanta leis go maith, rith bean a' tighe isteach san seomhra a glaodhach in ard a cinn is a gutha go rabh an gadaidhe imthighthe. Amach leis na saighdiúirí in a dhiaidh ach ní rabh ann ach snámh in aghaidh easa 's a bheith ag iarraidh teacht suas leis an nGiobunach. D'fhogair na Sasanaigh in a dhiaidh sin go mbéadh £500 le

144Am éicint ingar do aimsir an Ghorta bhíodh "ropaire" bocht d'ar b'ainm Seán Mac Giobúin 'na chomhnuidhe i sgailp i n-éadan an tsléibhe a síneanns díreach suas san spéir taobh tiar de chaisleán ar a dtugtar "Kylemore Castle" Mná rialta a tháinic o "Ypres" in am an chogaidh mhóir atá ann anois. Ar chuma ar bith bhí na Sasanaigh ar thóir an Ghiobúnaigh agus ruaigeadar é as an sgailp ach d'eirigh leis éalodh uatha agus shnámh sé treasna an locha ar aghaidh an chaisleáin amach Ba as Chluan Cearabán i gCo. Muigheo don nGiobúnach seo agus rinne sé caol díreach go dtí a bhaile duthchais. Bhí col-cheathar leis in a chomhnuidhe i gCluan Cearbán agus amannta d'fhanadh Seán sa teach leis. Thárla tráth go raibh Seán ag damhsadh oidhce i mbaile mbeag ingar do Leitir Fraig ar a dtugtar Tullach. Tháinic na saighdiúirí aniar a dthuaidh air agus gabadh an Giobúnach. Chuaidh triúr saighdiúr 'ghá thíodhlachadh go dtí Teach An Bhlácaigh, fear mór na h-áite faoi'n am seo. Theastaigh carráisde agus péidhre capall uatha le Seán a thiomáint go dtí an priosún inGaillimh. Thárla ar an mbealach dhóibhtha go Renvyle an áit 'na rabh comhnuidhe ar an mBlácach, go ndeachaidh siad isteach i dteach a mba le fear d'ar b'ainm Mac Lochlainn (gaol a b'eadh é le Phádraig Mac Loclainn a d'innis an sgéal seo). Fágadh Seán Mac Giobúin ins an gcistinigh agus d'imthigh na saigdiúirí isteach san seomra a b'fearr agus fuaireadar neart dighe agus neart bídh. Bhí an Giobúnach leis féin ach beag a' baoghal go rachadh sé saor bhí a dhá láimh ceangailte go maith. Ach is foisge Dia ná an doras, d'éaluigh bean a' tighe isteach chuige agus tháinic léithe é a sgaoileadh. Nuair bhí an Giobúnach glanta leis go maith, rith bean a' tighe isteach san seomhra a glaodhach in ard a cinn is a gutha go rabh an gadaidhe imthighthe. Amach leis na saighdiúirí in a dhiaidh ach ní rabh ann ach snámh in aghaidh easa 's a bheith ag iarraidh teacht suas leis an nGiobunach. D'fhogair na Sasanaigh in a dhiaidh sin go mbéadh £500 le

lághach cineálta le na Caitilicigh.
Ingeall ar an Iarracht a rinne na Sasannaigh le Tionnscal olna in Éirinn do bhriseadh, thosaigh na h-Éireannaigh ag gabháil don smuglaeracht agus is iomdha long a d'éaluigh isteach i gCuan Módh agus amannta bhíodh sagart óg Gaodhlach ar bhord na luinge. Ba gnáth le na sagairt a theacht idtír idir Muirisc agus Old Head. Uair ar bith a tháinic sagairt idtír ullmhuigheadh an sgioból réamh-ráidhte seo agus léigheadh an t-aifreann Naomhtha. Bhíodh Peadar de Brún i láthair ag an Aifreann igcomhnuidhe. Ba trom an buille a fuair Peadar anois. Sgéith a mhac air agus thréig an mac sin creideamh a athar. I ngeall ar sin bronnadh tailte a athar air. Fágadh Peadar bocht 'na "ropaire" agus chaith sé an cuid eile dá shaoghal i mbóthánín suarach "i gCarnalurgan". Fuair sé bás le briseadh croidhe agus cuireadh é faoi an áit 'na mbíodh an altóir ins an sgiobóil. B'shin deireadh le Peadar de Brun, an Brúnach deireannach a bhí 'na Chaitiliceach ----Nóta Is mar sin a fuair Seán de Brún tailte a athar i gCathair na Mart. Bhí sé 'na thighearna talmhan ó 1711 go 1776. Bhí sé de cuspór aige "Flathas" a dhéanamh dhó féin, ach tháinic an bás air agus sgiobadh as an saoghal seo é i 1776.

Ar an taobh thiar theas de Chathair na Mart tuairim is míle ó'n mbaile tá sean-dún ar bhárr an chnuic bhig. "Carnalurgan" a tugtar ar an áit. Taobh istigh de'n sean-dún seo tá cloch bheag dhronuilleógach ar a bhfuil sgríobhthaORATE PRO
ANIMA PETRI BROWNE QVI ME FIERI FECIT 1723 Mac do Colonel Seán de Brún do b'eadh an Peadar seo thuas. (Bhí tailte ag an Sean-Bhrúnach seo timcheall Cathair Na Mart.) Ar cuma ar bhith bhí Seán de Brún ag cuidiú leis an Sáirséalach i Luimnigh 1692 agus chuir sé a ainm leis an gconnradh a rinneadh inadhiaidh sin. Níl tuilleadh eolais le fághail againn faoi ach amháin gur cailleadh é i mBaile Átha Cliath 1705. D'fhág sé a raibh aige i gCathair na Mart ag a mhac Peadar. Do phós Peadar cailín ó Chonndae na Gaillimhe. Is cosamhail go rabh an cailín seo 'na protustúnach mar bhí a h-athair 'na bhreitheamh. Caitiliceach a b'eadh Peadar de Brún féin agus bhí sé amuigh air gur chuidigh sé go fial flaitheamhail leis an Eaglais Caitilicigh ingach bealach Faoi an ama seo géaradh na dlighthe peannaideacha Baineadh feidm as "Acht an Uachtaránachta" agus as "Acht an Ionnanais". Bhí cúig phunt ar ceann gach sagairt. I rith an ama seo freisin, 'sé sin le rádh i dtús na h-ochtmhadh aoise déag ba staireamhail an áit í "Carnalurgan". Idir an sean-dún agus an bóthar bhí teach feilme, sort teach-ósda a bí ann. Istigh ins an dún féin bhí sgioból ag síneadh ó thuaidh. Ba le fear a' tíghe ósda an sgioból agus is ann a chuireadh sé a charáisde féin agus rudaí nach é. Deirtear go raibh an sgioból tuairim is 40 troigh ar fhaid. Ní feasach dúinn cé'n creideamh a bhí ag fear a' tighe ósda, ach bhí meas ag na Gaill air, agus bhí sé féin

Forty three years ago a hooker left Achill Island with passengers to Westport Quay, from there to go by steamer to Glasgow. The steamer was anchored at the tower a mile from the Quay. As the hooker passed by the steamer, the passengers rushed to one side to see it. The hooker overturned, all were thrown into the water, 32 being drowned.
An inquest was held at Mr. McBride’s store, after which the bodies were conveyed by special train to Achill for burial. They were all buried in one grave at the Kildownet Cemetery. The arrangements were in the hands of a capable committe, namely Mr P. G. Kelly, The Octagon, Mr John Walsh, Bridge St, Mr James Ryan, Bridge St. The 32 names are inscribed on the monument erected to their memory at Kildownet.

an sean-fhocal. "Béigean dó snámh no dhul in-íochtar. Bhí go maith 's ní rabh go h-olc. Nuair a chonnaic an eaglais an méid daoine a marbhuigheadh mar gheall ar Ch Cille, bhreathnaigh sé an dona dhon Eaglais agus dubhairt an Eaglais go dtiubhradh siad pionós dó faoi'n obair sin bheith déanta. Chuir an Eaglais cúirt ar bun agus b'é an pionós a ceapadh go gcaithfeadh sé a dhul go h-Albain gach duine ath'rú ins a' gcreideamh Caitiliceach agus marbhuigheadh in Éirinn. Dubairt C. C. go rabh sé sásta.
Bhí buachaill ag C. Cille agus dubhairt sé leis an mbuachaill "Beidh muid ag imtheacht as Éirinn anocht. Dúiseochaidh tú mé nuair a bhlaodhas an coileach agus gluaisfidh muid cun siubhail mar tá bóthar fada romhainn. "Tá go maith", ars an buachaill. Be í an t-ughdar C. Cille a bheith ag fágáil Eireann san oidhche, bhí grádh mór aige d'Éirinn agus bhí oibreacha go leor déanta aige, sin é an t-ugdhar gur ins an oidhche d'imthigh sé. Bhí faitchios air go ngabhfadh sé i bpeacadh leis na h-oibreacha seo fheiceáil fágtha 'na dhiaidh dá mbíodh an lá aige. Bhí an buachaill ag fanacht go mblaodhfadh an coileach ach níor bhlaoidh sé go rabh sé 'na lá geal. Chuaidh an buachaill go dtí Colm Cille ar a' bpoinnte agus ar sé "Tá sé na lá geal." agus bí id shuidhe" "'Tuige nár dhúisigh tú mé nuair bhlaoidh an coileach". Níor bhlaoidh an coileach go dtí anois" "Ní blaoidhfidh aon coileach annseo arís" ars Colm, agus is fíor sin níor bhlaoidh ariamh o shoin Ghluais leob C. Cille ar a chapall agus buachaill ar chapall 'na dhiaidh. Bhí píosa fada siubhalta acab. Dubairt Colm Cille leis a' mbuachaill "Breathnaigh id' dhiaidh agus innseochaidh tú dom cén caoi 'bhfuil Éire ag breathnú anois. Rinne an buachaill é agus dubhairt sé "Ta Éire caillte 'nár ndiaidh, Tá an t-aer tuithte anuas bunáite go dtí an

Aistriú Chuilim Cille as Éirinn go h-Albain.
Bhí Colm Cille 'na Easbuig thuas i gCúige Uladh agus ba mhaith an t-Easbog é go siuráilte. Bhí leabhar Targaireachta aige. Bhí cur sios mo[r?] ins an leabhar sin agus cur síos fíor ar gach caoi dá dtiocfadh an saoghal amach 'na dhiaidh sin go dtí san am seo agus go dtí deireadh an tsaoghail. Bhí fhios ag uachtarán Shasana go rabh an leabhar seo aige agus ba mhai[th] leob an leabhar sin bheith acab féin. Lá amháin tháinic uachtarán le Sasa[na] go dtí é agus dubhairt leis. "Caithfidh tú an leabhar sin a tá agad a thabai[rt] dom-sa." Dubhairt Colm Cille leis nach dtiubhradh go mba leis féin an leabhar agus nach sgarfadh sé leis ar chomairle aon duine. Dubhairt an Sasanach leis go láidir. "Caithfidh tú sgaradh leis a' leabhar no caillfidh tu é gan buidheachas. Ach ar chuma ar bith d'fhuagair an troid ar Cholm Chille agus dubhairt leis "Bí réidh amáireach," Caithfidh tú troid nó an leabhair a cailleadh. D'fhreagair Colm Cille é. In-áit a cailltear feanntar. "Beidh mise agad amáireach arsa C. C. Ins an am-sin bhí arm beag saighdiúir ag C. C. agus bhíodh ag gach easbog ins an am sin co[mh] maith. Ach tháinic lá arna bhárach. Líon an Sasanach an [?] cnoc le saighdiúirí agus le airm agus tháinic C. Cille agus a chuid ach ní mórán bhí aige d[íobh?]. Thoisigh an troid agus bhí troid ar siubhal agus b'shin é an an [!] áit a rabh an troid. Ach indeireadh na cúise ní rabh Sasanach be[ó] ar a' gcnoc agus 's mór acab bhí ann agus níor leagadh aon duine d'airm C. Chille ná níor baineadh cleite astub. Chuaidh C. Cille agus a chuid abhaile agus bhí sé brónach go leor ach ins an am céádna, mar deir

sé agus go bhfuil go leor bainne agad, fan annsin. Rinneadh casaoid leis a' duine uasal go rabh an t-aon bhó amháin ag an maor 'bleaghan an oiread bainne agus bhí beithidhig an dhuine féin go léir. Tháinic an duine uasal go dtí an aodhaire agus dubhairt leis. Tá tú a' tabhairt an chuid 's fearr de mo chuid-sa féir do d' bhó féin mar tá sé cloiste agam go bhfuil sí a' bleaghan an-chuid bainne. An fíor sin? "Ní fíor" ars an aodhaire "Beidh 's a'am sin" ars an dune uasal. "Níl mo bhó ag ithe pioc ar bith de do chuid fhéir. Bhal ceárd tá sí ag ithe? Tá sí ag ithe feamuinne. Ghluais leob beirt go dtáinic siad go dtí an Geata. Bhí an bhó ag ithe anuas de'n gcarraig. "Caithfidh sé go bhfuil miorbhailt ins an gcarraig comh maith 's tá sé a' dul do'n bhó. D'ionnsuigh siad beirt an charraig agus d'réir mar bhí siad ar bun bhí an fheamuinn a' teacht leob agus ní bhfad do bhí go rabh an charraig glan agus ceárd bhí ann ach cónra Ch. Cille. Bhí 'chuile rud le leigheamh acu annsin comh maith 's a bhí an lá a sgríobhadh é. Cuireadh an cónra idir Pádraic agus Bríghid Naomhtha. Ba mhaith an naom é. Rinne sé obair mhór. Nuair a b'éigean dó imtheacht as an tír [...?] as a thír gheanamhail féin, d'imthigh sé.
"Go dtugadh Dia trócaire agus compórd ar a saoghal seo agus ar a' saogal eile dhon fhear a sgríobh é seo agus dhon fhear a thug dhó". arsa Seán.

"An tríomhadh rud, chonnaic tú na madraí móra dubha Sin é Sasana, an ceann eile an Ghearmáin agus an cnámh, sin í Éire. Bhí an dá rioghacht móra 'troid faoi Éirinn agus bhí siad comh lag sa deireadh go mbéigean dóibh sgaradh léithí. Rith an gadhairín bán isteach. Sin é an Spáinn agus thóg sé Éire gan crann gan urchar.
D'imthigh thart. Chuaidh Colm Cille bocht ag obair agus bhí obair chruaidh le déanamh aige. Caith sé 3 bliadhna déag 's fiche ag obair go cruaidh ag at'rú daoine ins an gcreideamh Caitiliceach. Ní rabh aon chreideam in-Albain an uair sin ach creideamh na mbeithidheach. Bhí 'chuile dhuine sábhailte aige ins an gcreideamh. Lá arna bhárach dubhairt Colm Cille. "Geobhaidh mise bás indiu". "Caithfidh sibh mise a chur isteach i gcónra miotail agus sgríobhfaidh sibh ar an gcónra t'amu' gur mise atá ann. Sgríobhfaidh sibh t'amu' ar a' gcónra an lá a bhfuair mé bás agus sgríobhfaidh sibh t'amu' mise a chur idir Bríghid agus Pádraic i gCúige Uladh agus annsin caitidh an cónra isteach sa bhfairrge. Rinneadh mar a d'orduigh sé. Bhí an cónra trí bliadhna déag 's fiche ins an bhfairrge an t-achar céadna 's bhí sé in-Albain, ach tháinic an cónra ach ar chuma ar bith, tháinic an cónra isteach ins an gcladac i gCúige Uladh. 'Sé an caoi gur thárla sé, aodhaire bhí 'tabhairt aire do beithidhig b'é a fuair cónra Ch. C. ins an gcladach. Bhí an aodhaire ag buachallacht do dhuine uasal. Bhí go leor beithidheach aige. Bhí an talamh in-aice an chladaigh. Bhí bó amháin ann ba leis féin í. Tráthnóna áithrid chuaidh an aodhaire ag iarraidh na mbó. Bhí a bhó féin ag ithe feamuinne anuas de charraig. Bhí go maith. Thug sé na beithidhigh abhaile ach ar chuma ar bith bhí go leor bainne ag a bhó thar na beithidhigh eile. An chéad lá eile d'imtigh a bhó féin ins an áit céadna 's a rabh sí an lá roimhe sin. Ach dubhairt an fear leis féin ó thárla go bhfuil an cladach a' dul comh maith dhuit-se 's atá

talamh. Tá dath dubh ar 'chuile áit, níl rud ar bith le feiceáil agus cosamhlacht gorta agus an-shógh agus ocrais ann.
Gluais leob arís agus nuair bhí píosa eile siubhalta acab dubhairt C. C. Breathnaigh id dhiaidh, a bhuachaill, cén caoi 'bhfuil an áit anois. "Tá sé a breathnú go h-an mhaith. Tá an spé[ir] crochta go breágh. Tá an talamh lán le biadh agus le beathadh, chuile áit ag breathnú 'na reacht seoil agus ní fhaca mé ariamh cosamhlacht rud ar bith ar shaoghal níos feárr ná é mar áit". "Tá go maith" adeir C. C. Gluais leob. Ceárd 'bhéadh rómpab i lár an bhóthair ach peidhre mada mór dubh, cnámh mór idir an peidhre a' tarraing an cnámha o chéile. Ach ar ball bhí na madraí comh tugtha comh marbh a' troid faoi'n gcnámh gur thuit an cnámh agus ní rabh na madraí indon drannadh leis. Bhí mada beag bán t'amu díobh agus ga[n] é a' cur áird ar bith orab. Seo isteach an madadh beag agus chroc sé leis an cnámh 'na bhéal. Ní rabh ag a bhpeidhre mór ach bheith ag breathnú air mar bhí siad marbh ag troid [...?]. Bhí go maith 's ní rabh go h-o[lc.] Cuaidh C. Cille agus an buachaill go h-Albain gan mórán moille. Ach nuair bhí siad t'thall dubhairt C. Cille leis a' mbuachaill. "Suidh sío[s] annseo go dtugaidh mé síos duit ar [?] Éirinn agus an sgúirse a d[...?] sí thríd". "Connaic tú", a deir C. Cille, "comh dona 's bhí an tír a breathnú "Chonnaiceas" arsa' buachaill. Sin sgúirse mór a thiocfa' ar Éirinn. "Caillfear na mílte daoine le ocras agus le an-shógh agus le cruadtan. Ní fhásfaidh aon cheo thríd an talamh aníos. Tiocfaidh pláigheanna. Chonnaic tú an tarna uair a caoi breágh bhí ar Éirinn. Fásfaidh 'chuile rud biadh 's beathadh. Beidh a seacht n-oir[ea]d tairbhe agus toradh ar 'chuile rud ná mar bhí riam cheana.

ar bith dhó. - luach súile a thabhairt don bhfear a chaill í má bhí in-ann a tigheacht ar ais agus é fhéin a shábháil ach mar a rabh fanacht sa Láib go nitheadh na péistí é. Bhí an chúis críochnuighthe annsin a DOC. agus ní túisge bhí sin déanta nuair a chas breitheamh na cúirte ar ais i gceann a chúirte féin a rabh an dlighe le bheith ar bun. Ach ar filleamhaint ar ais dó dubhairt sé le DoC. "Is tusa an breitheamh agus ní mise" Cuaidh an chúirt ar bun ní i bfad go rabh sé críochnuighthe. D'orduigh an breitheamh mar bhí ráidhte ag DOC. "Teirigí amach sa gcurrach amáireach an beirt fhear agaibh. Caithfidh tusa thú féin síos ins a' bpoll ins an áit céadna a rabh tú cheana. Má tá tú in-ann tigheacht ar ais sa gcurrach, gheobhaidh tú luach do shúile ma's fearr leat sin mar a' dtiocfaidh tú ar ais - ná fanacht thíos ins an bpoll no go n-iosfaidh na peistí annsin tú, ach bhí réidh amáireach le sin a dheanamh". Tá do rogha agat anois. Ceárd tá le rádh agad?. D'freagair an fear é. Ní chaithfidh mé mé féin síos ins a' bpoll dá bhfághfainn £10,000 mar tá's a'am gur thíos a bhéinn. Chríochnuig sé sin an chúis. Agus ba é DOC. a shochruigh an chúis sin. Is iomdha cúis mhór chruaidh do phleidh sé in a shaoghal h-eis na h-aimsire sin, mar ba é an chéad Counciléra a rugadh in-Éirinn a fuair cead cúiseanna a phleidheadh i Sasana agus ba mhaith an fear d'Éirinn é DOC., mar ní bfuair Gaedheal aon cheart gur eirigh DOC. o dheas. Beannacht Dé leis.

Rugadh D. ó Conaill adeir Seainín i gCo an Cláir? agus rugadh fear maith i gCo an Chláir an lá a rugadh Domhnaill. Bhí sé meabhrach agus bhí fiosamhail. Bhí sé 'na Counciléra agus ní rabh C. In Éirinn ní b'fearr ná é. Phléidh sé cúis in aois a seacht mbl, a bhí a' cinneamhaint ar go leor breitheamh. Lá amháin bhí beirt fhear i gcurrach. Bhí an lá garbh, agus cuireadh duine de na fir tar bhord. Thuit sé ins an bhfairrge agus ch[uaidh] go gainneamh. Ní leis a' bhfear eile a b'fhaillighe é. Bhí geaf sa gcurrach aige agus lámh [an-]fada sa ngeaf. Chuir sé síos sa ngeaf a' tabhairt iarracht ar a' bhfear a bhí ins a' [bpoll?] a thabhairt ar ais, ach d'eirigh leis gur chuir sé an geaf i súil an fhir a bhí ghá bháitheadh agus [...] sé isteach ins an gcurrach é. Bhí an tsúil caillte ag a' bhfear bhí ghá bháitheadh mar in a sh[úil] a d'eirigh leis a' bhfear eile an geaf a chur i bfástodh. Ach ar ball ceárd a rinne an fe[ar] a sábháileadh ach an dlíghe do chur ar a chomrád. B'shin é a bhuidheachas in deireadh na[...] mar ba mhinic mi-bhuidheachas ar duine a dhéanfadh rud maith. Chuaidh sé ag dlíghe agus chu[ai]dh siad ag go leór cúirteanna agus níorbh fhéidir le breitheamh ar bith agus bhí sé a' cinnea[mhaint?] orab an chúis a chríochnú mar ba dheachair le breathnú isteach sa sgéal agus an chúis a chríochnú d'réir an chaoi ar thárla sé. Ach lá amháin bhí an dlighe ag dhul ar bun í [gCo] An Chláir. Bhí D. o Conaill in aois a sheacht mbl. ach é a dhul ar sgoil. Bhí D. o C. agus na sgoláirí eile go léir, bhí siad amú' ag uair sgíthe ach nuair a bhí, dubhairt D. OC. "Beidh mise im bhreitheamh anois agus cuirfidh muid an chúis ar bun eadrainn[".] Thosuigh siad D. mar bhreitheamh agus na sgoláirí go leir cruinn' thart air. Thárla [s]é do bhreitheamh na Cúirte go rabh sé ag a' spaisteoireacht tart roimh an gcúirt agus ch[...] sé an chúis 'bhí ar bonn ag na sgoláirí. Sheas sé agus d’éist sé leob go curamac. Ach i ndeireadh na cúise seo é an socrú a rinne D.
"Seard a déarfainn-se anoi

arsa'n feirmeóir. Níl arsa mac Rí Eireann mar ní feacadh sí sin ar fhear bocht mar mise, gan aon nidh do leigeant air. Do bhíodar go léir sásta annsan go dtí gur chualadar go raibh inghean an rí ag tabhairt cuireadh dinnéir do gach fear in Éirinn agus ro raib bróig aici agus pé duine go ragadh an bhróg air go mbeadh sé na fear aici féin. Bhí gach duine go raib cosa mora air ag iarraidh iad do deanamh beag. Maidean an lae a bhí ceapaighthe dubhairt an feirmeóir le mac Rí Éireann dul cun an dinnéir "Ní raghad ná na chúram" ar sisean. Do thomáin sé amac na ba agus chuir sé air culaith breagh eile leis na fathaig agus thóg leis an triomhadh capall ón stábla agus d'imthig leis go dtí tig an rí. Tháinig scannradh air na daoine nuair a chonnacadar cuige é. Ní raghadh an bhróg ar aoinne acht nuair a triaileadh air Mac Rí Éireann í chuaidh sí air gan aon duadh. Is tusa m'fhear arsa inghean an righ agus is tusa a chosain me. Bíodh mo rioghacht ar fad agat arsa'n rí leis. Tá rioghacht agam féin cómh maith leis arsa mac Rí Éireann. Bíodh mo rioghacht sa leis agat arsa'n righ Pósadh an beirt. Do chuaidh Mar Ri Éireann abhaile tamall na dhiaidh san agus d'innis sé an sgéal go léir don bfeirmeóir Do thóg sé an tór agus an capaill ó chaisleán na bfathach agus cómhnaig sé i dteannta an righ. Níor chualaidh sé riamh aon nidh mar geall air a dhearbhráthaireacha. Tháinig a máthair cun cómhnaighthe na thig féin agus cuireadh fáilte roimpe. Mhaireadar go léir go sásta.

arsa'n feirmeóir. Níl arsa mac Rí Eireann mar ní feacadh sí sin ar fhear bocht mar mise, gan aon nidh do leigeant air. Do bhíodar go léir sásta annsan go dtí gur chualadar go raibh inghean an rí ag tabhairt cuireadh dinnéir do gach fear in Éirinn agus ro raib bróig aici agus pé duine go ragadh an bhróg air go mbeadh sé na fear aici féin. Bhí gach duine go raib cosa mora air ag iarraidh iad do deanamh beag. Maidean an lae a bhí ceapaighthe dubhairt an feirmeóir le mac Rí Éireann dul cun an dinnéir "Ní raghad ná na chúram" ar sisean. Do thomáin sé amac na ba agus chuir sé air culaith breagh eile leis na fathaig agus thóg leis an triomhadh capall ón stábla agus d'imthig leis go dtí tig an rí. Tháinig scannradh air na daoine nuair a chonnacadar cuige é. Ní raghadh an bhróg ar aoinne acht nuair a triaileadh air Mac Rí Éireann í chuaidh sí air gan aon duadh. Is tusa m'fhear arsa inghean an righ agus is tusa a chosain me. Bíodh mo rioghacht ar fad agat arsa'n rí leis. Tá rioghacht agam féin cóm maith leis arsa mac Rí Éireann. Bíodh mo rioghacht sa leis agat arsa'n righ Pósadh an beirt. Do chuaidh Mar Ri Éireann abhaile tamall na dhiaidh san agus d'innis sé an sgéal go léir don bfeirmeóir Do thóg sé an tór agus an capaill ó chaisleán na bfathach agus cómhnaig sé i dteannta an righ. Níor chualaidh sé riamh aon nidh mar geall air a dhearbhráthaireacha. Tháinig a máthair cun cómhnaighthe na thig féin agus cuireadh fáilte roimpe. Mhaireadar go léir go sásta.

bhfada gur thuit a choladh air fé mar a thuit an maidean roimis sin. Taréis tamaill big do caiteamh na suan do mhúsgail sé agus léim sé ar a chapall. Níor bhfada go dtáinig an piast mor beal an chuain isteach. Nára dé do beatha ar sise leis. Fáilte níos measa rómhatsa arsa mac Rí Éireann. Nuair a bhí an piast ag deanamh ar inghean an righ do bhí Mac Rí Éireann ag deanamh ar an bpéist agus a chlaidheamh ar tarrach aige Do thug sé fúithi agus sgoilt sé siar go poll a h-imeallacáin í. Do bhí an méid sin deanta agus bí mac Ri Eireann díreach ag léimeadh air a capall arís nuair a sciob inghean an rí an bróg di [!] D'imthig sé leis go caisleán na bhfathach, chuir sé isteach a chapall agus thug sé féar dóibh go léir Chur sé air a seana balcaisí annsan agus tomain sé abaile na ba. Bhí an feirmeóir ag aithris do an oidhche sin ar an bfear cosanta a bhí ag inghean an rí. Nuair a bhí sé ag imeacht abhaile arsa'n feirmeóir do sgiob sí an bhróg do mar ní raibh sé air a haithne. Conas a chuirfheadh sí aithne air leis an mbróig? arsa mac Rí Éireann gan aon nidh do leigeant air. An mbeidh sé ann amáireach ar mac Rí Éireann. Ó ní beidh arsa'n feirmeóir chaillis é nár cuaidh indé no indiu. Is cuma liom ara Mac Rí Éireann níl puinn caillte agam Bféidir go bfuil sí siúd caillte agat (ingean an rí)

an righ. "Tair annso go fóill ar sise leis agus cuir do ceann ar m'ucht. Dhein sé amhlaidh agus thuit sé da colad. Taréis tamaill dhúisig sé agus léim sé ar a capall agus pé feacaint dá dtug sé amach connaic sé cuige an piast agus a beal ar leathadh. "Nára dé do bheatha a Mach Rí Éireann" arsa'n piast. Fáilte níosa measa rómhatsa arsa Mac Rí Éireann. Do bhí an piast ag deanamh ar inghean an rí nuair a thairring mac Rí Éireann uirthi agus do sgoilt sé siar go dtí na scórnaig í. Do sábháil sé inghean an righ an lá san agus dubhairt sé lei imeacht abaile go dtí lar na bháireac. Dimtig sé abaile go dtí feirm na bfathach. Cuir sé an capall isteach sa stabla agus tug sé fear dóibh go léir. Cuir sé a seana balcaisí air. Comáin sé abaile na ba cun a gcruidte. Bí an feirmeóir ag cur síos ar an bhfear breagh a bhí mar fhear cosanta ag inghean an rígh. "Ní raibh fhios ag aoinne cerb bé féin a deireadh sé agus ní lugha ná ní raibh fhios ag inghean an righ cérb bé féin" Níor leig an buachaill aon nidh air. Bí an feirmeóir ag tathant ar an mbuacaill dul lar na bháireac acht dubhairt sé ná raghadh sé. Chomáin sé na ba leis isteach i bfeirm na bfathach. Cuir sé féin culaith breagh air agus thóg sé capall eile díreach mar dhein sé an lá roimis sin. Bhí inghean an righ ar an dtráig roimis. Is mise t'fear cosanta indiu ar sisean lei. Tair annso go fóill cugham ar sise leis. Dhein sé amhlaidh agus níor

gach sgramhadh a thugadh sí do thugadh sí leis go talamh é. Nách mor an náire dhuit ar sise mo dhá leanbaín a marbhú agus mara mbeadh daoireacht an adhmaid do beidís sa cliabhán fós. Bhídís ag gabháil ar a chéile go dtí go labhair an spideóigín leis agus thug sí an cómhairle ceadhna do agus leag an buacaill an cailleach. Do ceann ar sisean. Ná dein ar sise agus tabarfad leath mo riogachta dhuit agus é go léir taréis mo bháis. Beidh sé sin leis agam arsa sisean agus sciob sé an ceann di agus do cur sé suas i dteannta an dá ceann eile é. Cuaidh sé suas go caisleán na bfathach annsan agus cur sé an glas ar gach áit. Amac 'an stábla leis annsan agus connaic sé 3 chapall gleóidte a bhí ann. Tomáin sé leis abhaile na ba annsan agus bhí breis bainne fós aca. Ar maidin bhí cómh slán is bhí sé riamh ag an spideóigín. Bhí dhá oiread leisge air maidin lár na bháireach agus bhí aon maidean roime sin Lá Bealtaine a bhí ann agus caitead ingean an rí beith ceangailte ar an dtráig go go [!] níosfhadh piast mor a bhí lé teacht an lá san í. Dubhairt an feirmeóir lé Mac Rí Éireann dul ar an dtráig mar go mbeadh mórán ann. Ní raghad ná na cúram arsa Mac Rí Éireann. Bhí an feirmeóir ag tathant air dul acht dubhairt sé ná raghadh. Chomáin sé leis na ba agus chuir isteach i dtalamh na bfathach iad. D'imtig sé go dtí an caisleán annsan agus cuir sé air airm agus éide an cead fhathaig a mairbh agus fuair sé ceann des na capaill a bhí sa stabla. Léim sé air a chapall agus níor dhein sé stad ná staonadh gur bhain sé an tráig amach Is mise t'fear cosanta indiu ar sisean lé inghean

duitse mar gheall ar mo dearbhráthair a marbhú indé. Do dheineas agus marbhóchadh tusa indiu arsa'n buachaill. Cicu a b'fheárr leat iomrascail cruaidh cealgánta nó beith ag gabháil de claoidhte ar mbun agus ar bárr easnacha a chéile. "Is fearr liom arsa'n buacaill iomrascáil cruaidh cealganta ós uirthi atá taithighe agam i measc m'uaisle sa bhaile". Do bhí oiread san ann aca arsa'n fathach. Seo chun a chéile iad agus dá mhéid a fuair an buachaill an chead lá fuair sé dhá oiread an dara lá. Do bhíodar ag gabháil dá chéile go dtí an tráthnóna. I ndeire thiar thall tháinig an spideóigín agus thug sí an cómhairle cheadhna do agus a thug an lá roimhe sin. Do leag sé an fathach. Do cheann! ar siseann leis annsan Ná dein arsa'n fathach agus tabharfhad leath mo rioghacht duit anois agus é go léir taréis mo bháis. Beidh sé sin is do cheann agam arsa'n buachaill agus do sciob sé an cheann do. Do chroch sé anáirde é i n-aice leis an gceann eile Comáin sé abhaile na ba annsan agus trí oiread bainne aca agus a bhí an oidhche roimhe sin. Gidh go raibh ionghantas ar mhuinntir an tighe níor leigeadar aon nídh ortha. Maidin lár na bháireach bhí ana leisge air ag eirighe. Chomáin sé na ba isteach i bhfeirm na bfáthach Ní raibh sé i bhfad ann go dtáinig seana chailleach críona caithte cuige. Do bhí sí cómh holc do leis an dá fathach eile lé chéile. Do bhí a hinginí seacht dtroighthe ar faid agus

anáirde é. Do bí sé in am na ba a scaoileadh abhaile anois agus do dhein. Do bhí níos mó bainne aca an oidhche sin ná mar a bhí aon oidhche lé fada Éireann. Do bhí ionghnadh ar muinntir an tighe mar do líonadh gach áras a bhí aca. Do chuaidh an buachaill a coladh agus bí sé cómh maith agus bí sé riamh ag tomáint na mbó abhaile an oidhche sin is dá ba rud é ná raibh sé geárrtha riamh mar do bhí leigheas ag an spideóigín agus do cuir sí air é. Do dhein sé sin cómh maith agus cómh slán agus a bhí sé riamh é. Do bhí sé ana leisceamhail ag eirighe an maidean sin. Ní raibh fhios ag muinntir an tighe cad na thaobh Taréis a breacfasta do thomáin sé leis na ba agus nior deineadar stad ná staonadh gur sroiseadar talamh na bfathach. Do bhí fear go glúine aca annso agus ba gearr an moill a bhí ortha é d'itheadh. Ní fada a bhíodar ann nuair a tháinig fé na ndein fathach na gcúig gceann, na gcúig mbeann, agus na gcúig gcluas déag ag sileadh siar síos leis. Cad do thug annso tusa? arsa'n fathach leis. Ní cun puinn sásaimh a tabhairt duitse acht chun mo dóithin sásaimh a tabhairt duitse a thána arsa'n buachaill. Do thánaghsa arsa'n fathach cun sásamh a bhaint

an bhfathach agus ar sisean Cicu a bfheárr leat iomrascáil cruaidh cealgánta nú a bheith ag gabail lé claoidhte ar bun agus ar bárr easnacha a chéile? Bfhéarr liomsa arsa'n mbuachaill ós uirthi atá taithighe agam riamh i measc mo daoine uaisle sa bhaile. Mar do connacís an oiread san aca arsa'n fathach lé droch mheas. Nuair a chualaidh an buachail [!] é seo tháinig rabharta feirge air agus seo cun a chéile an beirt agus deirimse leat go dtugadar stracadh dá chéile. Do thugadar "how do you do" do'n a chéile. I ndeire an tráthnóna do labhair an spideóigín de Mhuinntir Shuilleabháin. Is annsan a chuimhnig sé ar an spideóigín go dtug sé an brúsgar do. Do thug sí a cómhairle do agus dubairt, Tabhair an cead buille sa glúin do, an tarna cheann sa chromán agus bain an ceann den bhfathach gránna Do thug sé an cead sa glúin, an dara buille sa chromán agus do leag sé an fathach. "Do cheann"! arsa'n buacaill leis an bfathach "Ná dein"! arsa'n fathach agus tabharfhad leath mo rioghachta dhuit agus é go leir taréis mo bháis "Ní dheanfhad arsa'n buachaill Beidh sé sin agus do cheann agam," agus do bhain sé an ceann do Do bhain sé gad agus chuir é i gceann an fhathaig agus chroch sé anáirde ar an gcrann a bhí ós a chionn

na bfathach do coimeádtaí í. Anois arsa'n feirmeóir tá feirm na bhfathach annso in-aice le'm feirmse agus má thá sé de mhí-ádh ort aon ceann de'm ba a leigeant ann ní liomsa níosa mó í. Tá go maith arsa'n buacaill Seo nách bíodh eagla ort! Do scaoileadh amach na ba cuige. "An bhfuil aon seana claidheamh agat dom"? arsa' buacaill. Tá mhuise seana ceann atá lán de mheirg. Deanfhaidh sé sin an gnó go háluinn arsa'n buachaill. Dimthig sé leis agus na ba roimis amach. Nior dein stad ná staonadh go dtí gur osgail sé beárna i bhfeirm na bhfathach. Do scaoil sé na ba isteach ann. Ní rabhadar i bhfad istig nuair a connaic sé chuige fathach na dtrí gceann na dtrí mbeann agus na dtrí gcluas déag ag sileadh siar síos leis. Má seadh níor tháinig scáth ná eagla ar an mbuacaill roimis. Do rug sé ar a claidheamh agus croth sé é. An cead croth a thug sé do thuit cioth meirge anuas do, an darda croth bhí sé cómh glan lé sgilling aige. B'é san go maith agus ní raibh go holc. Do tháinig an fathach i n-aice leis, cé thug cead duitse na ba san do scaoileadh annso isteach? Ní cun aon tsásamh a thabhairt duitse acht chun mo dóithin sásaimh a baint duit a scaoileas isteach iad arsa'n buachaill. Do tháinig neart feirge ar

"pé áit go deó ina mbeir i gcruadhtan ar sise glaoidh ar an spideóigín de Mhuinntir Suilleabháin agus tiocfhadsa cun fóirithint ort" D'imthig sí lei agus chimil sí a heirbeall don dtobar agus d'fhág sí uachtar meala agus íochtar fola na diaidh. D'imthig sí as a radharc. Dól sé a dóithin meala agus dimtig sé air. Ní fada a bhí sé imtigthe nuair a bhuail fear leis a bí ag marcaigheacht ar chapall. Capall mor láidir agus fear mor teagartha a bhí ionnta. Do stad an capall nuair a tháinig an buachaill na aice. Chuir sé ceist air agus d'fhiafruig se dho cá raibh a thriail. Dubhairt an buachaill go raibh sé ag lorg oibre. Léim anairde annso mar sin ars'n marcac sé sin má tá'n tú go maith cun oibre. Táim arsa'n buachaill, abalta ar gac saghas oibre a baineann lé feirmeoireacht a deanamh. Tá go mhaith arsa fear. Léim an garsún anáirde ar an gcapall agus d'imtigdar leó go mear. Níl aon cúram agamsa dhuit arsa'n máighistir leis acht a bheith ag aodhaireacht na mbó dhom Feirmeoir mor a beadh an máighistir agus do bhí feirm mhor thalmhan aige. In-aice le na cuid talmhan do bhí feirm fathaig agus nuair a téigheadh bó leis an bfeirmeóir isteach i bfeirm

t-éan agus í ag cur di ar a dhicheall. D'imthig an buachaill leis féin fé mar a dhein a dhearbhráthair. Dubhairt an mac óg le na mháthair go raibh sé cómh maith aige dul ag lorg a dhearbhráthaireacha. Cé beidh agamsa sa bhaile ma táirse chun imeachta uaim? Ní haon maith dómhsa a bheith annso. "Tá sé cómh maith agam lón d'ollamúghadh" a mháthair" arsa'n mac óg. Tá go maith arsa'n mháthair leis acht cicu a b'fearr leat an bulóg mhor agus mo mhallacht nó an bulóg bheag agus mo bheannacht. Beidh beannacht mo máthar agam pé áit na mbead arsa'n mac Do fuair sé an lón agus d'imthig leis an bóthar ceadhna in ar ghaibh a beirt dhearbráthar roimis. Do bhuail an tobar ceadhna leis. Do shuidh sé síos i n-aice leis agus is é a bhí go sásta ag ithe do féin Do tháinig an spideóigín cuige agus dubhairt "An bhfuil aon brúsgar nú brásgar agat a thabharfhainn dom gheárrcaidh atá i bpoll an chlaidhe lé rátha. Tá, do dhóithin, ars'n buachaill óg leis Ith do dóithin ar dtúis, agus an méid a bheidh spártha tabhair leat go dtí d' gearrcaidh é. Bhí san go maith agus ní raibh go holc. Do dh'ith an téan a dóithin agus thug sí an chuid eile go dtí's na geárrcaidh Nuair a bhí sí ag imtheacht dubhairt sé [!] leis -

ach an méid a theastuigheann uaim féin. D'imthig sí uaidh agus chimil sí lé na heirbeall an tuisge agus d'fhág uachtar fola agus iochtar meala na diaidh. Nuair a bhí a dóithin ihtte aige d'imthig sé air. Dubhairt an dara mac go raibh sé in am aige féin dul ag tuilleamh do féin. Dubhairt sé lé na mháthair lón a ollamhú do. Tá go mhaith ars'n máthair leis acht cica a b'fhearr leat bullóg mhor agus mo mhallacht nú bullóg bheag agus mo bheannacht Ó'm baic is mor an nidh an breis arsa'n mac. Do fuair sí an lón ollamh do agus thug sé an bóthar ceadhna air agus a thug an dearbhráthair roimhe sin. Taréis tamaill maith a beith siubhalta aige agus an t-ocras go maith air shuidh sé síos i n-aice an tobair ceadhna i na raibh a dhearbhráthair Do tháinig an t-éan ceadhna chuige agus a tháinig go dtí na dhearbhráthair roimhe sin. An bhfuil brúsgar nú brásgar agat a thabharfhainn dom ghearrcaidh atá i bpoll an chlaidhe lé rátha. "Níl brúsgar ná brásgar agam a thabharfhainn do'd gheárrcaidh atá i bpoll an chlaidhe lé rátha". D'imthig an t-éan leis agus cuimil sí a h-eirbeall don dtobar agus d'fhág sí uachtar fola agus íochtar meala air an dtobar na diaidh. "Bíodh an méid sin agat" arsa'n

Sgeul :- Mac Rí Éireann
Do bhí baintreabhach ann fadó. Do bhí triúr mac aici agus ní raibh aon tslighe bheatha aca. Dubhairt an mac criona go raghadh sé féin ag tuilleamh do féin Dubhairt sé lé na mháthair lón a ollamhúghadh dho. Dubhairt sí go ndeanfhadh acht d'fhiarruig sí dhe cicu a bhfhéarr leis an bulóg bheag agus a beannacht nú an bulóg mhor agus a mallacht. "Is mor an nidh an breis i gcómhair an bhóthair" arsa sé. Do thóg sé an bulóg mhor agus d'imthig leis. Ní fada gur tháinig ocras air agus shuidh sé i n-aice le tobar uisge a bhí ar thaobh an bóthair. Taréis tamaill tháinig spideóigín do mhuinntir Shuilleabháin chuige agus dubhairt "An bhfuil brúsgar nú brásgar agat a thabharfhainn dom gheárrcaidh atá i bpoll an chlaidhe lé rátha" Níl aon brúsgar ná brásgar agam arsa sé sin

croc a bhí geallta do agus fuair sé é. Níor crocadh in aon cor é. Cuaidh sé abhaile go dtí tig an bhear agus mhair sé go sásta taréis na coise a gearradh dho féin ní fuair sé tásg ná tuaurisg [!] ar na deaghbrátharaca ó shoin. Sin é an sgeal ná glaodhtar triur ma [!] na Barsgolóige air. Ní fheadar an bhfuil sé fíor nó nác bhfuil acht fé mar a cualadh é.

mbainfeadh sé a hathair amac agus go ndearfadh sé le na athair "Tabhair dom an camán san a Dhaid." Do tháinig an lá a bhí ceapaighthe. Do bhí an bíoránac ann. Do scaoileadh amac an páiste is níor dhein sé stad ná staonadh nó go mbain sé amac an buacaill óg. "Tabhair dhom an camán san a Dhaid". Fuiling a bheith gabhtha arsa an béar leis. Cad na thaobh arsa an fear óg. Is tú athair an leinbh seo arsa seisean Ní me go deimhin arsa an fear óg acht is amhlaidh a tá éan deas annso agamsa agus níl sé ag aoinne eile. Sin é a thug a triall orm-sa é. Dubhairt an béar leis an téan a sgaoileadh uaidh. Do bhí leisge a dhóthain air é dheanamh mar bhí fhios aige go raibh beirthe air. Nuair a sgaoil sé uaidh an téan do sgaoileadh an leanbh na measg airís. Níor dhein se stad ná staonadh go mbain sé amac airís é agus dubhairt sé an cainnt ceadhna leis. Fuiling a bheith gabhtha arsan bear is tú athair an leinbh seo Is me gan dabht ars é sin athair an leibh seo. Annsan adubhairt sé leo gur be mach óg na Barsgolóige é agus dubhairt sé gur b'e Árustaithle a úncail. Dubhair [!] sé leo go raibh an "croc geal" geallta do i mBaile Átha Cliath. Anois arsa an bear níl an deabhramh aon fear eile a thabhairt dom ingean acht tusa. Annsan do tógadh go Baile Átha Cliath é toisc go raibh an croc geallta do cuireadh os cionn na croice é agus cuireadh snaithmh síoda fé na mhuineal. Sin é an

Níor dhein an seift an gnó arsan béar leis. Caithfidh tú seift eile a d'innsint dom. Tá go maith arsan seanndraoí. Anois ars é sin tabhair cuireadh dinnéar do gac aoinne tímcheall na háite agus cur tingin i seomra leí féin agus má bíonn aoinne ann bheadh an fear san ann a goid an tór Abair leí cailc a bheith aice agus an céad fear a ragaidh isteac cross cailce a cur ar a dhrom. Do dhein sé mar a dubhradh leis. Do bhailig mórán daoine an oidhche sin agus pé bhí ann agus pé ná raibh ann bhí mo bhioránac ann. Seadh, bhí tamall den oidhche imighthe agus cuaidh isteac go dtí ingean an bhéar. Nuair a bhí sé ag imtheacht uaithe chuir sí cross cailce ar a dhrom. acht ma cuir bhí cailc aige sin leis agus cuir sé cross cailce ar drom gac fir a bhí istig. Nuair a bhí sé amuigh imeasg na coda eile do glaoidh an béar air agus dubhairt "Do bhí-se istig ag mo inghean". Tá cros cailce ar do dhrom, Ó más é sin an cómhartha atá agat orm bhí gac fear sa tig istig aice. Is annsan a thug sé an cuid eile fe ndeara. Dimthig gac aoinne abhaile agus bhí gac rud go socair. Trí rátha ón oidhche sin do rugadh mach do ingean an bhéar. Nuair a bhí an [!] hocht bliadhna do cuaidh an bear go dtí an seanndraoí airís. Dubhairt sé leis an bear cluiche caide a bheith aige agus na fearaibh go léir tímcheall na háite a bheith ann. Annsan an leanbh do scaoileadh amach agus go

na [!] aithint. Cuaid sé go dtí an seann-draoí airís agus dúbhairt leis go raibh fear ceangailte in san soitheach tarraig ach ná raibh aon ceann air agus dubairt leis an seannraighe go mbainfhead sé an ceann do muna deurfhad sé leis cé goid an t-ór uaid. Anois arsa an seannraige ní deurfhad leat cé ghoid é in aon chor ach inneocadh seift eile dhuit. Abair léd saighdiuirí nuair a raghair abhaile an corp agus an sathach a thabhairt leó síos an t-sráid agus an duine gur leis an corp casfhaid sé ag olagón. Bhí san go maith agus ní raibh go h-olc do deinead mar dubradh leó agus nuair a bíodhar ag gabail thar tig an greasaidhe do sgriach an bhean. Do bhí an buachaill óg so istig agus nuair a cualaid sé an bhean ag ologán do sciob sé an cois do féin. Nuair a cualaid na saigdiurí an sgreach seo isteach leó. Fuiling a bheit gabhtha arsa iad san leis. Cad na thaobh arsa an fear óg leó. Is lubh-se [!] an corpán seo ar siad san. Ní linn ars an fear óg. Is libh arsa na saigdiuirí cualadhamair an t-olagón arsa na [!] ins an tig seo. Má cualamhair arsa an fear óg ní h-é an corpán sin a bhí ag cur morán imnise ar an mbean mbocht so ach an obair a bhí ar siubhal agam-sa agus gur thuit an tuath ar mo chois agus sciob díom í. Ó bféidir e arsa na saigdiuirí ag cur dóibh abhaile. D'innseadar an sgeal don mbaer Chuaid sé go dtí an seannraighe airis agus fuadar fé

Do cuireadar na sraideanna glana agus na sráideanna salaca dóibh sar a sroiceadar tig an bhaera. Tánagadar go dtí an fuinneóg áirighthe seo mar a mbíodh an tór ag an mbaer. Seo leat anois arsa an fear óg leis an greasaidhe teidhirse isteach ar dtúis ag innsint do cá raibh an t-ór. Ta san gomaith arsa an greasaidhe ag léime anuas don fuinneog isteach sa soitheach tarraig. Ó arsa an greasaidhe táim ceanghailte in áit nách féidir me tarrac as ní feidir liom corruighe as seo. Cá bfuileann tú ars an fear óg leis. Táim asa [!] an griassaidhe ceanghailte i soitheach tarraig atá fé bhun na fuinneóige. Cuir amach do cheann annseo arsa an fear óg leis an griassaidhe Cuir an greasaidhe a ceann amach mar a deunfhad amadán. Cómh luath in Eirinn a fuair an fear óg a ceann amuigh sciob sé do é i slighe is na aithneochadh an bhaer cé bhí ann. D'imthig sé abhaile agus ceann an griassaidhe ar a bhais aige. Teasbáin sé don mnaoí é agus nuair a connaic sí é ní mor na go dtáinig an liath bhuidhe. Anois arsa an bfear fóg leí na h-abair le aoinne beó na baistighthe no crocfar sin araon agus beid an riach deanta. Nách fuilim sé cómh de fear aon lá agus é siúd agus an fhaid a bhead-sa agat beid fear maith agat. Ní bheid tart na ocras ort coidhche an fhaid is a bead-sa agat. Nuair a dh'eirig an baer maidean lár na mháireach tháinig fearg agus olc air nuair na fead sé an fear a chur na

Bheidh mé leat. Dimthigheadar leo le am marbh na hoidhche go dtí an bhéara. Do cuadar isteac tríd an bhfuinneoig agus bhíodar ag cuardac leo go dtí go bhfuaireadar an carn óir. Dimthigheadar leo abhaile agus áthas ortha nár beireadh ortha agus ní nách iongnadh bhí áthas agus mór cuid d'áthas ortha toisc an tór a bheith aca. Nuair deirig an bheara ar maidin bhí sé cómh feargac cómh cráidhte sin ná raibh fhios aige cad a bhí sé ag deanamh Nuair a fuair sé amac go raibh an tór goidhte uaidh cuaidh sé go dtí an sean-draoí a bhí aige agus dubhairt sé leis go mbainfeadh sé an ceann do mar a dhearfadh sé leis cé goid an tór. Ní dheanfhad arsan sean-draoí acht inneosfhad seift duit. Táim sásta arsa an béar cad é an seift é. Cuir sathac taraig fé bhun na fuinneoige ina dtéidheann siad isteac. Cuir ar an dtaobh istig é annsan pén duine a goid an tór uait togadh siad airís agus ceangalochaidh siad san bhairrile agus ní féidir iad a tarrach. Tá go maith arsan bear. Do Tháinig sé abhaile agus cuir an soitheach tairrig fén bhun na fuinneoige ar an dtaobh istig. Oidhche des na hoidhceannta dubhair [!] an fear óg leis an ngreasaidhe imtheacht airís. Táim sásta ars a ngreasaidhe teanam ort. Dimthigheadar leo siar san oidhche is gan sgáth na eagla ortha roimh éinne Fiú amháin bhí níos mo mhisnig ar an ngreasaidhe an turas so ná ag na bhfear óg.

air. Níl sé báidhte arsa an dall acht sin duine go bhfuil an "croc" geallta do i mBaile Átha Cliath. Dimthig an dall agas [!] an giolla. Níor cualaidh aoinní mar geall air ó shin acht ní sin crioch mo sgéal fós. Go dtáinig an triúr drithear le céile airis ag an gcross bhóthair. Dubhairt gac duine aca a sgéal féin le céile. Do thug an duine críona a agaidh ar na hindiaca thíar agus ní bhfuaireadh a thásg ná a thuairisg ó shoin. Dimthig an dara duine go dtí's na hindiaca thoir agus ní cualaidh aoinne aon rud mar geall air ó shoin. Tá sé in am againn go dtí an duine óg so. Thug sé a agaidh ar Bhaile Átha Cliath fé dhein na croiche gile a bhí geallta dó. Taréis tamaill ag imtheacht tímcheall na cathrach do thug sé agaidh ar greasaidhe a bhí ann agus dubhairt sé leis an greasaidhe go raibh sé féin ábalta ar greasaidheacht. Tá go maith arsa an greasaidhe bí annso istig agus crom cun oibre laithreac Do luig sé leis an obair ar feadh tamaill mhaith Do cualaidh sé go raibh saidhbhreas óir ag an mbear a bhí sa cathair. Ní leigheadh an díobhalaidheacht do fanacht ón ngaduidheacht. Dubhair [!] sé leis an greasaidhe dul fé dhein tíghe an bheara cun cuid den ór dfághail. Níl faic annso againn acht beagán páigh agus an tocras. Bféidir go mbearfaí orainn arsa an greasaidhe. Ó mo thruagh do ceann arsa an fear óg ná bíodh eagla ort. Tá go maith arsa an greasaidhe

Tannall [!] na dhiaid sin cuaid an triúr go dtí seanndraighe cun a fagailt amach cad é an bás a beadh i ndán dóibh. Dubairt sé leis an té ba chríonna gur bé an "croch" insa h-Indiaca Thiar a bhí geallta do. Dúbhairt sé leis an tarna duine gur raibh an croc geallta dho ins na h-Indiaca Thoir agus dubhairt sé leis an fear óg go mbeadh an "croch" geallta dho i mBaile Átha Cliath D'imtig an triúr go dtí an cros bóthair agus chonncadar dall ag teacht. É féin agus a ghiolla Do shín gach duine den triúr in aice lé loch. Nuair a tháinig an dall in aice leis an gcead duine. Dubairt an giolla leis go raibh duine báidhte age an loch so Tabhair mise in aice leis ars an dall. Thug sé an dall in aice leis agus dubairt an dall gur duine é sin go raibh an croc geallta do ins na h-Indiacha thiar Bhí san go-maith is ní raibh go h-olc. D'imtig an giolla agus an dall go dtí go dtanagadar go dtí an dtara duine. Seo arsa an giolla duine eile báidhte tabhair isteach mise in aice leis ars an dall. Do thug an giolla isteach é agus chuir a lámh air. Níl sé báidte ars an dall sin an duine go bfuil an croch geallta ins na h-Indiaca thoir. D'imthígheadar leó go dtanághadar go dtí an duine b'óige aca. Seo ars an giolla an triomhadh uair tá fear eile báidhte annso. Beir mise isteach chuige ars an dall. Dhein an giolla fé mar dubradh leis Do cuir an dall a lámha

Do bhí triur ag bualadh i muillean in aice leo Do cuadar isteac go dtí an triúr agus thógadar na súistí ón triúr. Do thosnuigheadar ag obair agus is gearr nó go raibh an triúr na suan. Do caitheadar an an [!] tuighe anuas air acht amháin ar a gceann. Do tháinig an fear Do stad sé in aice leis an muillean agus cuaidh sé isteach cúca. An bhfeacamhair aon triúr fear ag gábhail tímcheall na háite le tamall. Sin iad iad arsa an triúr ag síneadh a méar cuca. Níor dhein an fear aon nídh acht breith ar a thuath agus na ceannuigheaca a sgiobadh dhóibh. Tá siad agam ar deire arsa an fear Dimthig sé leis go sásta agus na cinn aige. Dimthig sé gan áird aige air aoinne. Dimthig sé go dtáinig sé go dtí Árustaithle. Seadh arsa an fear táid agam ar deireadh. Tabhair cugham iad arsa Árustaitle leis go bhfeicead iad. Bféidir nách bhfuil siad agat fós. Do thug sé cuige na cinn. Do bhreith Árustaitle ortha agus dfeac sé go géar ortha. Annsan beir sé ar a thuath agus sgoilt sé na cinn. Taréis tamaill a caitheamh ag feacaint ortha seo mar dubhairt sé. "Ní hiad áta agat acht triúr eile go bhfuil a ninntin suaidhte na gceann ó bheith ag bualadh coirce". "Níl siad agat" ar seisean agus ní bheid agus ní fearr de an tír na ngabhann siad. Níor chuaidh sé á lorg níos mó. Bhí fhios aige go raibh an draoidheacht agus an díobalaidheacht foghlumtha aca.

fhág ár n'athair lé h-uacht againn é. Conus a fhág sé agat-sa é ar sé sin leis an bfear crionna. D'fág sé a raibh fé bhun talamhn agus ós cionn talamhn do agam arsa an fear críonna agus d'fhág sé a raibh agat arsa an fear. Ní fhág arsa an tarna duine. D'fág sé agam-sa é. Conus a fág sé agat-sa é ars an fear leis D'fág sé a raibh cam agus díreach do agamsa arsa an tarna fear. Nách leat-sa é ar fad mar sin ars an fear leis. Is liom ars an tarna fear. Ní leat ars an fear óg ach is liom-sa é. Conus a fhág sé agat-sa é ar seisean leis. D'fhág sé a raibh críonna agus óg agam. ó ní feadfhainn-sé bhúr gceist a réidhteach arsa an fear. D'fág sé fé'n gcead duine eile é. Imthig sé air agus ní raibh a thuille mar gheall ar an gcrann na dhiaid sin. Do chuaid an fear abhaile go dtí Arustaitle agus dúbhairt sé sgeal leis. Á arsa Arustaitle sin iad an triúr ceadhna agus ní fearr don tír na mbeadh siad Imthig arís a Arustaitle agus tabair cugam ceann gach duine den triúr. D'imthig an fear arís agus an capall ar cos anáirde thar cnoic agus thar sléibhtibh tar gleanntaibh agus sruthánaibh gan aon beann aige ar an aimsir ná ar an aimsir air Bhí san go maith agus ní raibh go h-olc. Taréis lá no dó tháinig sé mar a raibh an triúr Do conncadar ag teacht é agus ghlach eagla iad

go mbeidís féin faid áirighthe ón dtig. Do thosnuig an fod nuair a d'imthig an triur agus nuair a bhíodar tamall maith ón dtig seo mar dubhairt an fód móna. Níl a thuilleadh le rádh agam acht go bhfuil an triur imighthe. Do léim Árustaitle nuair a cualadh sé é sin. Do glaodh sé ar a marcac agus dubhairt sé leis go raibh an triur imighthe agus go raibh sé cinnte gur biad triur mac a drithbhráthar iad. Imthig arsa é sin agus pé áit pé páirt den domhain ina bhfuil siad tabhair cugham a gceann Dimthig sé leis agus níor bhfada go bhfeacaidh an triúr an capall ag teacht. Tá sé siud cughainn arsa an mac crionna. Teanam annso isteach go dtí an gcrann só. Cuadar isteac agus thugadar ide na muice is na madraí ar a céile mar geall ar an gcrann. Bhí gac duine á rádh gur fhág a nathair aca féim [!] é. Tá go maith arsa an fear criona fágaim fén gcéad duine a geobhaidh an bothar é. Táimíd sásta arsa an beirt eile. Níor aithneocadh aoinne iad aige fuil. Bhíodar amuigh ar an mbothar nuair a tháinig an capall iallait an treo. An bhfeacamair aon triur fear ag gabáil na háite seo le cupla lá. Ní fheacamair ar siad ná iad ag cur mórán tinnis orainn Sé tá uainn anois ar siad ná an bhfeadfá an ceist seo a réidhteach mar geall ar an gcrann so. Deirimíd go léir gur linn féin an crann mar gur

agus a marbúghadh. Tá san deanta ars Arustaitle ní fheadhar cad mar geall ar an mbuailteóir. Do chuir sé an buailteóir cun oibre i sgioból. Taréis tamaill chuaid sé ag feachaint air agus ní raibh aon rud deanta aige ach bhí seana casóg léna athair aige agus seana léine léna máthair agus ní raibh fhios aige ciaca a chuireadh sé air ar dtúis. D'fhiafruig Arustaithle do cad a bhí sé ag deanamh. Dúbhairt sé gur fhág a athair seana-casóig aige lé na uacht agus gur fhág a mháthair léine. Ní fheadar ciacu is giorra dhom arsa an buailteóir agus ciacu is giorra a bhead lém croiceann is maith tá fhios agat arsa Arustaitle gur giorra duit t'athair. Tá go maith arsa an buailteóir ag cur an t-seana chasóg léna croicheann agus ag cur an t-seana léine lasmuigh do ag sileadh thiar sios leis. Do thosnuig sé ag bualadh an choirce agus bhí gach punann a bhí ins an sgioból buailte aige roimh breacfasta. Tá san go maith arsa Arustaitle. Bhí seal maith caithte aca in aonfeacht leis agus biodar ag fághail cortha aca. Dubradar lé chéile go raibh sé in am aca go gcaithfhidís imtheacht i gan fhios do Arustaitle. Bhí an oidhche aca agus thosnuig an buacaill óg an innsint sgéal. Taréis tamall thuit Arustal dá chodhladh. Nuair a fuaireadar na codhladh é stad an faer don sgealtóireacht agus cuir sé fód móna ag an ndoras agus dúbhairt sé leis an bfód a bheith ag sgealtóireacht go dtí

agus dubhairt an triomhadh duine ná raibh aon mhaitheas ann féin acht go coireoghadh sé an oidhche ag innscint sgéul. Sibh sé a theastaig uaim arsa Árustaitle. Nuair a tháinig an oidhche do thosnuig an fear óg ag innscint sgeal. Do bhí Árustaithle ag tuutim [!] dá codhladh age's na sgealta. Do stad an fear óg agus dhúisig Arustaithle airís. Dubhair [!] sé gur bé an sgealtóir ba bhreághtha a cualadh sé riamh é. Tá súil agam go bhfuil an beirt eile cómh maith cun oibre agus a tán tusa cun sgéil. Bhí san go maith go dtí go dtáinig an maidean. Do cuir Arustaitle an búistéar cun mairt a mharbhú. Cuaidh sé amac agus tuath aige cun a mharbhuighthe. Thógadh sé tuath in áirde agus do thuiteadh sé uaidh gan aon bhrígh ar an dtalamh. Taréis sin dubhairt Árustaitle go raghadh sé ag feacaint ar an mbúistéir mar bféidir go mbeadh an mairt marbh aige. Dimthig sé leis. Bhí an búistéir díreac ag árdúgadh an tuath agus le linn do Árustaitle dul isteach do thuit an tuath fuar marbh uaidh airís. Cad é an saghas duine tusa arsa Árustaitle. Duine iseadh mé go bhfuil eagla orm go gcuirfinn ceangailte ins na sgamail é dá nárdocainn ró ard í agus go gcuirfinn ceangailte ins an talamh thíos í leis an bhfuinneamh. Ná bíodh eagla ort arsa Árustaithle Tá an tuath i lár an domhain Tá go maith arsa an búistéar ag tarrac ar an mairt

Sgéal:-
Beirt drithbráthar a b'eadh an Bársgológ agus an Árustaitle. Bhí triur cloinne ag an mBársgólóg. Ní raibh aon tslíghe bheatha aca acht dubhradar go raghdís go dtí Árustaitle cun draoidheacht agus díobalaidheachta a d'foghluim uaid. Dubhairt an fear criona go ndearfadh sé féin gur búisteár é. Dubhair [!] an dara fear go ndearfhadh sé féin gur buailteoir. Dubhairt an té b'óige go ndearfadh sé ná raibh aon mhaitheas ann féin agus go ndeanfadh sé an oidhche a coiriughadh ag innscint sgealta. Dimthigheadar leo agus níor stadadar beo ná marbh go dtí go bhfuaireadar é. D'fiafruig Árustaitle dóibh cár bas iad nó cia iad féin acht ní bhfuair sé aon freagra uatha acht dubhairt an fear críona gur búistéair é féin. Dubhairt an dara fear gur buailteoir é

capaillín in ngrianáin ná mbán sa caislean ars é sin. Beidh dhá réag ban áluinn agus inaice leo san bheidh sean-bhean beag liath casta ar [?] a céile agus bá dhóigh leath nár sfiú trí leath pingine í. Sin í inghean an rí arsan capaillín. Bhí [!] ag imirt leis na mná óga ar dtúis ars é sin agus nuair a bheir cortha téir cuicí seo. Cuir do gluine í agus leig siar ar do cuisle agus beidh ingean an Rí láithreach agat. Dimthig sé agus cuaid sé go dtí an caislean. Tháinig an Rí amach. Seadh arsa é sin beidh mo ingean agat ndhiu [!] nó bheidh do ceann agam-sa. Is dóca go mbeidh mo ceann agat-sa arsan mbuacaill mar ní fheadar ó thalamh an domhain cá bhfuil sí. Seach do bhiodar ag siubhal leo go dtánadar go dtí an grianán. Do connaic an buacaill na mná óga ináirde. Tá sé cómh maith againn dul annso anáirde arsan buacaill Bféidir gur ceann dos na mná óga so í. Ní headh mhuis arsan Rí. Níl sí annsan in aon cor. Seadh is cuma liom acht raghad anáirde go dtí's na mná óga go fóil. Seadh do cuaidh sé ináirde é féin is an Rí. Do bhí dhá réag ban óga ann agus seana bean criona casta agus í cómh liath le sneachta. Do bhí sé ag caint is ag imirt leis na mná óga agus níor leig sé air go bhfeaca sé an seana bhean in aon cor. Taréis tamaill mhaith a caitheamh in aonfeacht leo dubhairt sé go raibh sé cortha ó bheit in éinfeacht

dá raghfá in áirde ann. Leig sé anuas é acht bhí sé marbh. Bhí sí ag ólagón os a cionn. Ná bac san arsaan buacall [!] leí Fear iseadh mise atá níos fearr ná é agus ní bheidh aon easpa coidhche ort an fhaid is a bheadh-sa agat. Do stad sé [!] don gol agus cuireadh é. Tamall na dhiaid sin dimthig an buacaill abhaile agus ghoid sé an t-ór. D'ág sé gan fear ná ór an bean bocht. Ní fheadar sa conas tá sé ó shoin. Sin é mo sgeal sa agus má tá breag ann bíodh.

cainnt le na bhean airís. Ní raibh aon coinne aige leis in aon cor. Dubhairt an gadaidhe leis gur bamhlaidh a thut [!] an téad uaidh agus ná raibh aon neart aige é a dheanmh annsan. Bhí fhios agam gur dearbhad éigin a d'imthig ort arsan buachaill agus fhios a mhalairt aige. Seadh anois arsan an [!] gadaidhe leis an mbuachaill beidh an lá agus an bliadhain úd istig againn amáireac agus ba mhaith liom cleas eile a theasbáint duit. cad é arsan buacaill leis. Tá blúire do crann insan Thiar sá gairridhe agut [!] tá polladh air do cuirfear do ceann isteach i mblúire téad agus do thiubhradh sé in áirde ar bárr an crann tú. Nuair a bheidh tú in áirde bheidh radharc agat ar gac áit. Seo amac leis an mbeirt Seadh anois ars an gadaidhe dubh. Cuir do ceann annsan isteac. Ní dheanfad go fóil arsan mbuacaill ní fheadar conas é dheanamh. Téirse in áirde ar dtúis agus teasbáin dom conas é a dheanamh. Do cuir an gadaidhe dubh a ceann isteach sa téad. Má cuir do tairrig an buacaill agus is gearr go raibh an gadaidh [!] anairde ar barr. Anois nuair a dearfhad leat me leigint anuas leig anuas mé ars an gadaidhe leis. Dhera fan anáirde ar feadh tamaill eile agus bíodh radharc agat ar gac aon áit. Annsan dimthig sé isteac go dtí an mbean á rádh léithe go raibh a fear amuigh agus a theanga amuigh pé rud a bhí air. Dimhtig an beirt aca amac acht bhí an fear marbh rompa. Tá sé tactaighthe agat ars an bean. Cad a bhearfadh go mbeadh sé á thacht arsan mbuacaill. Is amhlaidh a dubhairt sé liom-sa go mbeadh radharc áluinn le feiscint

coidhche gur shroiseadar tig an Rígh. Seadh anois arsan Gaduidhe tá an tór ina léitheid seo d'áit. Tá sé cómh maith agat cur díot anois an fhaid is a táid na gcodhlad. Cuir an gadaidhe téad ar an mbuacaill agus sgaoil síos an simné é. Fuair sé an tór taréis tamall maith á caitheamh á lorg sgaoil sé an tór ináirde ar dtúis annsan bhí sé ag fanacht go dtiocfaidh an róipín ag triall ar féin. Dá mbeadh sé ann ó shoin ní thiocfadh an téad ag triall air fhéin. Anois arsa an gadaidhe tá an tór fagta agam agus fan-sé thíos. Seadh ní raibh fhios aige cad a bhí le deanamh aige. Bhí sé i ngreim ná feadfadh sé a sgaoilead. Do bhí sé ag feacaint thall is abhus agus gan aon tseift ceapaighthe aige. Taréis tamaill bhigh connaich sé croiceann gabhar a bhí i gcúinne don dtig agus cuir sé air é. Fuair sé slabhraí agus cuir sé ar an croiceann é. Seo leis tímcheall na háite agus fuaim aige. Ní fada ná gur dhúisig an Rí. Deirig sé acht nuair a d'osgail sé an doras ní raibh sé i bhfad á dhunadh Á a thighearna arsa é sin Tá an diabhal sa cistin. Glaoidh sé ortha go léir acht ní cuireadh aoinne amac é le scannradh. Glaoidh sé air an gcailín aimsire agus dubhairt an Rígh leí go dtiubhradh dá gcuirfeadh sé amach é. Seadh deirig sí agus ba ghearr an mhoill uirthi an doras a dosgailt agus é dhúnadh nuair do sgaoileadh amach an buacail[l] Fuair sí a cuid airgid le fonn ón Rígh. Ní raibh an buacaill acht lasmuigh den ndoras nuar [!] a chaith sé gac rud de. Do cuaidh abhaile agus bhí an gadaidhe ag

Seadh anois ars an gadaidhe tá gort breág caorach tamaillín ó bhaile agus dá mbeinn riamh is coidhche ag iarraid ceann aca a d'fagailt ní feadfainn é. Ná bac san ars an mbuacaill. Tiocfaimid suas leó. D'imtigeadar leó go dtí an ngort Do bhí na caoire ann agus bhí cloigín fé muineál gac caoire cun na feudfach iad a ghoid. Do bhí an oidhche ann agus nuair a connaic na caoire na ndiaid iad seo leó agus na cloiginí ag glóiruighíl na fada go dtainig moran fear ar tóir an gaduidhe dhuibh. Do caith an buacaill cois claidhe é fhéin agus nuair a tháinig na madraí mara raibh sé. Do tosnuig sé féin ag cur na ngadhar i ndiaid an gadhuidhe duib. Ní raibh sé ac imtighthe ac tamall nuair a cas na caoire agus thug leis ceann Do chuaid sé abaile agus bhí an gaduide roimis ní raibh aon caoire aca leis in aon chor. Sead an dtugais leat aon caoire. thugas ars an buacaill. Seadh ars an gaduidhe is tu an buachaill is fearr a bhuail riamh liom chun gaduidheachta. Dá olcas atáim féin tá buaidhte agat sa orm. Seadh arsa an gaduidhe dubh leis an mbuachaill Tá morán óir ag a leithéid seo do dhuine agus dá mbeadh sé againn beinn sásta. Níor ghádh dhúinn aon lá obre [!] a deanamh go bráth arís. Na bíodh eagla ort ars an buachaill geobfhaimíd é. Seadh dh'imhtígheadar leó agus níor deineadar stad riamh ná

arsan mbuacaill tá sé cómh maith againn imtheacht cómh tapaidh agus is féidir linn. Seadh dimthigeadar leo. Nuair a bhíodar i ngiorracht den dtig dubhairt an gadaidhe dubh leis an mbuacaill leigint air gur bé a mhach é agus go leigheadh sé féin air go raibh sé dall. Tá go maith arsan mbuacaill cad a dheanam annsan. Téir isteach go dtí an tig sinn agus lorg lóistín na hoidhche duit féin agus duit athair bocht do dall atá agat. Cuadar isteach agus lorg sé lóistín do féin agus dá athair boct a bhí aige. Ní bhfaghaidh sibh aon lóistín annso arsa fear a tíghe. Ní tiubhrainn iontaoibh le aon bhacaibh a bíonn ag gabail an bóthar ó tháinig an gaduidhe dubh fadó agus goid a raibh agam. Bhi an gaduidhe dubh an tráth san ag suidhe cois na teine. Dhá gcitfhead sé é bféidir go ndeunfhaimis agus bfeidir ná deunfaimís. Sin é annsan é ars an buachaill leó. Ní túisge san ná go raibh an gaduidhe curtha dho agus iad go léir na dhiaidh. Níor lean an buacaill in aon chor é ach d'fhan sé na dhiaid agus d'arduig sé leis an capall agus nuair a shrois sé tig an gaduidhe chuailaid [!] sé an gaduidhe ag cainnt lé na mhnaoi. Bhíodar ag rádh lé na chéile go gcuirfhidís deire leis an mbuacaill i slíghe eigin. Bhí an buacaill ag éisteacht leó Buail sé ar an ndoras agus d'osgaluigheadh do. Abair liom na bfuil an capall agat ars an gaduidhe dhub leis. Tá ars an buachaill is tu an buacaill is fearr a thárlaid an slíge riamh liom ars an gaduidhe

arsan bean leis. Cad é sin á rádh agat ars é sin. Táim ag rádh an méid úd ná rabhais i bhfad á chur ars í sin. Nách bhfuilim ag feadh an oidhche go léir go dtí anois á cur arsan tighearna. Nách anois a d'ágais an seomra arsa í sin leis. Ní thánas isteach ó d'fágas an seomra so anocht go dtí go dtáinig an turas so. Acht tháinig fear eile, "an Gadaidhe". Annsan las sé solas agus dfeach sé an raibh an braitlín ann acht mo léir bhí sí imighthe. Seadh tá an braitlín goidighte uait ó imighteas amac. Cad é sin á rádh agat arsan mbean. An méid úd arsa é sin ag innsint an sgéil di. Ní mór ná go dtáinig an liath bhuidhe uirthi nuair a fuair sí amac go raibh gadaidhe sa leabaidh in aonfeacht leí. Thug an buacaill an bratlín abhaile leis. Seo arsa é sin le na athar an braitlín duit is air a bhí an táthas an fear bocht. Thug sé leis é go dtí an tighearna. Sin í do bhraitlín agat. Sin é cheana mhuise arsan tighearna. Annsan nuair a raghair abhaile cur le céird éigin an mac san. Dimthig sé abhaile agus diarr sé dá mhach cad é an céird a b'fearr leis. Dubhairt an mac go raibh an gadaidheacht. Seadh dimthig sé leis ag foghluim an céirde nós [!] fearr ó fear ar a glaoidhtaoí an "gadaidhe Dubh" Do dhein sé margadh laé agus bliadna leis. Dubhairt an "gadaidhe Dubh leis go raibh capall ana dheas in áit eigin tímcheall trioca míle ón áit agus dá mbriseadh Dia a croidhe ná feadfadh sé teacht suas leis. Ná bac san

arsan tighearna le na bhean ag breith ar a gunna agus ag tabhairt fé. Seadh tá deire leis arsan beirt aca. Dimthig an buachaill i bhfollac mar bhí fhios aige go dtugadh an tighearna amac cun an fear mhairbh a cur. Seadh tá sé cómh maith agat é siúd a cur arsan bean leis. Tá sé cómh maith arsa an tighearna ar eagla mo crochta. Seadh bhuail sé air a cuid éadaig agus cuaidh sé go dtí an gcorp. acht má cuaidh bhí sé marbh gan dabht. Dárduig sé leis é acht ní ro eadtrom a bhí sé. Nuair a fuair an buachaill imighthe é tháinig sé féin thar nais. Níor dhein sé stad ná staonadh go dtí go gcuaidh sé go dtí seomra an tighearna. Dosgail sé an dosas [!] agus leig air gur bé an tighearna a bhí ann. Ní rabhais i bhfad á cur arsan bean leis. Bhíos fada mo dhóithin. Bhí sé trom go leor leis acht mar sin féin deineas an bheart air. Do bhain sé a cuid éadaig do agus cuaidh isteac mar a raibh an bean. Thuig sí gur bé a fear féin a bhí ann i gcómhnuidhe. Ná druidfeá isteach uaim adeireadh an buachaill. Táim istig fada mo dhoithin arsan bean leis. Bhí sé ag roideadh agus ag reabadh riamh is coidhche go dtí go raibh an bairtlín thíos i mbun Annsan thairrig sé amac leis í. Níl mo aigne sásta in aon cor ars an buacaill leis an mnaoí. Ní dóca gur cuireas i gceart é siud in aon cor. Bféidir nár cuiris arsan bean. Tá sé cómh maith agam imtheacht airís agus é cur i gceart. Tamall beag na dhiaidh sin tháinig an fear isteach. Ní rabhais i bhfad á cur

ná go rabhadar go léir na suan. Má bhíodar san na suan ní raibh an buacaill. Níor dhein sé aon rud acht breith ar an gcapall agus í a tiomaint amac as an stábla agus leimead uirthi. Níor dhein sé stad ná staonadh acht an tig a bhaint amac. Seadh, do shrois sé an baile agus is air a athair a bhí an táthas go raibh an capall aige. Seo, sin é an capall atá ag teastabháil ón tighearna agus tabhair cuige. Tá go maith arsan t-athair. Thug sé leis an capall cuige. Seo arsan tathair leis. sin é an capall a bhís ag lorg. Sin é an capall ceadhna arsan tigearna. Seadh an bfhuilleann tú sásta fós. Níllim arsan Tighearna caithfidh sé an baithlín [!] a bhíonn fúm féin agus fém mnaoí a goid sar a mbead sásta. Ó arsan tathar ní feadhfaidh sé é sin a dheanamh. Caithfidh nó bheidh a ceann agam-sa ar an mbloc. Seadh dimthig sé air abhaile cómh leisgeamhail le seana capall. Seadh cad tá ort anocht arsan mac leis. Tá arsa a athair go mbeidh do ceann ag an Tighearna ar an mbloc mara ngoidhfidh tú an braitlín atá fé féin agus a bhean anocht. Ní dheachair é sin a dheanamh ars an mac. Dimthig sé leis agus thóg sé corp as an uaig a bhí curtha ann an lá roimhe sin. Nuair a bhí an oidhche ann do thóg sé leis an corp go dtí fuinneog seomra an tighearna. Do cuir sé na sheasamh é ag an bhfuinneog agus shocruig sé go maith é. Ní fada nó go bhfeachaidh an tighearna é. Seadh tá an Diabhal cugainn

mo chapall duit. Tá san go maith ars an Tíghearna sin é mo chapall ní criocneocaid sé sin é. Tá capall anois i stábla i páirt eigin d'Eirinn a theastuigheann uaim agus dareagar saigdiuirí á fhaire abair leis imtheact agus an capall san a thabhairt cugam. Cuaid an t-athair bocht abhaile cómh cráidhte agus a bhí sé riamh ní raibh aon fonn air aon nídh a dheanamh. Sead a Dhaid ars an mac leis cad tá ort anocht. Tá ars an t'athair go mbeid do cean-sa ar an mbloc mara goidfhid tu an capall atá i stabla eigin i bpairt eigin d'Eirinn. Ní feadar cén áit ná bíodh eagla ort ars an mach tá fhios agam féin agus beid an capall agam sar a mbeid fhios ag aoinne aon rud. ac cuimhnig ars an t'atair go bfuil dáreug saighdiúirí á cosaint. Má tá féin ars an mac ná bíod eagla ort. Bhí go maith agus d'imthig sé go dtí an baile mor agus ceannuig leath dosaon buidéil uisge beatha. Níor dhein sé stad ná staonad go mbain sé amach stábla an capaill. Chimil sé an t-uisge beatha do fhéin agus shín sé siar lasmuigh den ndoras. Ní fada do ghaib saighdiúir amac ach má gaibh baineadh preab as. Ó Thíghearna ars é sin tá duine marbh annso. Bailígheadar go léir na tímcheall agus dubhairt cuid aca nách marb a bhí sé ach ar meisge. Tógh- [!] isteach é agus síneadar i gcúinne an stábla é. Ní fada no go bhfuaireadar an tuisge beatha na phócaí D'oladar an t-uisge beatha go léir agus ní fada

a bhí ag treabadh ag an mbuacaill a bhí sa ghort. Do chuaid an t-athair abaile agus é go dúbhach brónach agus gan aon fonn air aon níd do deanamh Dheara cad tá ort a a [!] Dhaid ars an buacaill leis. Tá ars an t-athair go mbeid do cean-sa ar an mbloc mar a ngoidfhid tú an capall bán atá ag treabadh ag an mbuachaill don Tígearna. Is fuirist é sin a deanamh ars an buachaill ná bíodh aon croidhe ann ort na thaobh san. Dimthig sé lár na maireac agus beir sé leis dhá coinnín. Níor bfada no go dtáinig sé go dtí an ngort ina raibh an buachaill ag treabadh. Sgaoil sé ceann des na coinní [!] uaid agus nuair a connaic an fear é rith sé na dhiaid Ni fada a dh'imtig sé nuair a cas sé airís. Annsan nuair a chonnaic an buachaill go gcas sé. Isé rud a dhein sé ná cos an coinnín eile a bhriseadh agus sgaoileadh leis an gort suas. Nuair a connaic an fear go raibh cos an coinnín seo briste d'imthig sé cosa anairde na dhiaid. Bhí sé ag imtheacht riamh is coidhche go dtí ná raibh aon radharc ag an mbuachaill air. Bhí san go maith is ní raibh go h-olc ní dhein an buachaill faic ach an capall a thabhairt abaile go dtí na athair. Seo anois ars an mac duit an capall agus tabhair do dTigearna é. Imthig an t-athair bocht agus é go sásta na aigne Seo ars e sin leis an Tighearna sin é

Sgéal - An Gadaidhe Dubh.
Do bhí fear bocht ann fado. Do bhí aon mac amháin aige. Do bhí sé ag obair ag an dTighearna a bhí ins an áit gac lá do bhíodh rud éigin goidtaighte aige ón dtighearna. Do bhí an tighearna as a mheabhair aige. Do bhíodh sé ag guid gac lá uaidh. Dubhairt sé le na athair mar geall air. Bhí an t-athair go cráidhte mar bhí fhios aige ná feadfaí deire a cur leis mar geall air gaduideacht. Dubhair [!] an tighearna le athair an buacalla go mbeadh a ceann ar an mbloc mar a goideadh sé an capall bán

bheal acht órna dhearg. Bhí ana inshníomh ar na Gearaltaig mar geall ar an gcapall san. Dubhairt duine aca dá ngearrfaí an srian go nimteochaidh an capall fiadhain agus nár b'fhéidir é stad. Gearradh an srian agus dimthig an capall le fánaidh agus níor stad sé go mbain sé amac barra na haille. Ceap an fear go ragadh an capall le faill mór a bhí ann agus thug sé a ndóithin slíghe dho. Léim an capall an fhaill mhór agus tugtar léim an Treantaig air ós shoin. Nuair a bhí an tráig curtha dhe aige cuimhnig sé go raibh deire leis anois má bhí riamh mar go mbeadh doras an stábla oscailte agus smiotadh an capall a ceann i gcoinnibh an fár doras. Bhí an capall ag imtheacht ar nós na gaoithe agus connaich seana bhean é ag teacht agus dhún sí an doras. Stad an capall ag an ndoras agus leig an fear isteac é. Blianta na dhiaidh sin bhí na gearaltaig ag tógaint caisleán i gcathair Árd agus an méid a bhead tóghta sa ló leagfaí isdoidhche é. Fé dheire labhair guth as an bhfalla.Ná tóg do caisleán i gCathair Áird.
I leabhadh luighe na bhfear Acht tóg caislean i Ráth Fhionán. Agus rithfidh leat.

Sgéal.
Bhí dhá dhream daoine ana láidre tímcheall na háite seo fadó ar a dtugtaí na Gearaltaig agus na Tranntaig. Biad na treanntaig an treibh deanach a théigheadh isteach sa tsáipéal gac Domhnach agus an dream is túisge a thagadh amach. Bhí an sáipéal an uair sin san áit na bhfuil an Roilg indiu. Mhair na treantaig i gcaithair [?] na Treanthaig agus mhair na Gearaltaig i gcaisleán Rath Fhionán. An Domnach so do cuaidh sean duine dos na Gearaltaig amach roimh gac dream eile. Lean na Gearaltaig go léir é agus lean na treantaig iad san, agus thosnuig an cath. Soir an tráigh leo agus an dá dhream ag treasgairt a chéile. Níor stadadar go mbaineadar amac cathair áird. Bhí duine dos na treantaig ann agus bhíodh sé ag leagadh na Gearaltaigh na srathanna. Bhí capall aige agus bhí istig le seacht mbliadhna. Bhí an capall san agus ní raibh faic ag dul na

fhaid a beid sí a deanamh san gan focal a labhairt lé h-aoinne. Do tosnuig sí ar an obair gan mhoill agus is gearr ná go raibh seacht léine deanta Do ghaibh rígh na h-áite an treó agus é ag marcuígeacht ar a capall. Do stad sé nuair a connaic sé an cailín. Do tóg sé anáirde ar a capall í agus thug sé abhaile í. Do teastuig uaid í a phósadh ach bhí an t-easbog na choinne. Fuair an rí an lámh uactair air an easbog agus pósadh iad gan mhoill. Do bhíodh sí ag gábhail don obair agus gan fhios don rígh. Do thárlaid ná raibh a dhóthain neantoga aici ach cuaid sí fé na dhéin. Ní feacaid aoinne í ach an t-Easbog agus dúbhairt sé leis an rí é. Níor chreid an rí é ar dtúis ach d'fhair an rí féin í oidhche áirighthe. Annsan seadh a chreid sé é agus dorduig sé go gcaitheadh sé [!] beith dóighte. Do cuireadh isteach i gcurpad í agus bhí a cuid oibre á deanamh aici agus í ar a croidhe diceall cun é beit criocnuighthe aici Do bhí an ceann deireannach deanta aici nuair a connaic sí na dearbrataireacha ag teacht Do caith sí léine ar gach aoinne aca agus is ar an t-slíghe sin a saor sí iad. Is annsan adúbhair[t] sí leis na h-aon duine aca an taobh nár labhair sí leó agus moladar go léir í. Do mhair sí féin agus a dearbratareaca agus an rí go sásta as san amach

sí ag teacht iad agus do tanagadar fé na dhéin. Do tuirlingeadar in aice leí agus in ionad eallaí a bhí ann do seasaim aonbhúr deag buacaillí ós a cómhair. D'aitnigeadar féin a chéile agus cuireadar fáilte geala roimh Mháire. Dubradar leí nár rabhadar na cómhnuidhe ins an tír seo in aon cor ach i dtír eile níor breágtha ná é. Níl ach dhá lá eile sa tír seo againn. Tagann ár gcló féin gac trathnona orainn tareis luighe na gréine agus ar eirige na gréine ar maidin bimíd fé chló eallaí. Anois arsan dearbratair óg ba maith linn tusa do tabairt linn a Mháire ach conus. Do dheineadar brat ar maidin Do cuireadar Máire isteach ann agus í na codladh. Do bhailig an dearbratair a b'oige smeara di agus cuir in aice leí iad ar an mbrat. Do bhí an grian ag taithneamh agus iad ag imtheacht leó go dtí na dtír féin. Nuair dhuisig Máire b'ait leí cá raibh sí. D'ith sí na smeara agus bhí sí sásta. Do shroiseadar an tír ar deire. Do tugadh áit codhlata di agus bhí sí ag tadhramh go bfeacaid sí an t-sean-bhean a buail leí ins an gcoill agus gur ndúbhairt an bhean leí conus a bhriseadh sí an draoidheacht a bhí air a dhearbhrátharacha Sé an leigeas a fuair sí ná na neantóga a bhí sa teampull a bhainnt agus snáithín a deanamh asta agus annsan léine a cnotáil do gach duine aca agus an

d'feiscint ar dtúis. Isé rud a dhein sí leí ná í a dhatúghad lé dath buidhe i slíghe na aitneocad a h-athair í. Nuair a connaic a h-athair í dúbhairt sé nárb í sin a inghean in aon chor. Do bhí Máire ag lorg a drithareacha ach ní rabadar leí fághail. Is annsan a thuig sí cad a bhí deanta ag an leas-matair leó. D'imthig sí leí tre coillte agus gleannta ar a lorg ach tháinig an oidhche agus luig sí síos fé crann Nuair d'eirig sí bhí an grian go hárd sa spéir Cualaid sí an tuisge ag rith. Chuaid sí agus fuair sí ubla a bhí ag fás sa coill. Annsan chuaid sé fé dhéin uisge agus fuair sí é. D'ith sí na h-ubla agus dól an t-uisge. Nuair a bhí san deanta aici chuaid sí go [!] chun a h-agaid a nige ach b'ait leí cén dath a bhí uirte nig sí a hagaid agus bhí sí cómh bán cóm gléigeal agus bhí sí riamh D'imthig sí uirthe agus buail seana-bhean leí do bhí sméara aici i mboscaed a bhí ar iomchur aice. Do thug sí do Mháire cuid aca agus dith sí iad. Annsan d'fiafruig Máire di an bfeacaid sí aonbhúr deag dearbráthair in aon áit ach dúbhairt sí na feacaid ac go bfeacaid sí aonbhúr deag eallaí tímcheall na háite seo indhe. Annsan do teasbáin an seana-bhean di cá bhfeachaid sí iad D'fhan Máire á bfaire i rith an lae ach ní rabhadar ag teacht. Taréis luighe na gréine do connaic

SgealDo bhí rígh ann uair. Do bhí aonbhúr deug mac aige agus inghean. Do cailleadh a bhean agus pós sé arís. Anois do bhí leas máthair ar na leanbhaí agus do bhí an gráin aici ortha. Do bíodh saogal breagh aca nuair a mhair an máthair ach anois do bhí a malairt do saoghal acu. Do bhí fhios aca go raibh an gráin ag an leas máthair ortha. Máire do b'ainm don lean-inghean Do chuir sí Máire go dtí daoine bochta a bhí ins an áit chun í do thógaint suas. Níor bhfada na dhiaid sin go ndúbhairt an leas máthair lé na fear sgealta bréige mar geall ar a clann mach. Dúbhairt an rígh annsan ná bheadh a thuille lé deanamh aige leó. Do bhí draoideacht ag an leas máthair agus diompuig sí iad fé clód eallaí agus dimtigeadar leó agus do thánaghadar go dtí an tig ina raibh a Mháire ach bhí sí na codhladh agus dimtigeadar ortha. Anois do bhí Máire ceithre bliadhna deug agus tháinig sí thar-nais go dtí tig a h-athar ní raibh raib [!] aon cailín fén ngrian do [!] bhreághta ná í. Nuair a connaic a leas mháthair í dúbhairt sí go mbreág leí í iompóghadh fé mar a dhein sí lé na leas clann mac a bhí aici ach gur gcaiteadh a h-athair í

an [!] biorán suain fé na h-iongain do thairrig sí é agus thosnuig na ceólta arís. Nuair a tháinig an fear d'fiafruig sé don tarna bean cé thug cead dí dul isteach sa t-seómhra agus sé adúbhairt sí ná má tá aon nídh bun ós cionn is mise atá cionntach. Do chuaid sé isteach agus bhí áine com maith agus a bhí sí ariamh. D'eirig sí [?] annsan. Dúbhairt an fear leis an tarna bean gur mbfearr dí a bheith ag imtheacht agus go bfaghad sí a spré ach dúbhairt Áine leí gan imtheacht. Tamall na dhiaid sin do rugadh mac óg d'Áine. Do cualaid an leas-máthair é sin leis agus dubairt sí go bfaighadh sí culath ollamh don leanbh agus deoch d'Áine. Do fuair agus chuaid sí féin go dtí tig Áine an turas so. Do thug an culath agus an deoch dóibh. Do chuireadh an culath ar an madra agus tugadh an deoc di féin. Do caillead an madra ar an spotta san agus cailleadh í féin leis. Do dóighead an leas-máthair annsan agus mhair Áine go sásta na dhiaid sin.

abhaile bhí braon air a croidhe go ndúbhairt sé go bfeaca sé Áine. B'ait leí é. Do dhein sí suas teactaireacht d'Áine agus chuir sí biorán suain isteach ann. Do chuir sí an teactaireacht go dtí Áine. Nuair a bhí áine á d'osgailt do chuaid an biorán suain fén na h-iongain agus do thuit sí na sámh codhla. Nuair a bhí an triúr ag teacht tráthnóna b'ait leó nuair ná raibh na ceólta ar siubhal mar ba gnáth. Do scannruigheadar nuair a chonncadar sínte í. Do ceapadar go raibh sí marbh. Do bhí tórramh aca uirthe agus nuair a bhiodar cun í chur níor leig a fear aoinne isteach sa t-seómra ach é fhéin Do chuir sé gach rud isteach sa córa cun é dheanamh trom ach níor chuir sé Áine isteach in aon chor. Do tógadh an córa agus cuireadh í. Níor bfada ina dhiaid sin gur phós sé arís, agus níor leigeadh sé aoinne isteach sa seómra ina raibh Áine ac é fhéin. Do teigheadh sé isteach gach maidean agus cuireadh sé an glas ar an seómra na dhiaid. Aon lá amháin níor cuir sé aon glas ar an seómra na dhiaid. Nuair a bhí sé imtighthe tamall maith do chuaid an tarna bean isteach ins an seómra agus tháinig ionganadh uirthe nuair a chonnaic sí an bean áluinn sínte ar an leabadh agus gan aon cuma báis uirthe. Do thóg sí a láim agus nuair a connaic sí an

an ghráin ar fad aici ar Áine. Dúbhairt sí leis an mbuacaill a bhí sa tig sin é Seánín dul agus Áine a thabhairt leis go dtí an gcoill agus a chroidhe agus a h-ae a thabhairt abhaile cuice féin. D'imthig Seáinín ach ní raibh sé ar aigne an cailín a mharbhúghadh mar do taithnig Áine go mór leis. Do thug sé leis Áine go dtí an gcoill agus an madra. Do mhairbh sé an madra agus thug sé a chroidhe agus ae an madra abhaile leis. Do bhi aigne an leas-máthar sásta ar deire mar cheap sí go raibh Áine marbh. D'imthig Áine uirte agus níor dein sí stad na staonadh gur tháinig sí go tig feirmeora. Triúr dearbrátharacha a bhí sa tig. Do bíodar ag fiadhach an lá áirighthe seo. Do chuaid Áine isteach agus shuid sí Ba ghearr go raibh sí na codhla agus thosnuig na ceólta Do tháinig an triúr trátnóna agus nuair a thánaghadar in aice an tíghe do cualadar na ceólta agus dúbhradar gur bí Áine a bhí ann má bhí sí beó. Nuair a chuadar isteach do bhí sí na chodhla ach ní fada a bhí nuair a dhúisig sí. Dúbhairt sí a sgeal leis an dtriúr agus socruigheadar ar í coimeád in aimsir ar fead bliadhna ach sar a raib an bliadhain caithte do phós an dearbráthair ba shine í. Lá amháin gaibh Seánín an bóthar agus connaich sé Áine. Dúbhairt Áine leis gan a rádh leis an leas-máthair go bfeaca sé í. Dúbhairt sé na h-innseach. Nuair a chuaid Seáinín

a thug an cead ceann ná í beith seacht míle uair níos fearr ag imteacht ná mar bhí sí ag imteacht an dara ceann. Dubhairt an dara ean go dtuitfead cith óir anuas uirthe gach uair a raghad sí isteach go tig a h-athar. Sé an beannacht a thug an triomad ceann na ceólta a beit na tímceall an fhaid is a mairfhead sí. Thánaghadar slán lé chéile agus chuaidh sí féin fé dhéin a teactaireacta. Do cas sí abhaile cómh slán agus a bhí sí ariamh. B'ait lé na leas-máthair nuair ná imthig aon rud uirthe. Cuir sí a h-inghíne féin fé dhéin teactaireachta an lá na dhiaid sin. Do thóg sí sin an bullóg mór agus a mhallacht. D'imthig sí sin ar an mbóthar ceadhna. Do shuid sí in aice an tobair agus ba geárr go dtáinig na h-éin cúiche ach níor thug sí faic lé n'ithte dhóibh. Do thug gach ceann aca a mallacht dí. Sé an mallacht a thug an cead ceann dí ná a beith seacht mhíle níos gráinne ag imtheacht ná mar bhí sí ag teacht. Sé a[n] mallacht a thug an dara chean ná cith sneachta a thaiteamh [!] uirthe gac uair a raghad sí isteach go tig a h-athar agus isé an mallach[t] a thug an ceann eile ná ciartóg a theacht as a béal an faid is a maireadh sí. Do dhein sí a theachtaireacht agus cas sí abhaile. Tháinig iongnadh air a máthair nuair a connaich sí gráinne agus an crot a bhí uirthe. Sin é an uair a tháinig

Sgeul.Do bhí rí ann uair. Taréis deich mblian dá saoghal pósta a caitheamh do cailleadh a bhean. Do bhí aon inghean amháin aca gur b'ainm di Áine. Do phós sé an tarna bean agus níor taitnig Áine leí in aon chor. Do bhí inghean aige sin gurb ainm Gráinne ach ní raibh ar aonchor chómh h-aluinn lé Aluinn. Do Áine cómh aluinn leis an grian ach is a malairt de slíghe ar fad a bhí an bhean eile. Níor taitnig sin leis an leas máthair agus ní raibh fhios aici cad é an slige a cuiread sí as an tig i. Do chuir sí ar teactaireacht lá í agus fuair sí lón ullamh di. D'fhiafruig an leas mathair di ciacu a bfearr leí an bullóg beag agus a beannacht no an bullóg mór agus a mallacht. Dúbhairt Áine go mbearr leí an bullóg beag agus a beannacht. Níor thaitnig sé sin leis an leas máthair ar aon chor agus ba gearr gur buail tobar leí. Do shuid sí agus dith sí a lón agus dól sí an tuisge Ba ghearr go dtáinig ean cúca agus lorg biaid ar an gcailín. Do thug sí do é. Do tháinig dá ceann eile agus dhein sí an rud ceadhna. Do thug gach ceann aca a beannacht féin di. Sé an bheannacht

Osgail a coilig ars iad san airís leis an gcoileac. Níl cead agam mar táim sa cúib arsan coileac. Osgail a tlú ars iad san. Níl céad agam ars an tslú. Táim mar bholta ims [!] an doras. Do bhíodar ag cainnt is ag cur asta go dtí ar deire do cuadar anáirde ar an dtig agus do bhíodar ag stolladh an tíghe as a céile. Bhí pol mór deanta aca agus iad ullamh cun dul isteach go dtí an mbean nuair a glaoidh an coileac. Caitheadar cur dóibh annsan mar bhí an lá ag breachadh. Do cuireadar dóibh agus fearg ortha i dtaobh nár eirig leo an bhean a mharbhúghadh. Do tháinig an fear lar na mháireach é féin is a mhac. Níor codail an bean na haonar as san amac.

amháin. Do bhí an aimsir go holc agus ní rabhadar in dán teacht abhaile in aon cor an oidhche sin. Do bhí bean an tíghe ag fanacht leo acht ní rabhadar ag teacht. Do bhí sí ag sníomh leí agus í ag fanacht go suaimhneasach. Tímcheall a dó-dhéag a clog do bhuail dhá cailleach déag isteach cúichi agus shuidheadar síos. Dubhairt bean an tíghe leo dul ag cabhrúghadh leí agus go dtiubhradh sí té agus a ndóithin le nithe dhóibh nuair a bheadh deire deanta aca. Do thosnuigheadar ag obair agus is gearr an mhoill ortha an obair a críochnúghadh. Do bhí deire deanta aca. Do cuir bean an tíghe síos teine. Annsan do cuaidh sí go dtí an tobair fé dhein uisge. Do bhí a mháthair caillte ar feadh tamaill roimhis sin acht cé bheadh ag an tobair roimpi ná a mháthair. Do labhair a mháthair leí agus dubhairt. Is mise do mháthair agus tóg mo cómhairle. Tá na cailleaca úd istig anocht ar aigne tú a mharbhughadh. Nuair a raghair abhaile anois abair leo siud go bhfuil an dún ar bárr lasrach. Annsan nuair a bheidh siad imighthe nig gac rud dá bhfuil ar an ndrisiúr. Cuir an tslúth mar bolta ar an ndoras, cuir an coileach isteach sa cúibh. Iompuig taobh síos suas an corcán agus téir féin a codladh. Cuaidh an bean abhaile agus dhein sí mar a dubhradh leí. Do léim na cailleac [!] agus gac aon liúg agus béich aca. Annsan do dhein sí gach rud a ndubhairt a mháthair leí, agus do cuaidh sí féin a codhladh. Do tháinig na cailleaca tharnais agus iad á thachtadh le neart feirge. Eirig a bhean a tíghe agus leig isteach sin. Níor labhair an bean in aon cor. Osgail a coilig arsiad san leis an gcoileac. Osgail a tslúth.

Sgeal.
Do bhí beirt pósta insan oileán fadó. Do bhí aon mac amháin aca. Do cuaidh an t-athair agus an mac go dtí an tír lá

Do stad an capall in aice leis agus tháinig an fear anuas. Cad tá tú ag rádh arsan fear le Seáinín. Táim ag rádh an méid sin arsa Seáinín. An leigfá mé id ionad arsan fear. Ní thabharfainn mo seans d'aoinne arsa Seáinín. Ar deire dubhair [!] an fear le Seáinín go dtiubradh sé dho an culaith éide a bhí air agus an capall agus an tór a bhí ináirde ar an gcapall. Do cuaidh an fear isteach sa phaca agus cuir Seáinín an córda air. Fán annsan go fóil ar seisean agus beiridh dhá aingeal leo tú. Ná labhair fochal mar bheadh fhios acá nách mise a bheadh ann. Ná bíodh eagla ort arsan fear leis. Cuaid Seáinín in áirde ar an gcapall agus a culaith éide air. Cuaidh sé abhaile annsan. Tháinig an beirt thar nais nuair a d'imthig an capall agus thugadar leo go dtí an faill an paca. Caitheadar síos é agus is iad a bhí go sásta. Annsan cuadhar go tig Seáinín agus bhí iongnadh ortha nuair a conncadar ag barra an búird é ag cóireamh an tór. Is beag a thuilleamha[i]r gur go dtí Tír na Nóg a caitheamhair mise nuair a caitheamha[i]r le faill mé. An bhfuil aon tseans go raghaimís ann arsan beirt. Táim-se ag dul thar-nais seachtmhain ó amáireach agus taisbeánad an slíghe dhíibh más maith libh arsa Seáinín leo. Caithfidh sibh dul isteach i málaí mar a cuadhas. Ní gádh dhomh-sa aon mála mar bhíos-sa ann cheana. Bídh ullamh roman-sa [!] an lá san agus tabhrad liom sibh. Seadh an lá a bhí ceaphtha cuaidh an triúr go dtí barra na haille. Dubhairt sé leo bheith ullamh cun iad féin do caitheamh nuar [!] a dhearadh sé é. Do caitheadar iad féin síos. Chuaidh Seáinín abhaile agus phós sé na dhiaidh sin agus deirtear gur fear ciallmhar mhacánta é.

Do thánadar le fonn agus dfágadar na croicinn aige. Dimthig sé leis ar an aonach agus dhíol sé iad ar deich sgillinge an ceann. Annsan mhairbh Seáinín an capall a bhí aige. Bhain sé an croiceann do san leis. Cuir sé poll annso agus annsúd ar an gcroiceann. Cuir sé an tairgead go léir isteach ann agus gac uair a bhuaileadh sé é thagadh airgead amach as. Do bhí sé ag imtheacht tímcheall an margadh ag iarraidh é a dhíol. Ní bheadh sé sásta ar pé rud a geobhadh sé air. Fé dheire thiar thall tháinig fear cuige agus dubhairt sé go dtabhradh sé 3 mhíle púnt do air. Is é a bhí go sásta ag imtheacht abhaile agus a thrí míle aige. Taréis tamaill do tháinig an beirt leas drithearaca isteac agus dfiafhruigheadar do conas a bhí an t-aonach. Dubhair [!] Seáinín ná raibh a léithéid riamh ann bhí sé cómh maith san agus é ag teasbáint an t-airgead don mbeirt. Dimthigheadar abhaile agus marbhuigheadar a cuid bhó féin Bhaineadar na croicinn dóibh agus thugadar an feol dos na daoine. Cuadhar ar an aonac acht ní bhfaighdís níos mó ná deich sgillinge ar na seithidí. Thánadar abhaile agus dheineadar suas a n-aigne go gcaithidís le faill é. Cuadar isteac i bpáirc agus Seáinín istig i bpaca aca cun é thabhairt go dtí an bhfaill. Ní raibh le rádh ag Seán acht, "Is aoibhinn don té a thuilleann Fhlaithis Dé." Do bhí capall ag teacht an slíghe. Do ritheadar agus leigeadar Seáinín ar an mbóthar roimis. Do bhí Seáinín ag rádh ar feadh an ama nách aoibhinn don duine a thuillean Flaithis Dé.

go [!] gcuirfeadh sé an dlíghe air ach dubhairt an ministir ar son Dé gan é rádh le h-aoinne agus go dtabhradh sé céad púnt do. Tá go maith arsa Seáinín. Fuair sé an t-airgead agus dárduig sé leis an t-seana-bhean agus caith sé i ndígh í agus caith sé claidhe anuas uirthi. Cuaidh sé abhaile. Ní raibh sé i bhfad istig nuair a tháinig a bheirt leas drithearacha isteach. Tháinig iongnadh ortha nuair a conncadar suidhte age bárr an bhúird é agus é ag cóireamh airgid. Do thug sé fhios dóibh ar cad a dhein sé acht ní hé an fhírinne a dubhairt sé. Isé rud a dhubhairt sé leo ná gur tháinig rud éigin ar a seana máthair agus gur thóg sé leis í go dtí an baile móir. Do ghaibh sé síos is suas an tsráid leí agus "Old woman for powder" ar siubhal aige. Do bhailig na doctúirí go léir tímcheall air adubhairt sé agus fuair sé dhá céad púnt. Tá sé cómh maith againn dul abhaile arsa na beirt drithearaca agus ár mháthair féin a mharbhúghadh. Cuadar abhaile agus deineadar í mharbhú. Thugadar leo go dtí an baile móir í agus iad ag gabhail síos is suas an tsráid leí agus "Old woman for powder" ar siubhal aca. Bhailig na póilíní tímcheall ortha agus dubhradar leo imtheacht nó go gcuirfí an dlíghe ortha. Dimthig siad abhaile agus iad go feargach leo féin. Do thánadar an oidhce sin agus mharbhuigheadar na ba ar Seáinín. Nuair a d'eirig sé ar maidin thug sé órdú dosna daoine go léir teacht agus an croiceann a bhaint dosna bá, an feol a thabhairt leo agus an croiceann dfágaint aige féin.

arsa Seainín mar tá níos mó peacaidhe orm-sa ná tá ort agus beir féin ar cloc agus caith air í. Beir féin uirthe a athair. Tá go maith arsan sagart. Thóg sé an cloch agus caith sé í ar seana-mhathair. Do leag sé í. Do cuadar lán na beirte suas go dtí an oltóir. Nuair a connaich Seáinín i do scannruig sé mar dheadh. Ocón go deo ar seisean. Tá mo dhuine muinteardha marbh agat. Ná habhair le aoinne é arsan sagart agus tabhairfidh mé céad púnt duit. Tá go maith arsa Seánín. Thug an sagart an tairgead do agus bhí sé sásta. Do thóg sé a shean-mháthar leis agus cuaidh sé go dtí tig minnistir. Do shocruig sé a seana mhathar in aice le loc uisge. Tháinig an seana ministír amac. Dia dhuit arsan ministir le Seáinín nách leat a bhí an tádh agus an feirim bréagh talmhan a fuairis ón sagart a cloisim. Is mó rud a bhíonn ráidhte arsa Seáimín [!] dá mbeadh feirm talmhan agam ní annso a bheinn féin is mo sheana mháthair ag lorg déirce. Seo más mar sin atá an sgéal agat arsan ministr [!] ag síneadh córóin cuige. Gabhaim párdún agat arsan [!] Seáinín bfearr le'm sheana mháthar an rael a geobhadh sí féin ná an púnt a geobhainn se. Tabhair di sin é más é do thoil é. Seo dhuit é arsan ministir leis an t-sean-bhean. Ní cloiseann sí tú arsa Seáinín mar tá sí beagainín bodhar. Cuaidh an ministir in aice leí agus croth sé í agus nuar [!] a dhein thuit an gabhlóg agus an sean bhean isteac ins an loc. Nuair [a] thógadh aníos í gan dabht bhí sí marbh. Dubhairt Seán go

agus níor bhfada go gcualaidh sé an beirt ag teacht. Cé bheadh ann acht a bheirt leas-drithearaca agus iad ag deanamh iongantais ar conas a bhfuair sé an bhfeirm ón sagart. Seo í an cainnt a bhí ar siubal aca. "Ní fheadar conas a fuair sé siúd an talamh ón sagart agus ní raibh aoinne sa pharóisde go raibh níos mó gráin ag an sagart air ná é siúd". Ní fheadar an doman connas a fuar [!] sé é adeireadh an duine eile. Taréis tamaill thógadar na hubhla. Annsan dheineadar suas a naigne é a sháth trí fhuinneog a seomra an oidhche sin. Dimthigeadar leo abhaile Do cuaidh Seán abhaile leis. Dfiafruig a sheana mháthair do cá raibh sé agus dubhairt sé leí go raibh sé thíos ins an ceardcan. Dubhairt sé go raibh ná daoine a rádh go mbeadh breis rath ortha dá ragadh a sheana mháthair na leabaidh féin as san amac. Do cuaidh Seáimín [!] i leabhaidh a sheana mháthair an oidhce sin agus cuaidh a sheana mháthair na leabaidh sin. I lár na hoidhche tháinig an beirt agus cualaidh Seán a sheana mháthair ag sgeacaig. Níor leig sé aon rud air. Thárla gur tháinig an sagart tar nais ar a leathaennta saoire. Do thóg Seáinín a sheana-mháthair leis agus cuir sé í anáirde ar an óltóir. Do bhuail an sagart le Seán ar an mbóthar. Do bhíodar ag gabhail thar an saépéal agus dubhair [!] an sagart go gcaitheadh sé dul isteach. Nuar [!] a bhíodar ag an ndorus do labhair Seánín agus dubhairt Seán "Fead a athair an amhailt athá ar an oltóir. Beir ar cloch agus chaith air é arsan sagart. Ó im briathar

a cur cugham sar a mbeidh an dá bliadhain a bheth caithte. Do bheir sé ar thuath agus mhairbh sé an bolán agus dubhairt sé go mbeadh feoil na mbliadhna aige uirthe Do bhí sé á cur sa soitheach nuaire [!] a tháinig buacaill an tsagairt. Abair leis an sagart arsa Seán go bhfuilim ana bhuidheach do agus an dá bhó a cur cugham cómh luath agus dhein. Taréis tamaill cuaidh Sean ag lorg maitheamhaineacas agus párdún ar an sagart. Do bhí dhá mhuc ag an sagart agus párdún agus maitheamnacas an tainm a bhí ortha. Do cuaidh Seán go dtí an sagart agus dubhairt sé leis go raibh dólás air i dtaobh an méid a bhí deánta aige agus go mbeadh sé ana bhuidheach do dá dtabhradh sé maithunacas agus párdún do. Dubhairt an sagart go dtabhradh. Tá go maith arsa Seán. Dimthig sé go dtí cró na muc agus bhí sé á thiomáint leis nuair a cualaidh sé an sagart ag cainnt. Cad tá ort anois arsan sagart leis. Ní faic arsa Seán. Táim ag deanamh an rud a dubhraís liom agus sin é tú im [?] stop anois airís. Do bhaigfhir [?] Seán leis iad agus thug sé leis ar an t-aonac iad. Fuair sé cúig púint an ceann ortha. Tamall na dhiaidh sin fuair an sagart órdú cun an paróisde sin a dh'fágaint. Do bhí féar dhá bhó déag aige agus dfág sé ag Seán é. Do bhí ubhall gort ag dul leis an bfeirm agus dfág sé é sin leis aige. Gac maidean bhíodh ubhla imighthe as an ngort roimh Seán. An oidhce seo dfan sé á bhfaire. Do shín sé é féin fé bhun an crainn

Sgéal
Do bhí lanamha ann uair agus do bhí aon mac amháin aca. Seán a b'ainm do. Cailleadh an bhean agus pós an fear airís. Níor thaithnig an leas-mhac leis an leas-mháthair. Do bhí beirt mac ag an tarna bhean. Do cómhnuig "Seán" agus a mháthair criona i dtíg bheag leo féin. Bhí féar bó aca. Dubhairt an sagart paróisde ón oltóir go dtiubhradh sé dhá bá don duine a thabharfadh bó amháin do an bliadhain a bhí cughainn. Dubhairt Seán go dtiubhradh sé an bó don sagart ós rud é ná raibh aige acht an ceann amháin agus go mbeadh dhá ceann an bliadhain na dhiaidh. Do thug seán an bó don sagart agus is é an sagart a bhí go sásta na aigne féin. Do thug sé leis an bó agus bhí sé ana crosta. Gac maidean nuair a d'eirigheadh Seán bhíodh an bó san buaile roimhis. Má bhíodh do crudhadh Seán í agus nuair a thaghadh buacaill an t-sagairt bhíodh Seán na codhladh roimis. Do bhí an sagart cómh cráidhte sin age an mbó gur ceangail sé do bolán í. Má dhein bhí an bolán agus an bó roim [?] Seán ar maidin. Ó arsa é sin le na sheana mháthair nách galánta an duine an sagart agus an dá bhó

"Tá sé cómh mhait agam an fhírinne do innsint mar níl aon nídh cómh maith leis an fhírinne agus ós rud é gur chuiris an ceist cugam, dearfadh leat é. Is amlaidh gur cuaidh m'athair is mo leas máthair go dtí an Daingean agus dubharfadar liom faire a bheith agam ar an gcráin ar eagla go n-iosfadh sí an poll prátaí. Do tháinig buachaillí an baile cugham agus bíodar ag dul ag imirt caide, agus dubarfadhar liom dul na dteannta. Bí ana dhúil agam-sa i gcluiche caide. Do bhris an dúil ar an bfoidhne agus d'imthigeas in-aonfeacht leó. Bíomair ag imirt linn, agus tamall maith na dhiaidh sin, iseadh a cuimhinigeas ar an gcráin. Do thugas léim as mo chorp agus fé na géin, acht má cuadhas n'fheacha aon rud, acht eirbeall na cránach ag teacht amach as an bpoll. Do thugas fúithe lé smiste maide dí, agus bí bannaí innti, agus má thugas caith sí banbh uaithe, agus arsa buacai[ll] m'anam go raibh sí cómh mór leis an mbullóg aráin a caith an bean san siar ar an gcúl íocta. Do thugas an t-arna smiste di, agus a croide dóil caith sí ceann eile uaithe, agus gan aon bréag bhí sí cómh mór leis an turcai, a chait sí sin féin curpad tamall ó shoin. Do thugas an tríomhad smíste di, agus im bast chait sí ceann eile uaite agus bhí sí sin cómh mór leis an fear ata istig sa trúnc

a cuaidh sé. Ach Dia lem anam an feár bocht cad é mar sceimhle a fuair sé nuair a connaich sé eirbeall na muiche amach as an bpoll agus gan aon pioc eile le feiscint aige. Do bhí an poll prátaí nách mór ithte aice. Ní mór ná go dtáinig an liath bhuidhe ar an t-amadán bhocht. Do fuair sé maide mór láidir agus thug sé ar an gcráin le smíste. Do bhí banaí insan gcráin agus leis an smíste a fuair sí é do chaith sí an banbh uaithte. Bhuail sé airís í agus caith sí ceann eile uaithe. Bhuail sé airís í agus caith sí an triomhadh ceann uaithe. Dimthig sé leis annsan mar dubhairt sé ná raibh aon cúrám aige roimh a leas mháthar. Dimthig sé leis thar sléibhtibh is gleanntaibh agus eagla a dhóthain air go mbeidís na dhiaidh. Ní fada nó gur thuit an oidhche agus gaibh sé isteach go tig feirmeora. Ní raibh aoinne istig acht bean an tíghe. An bhfuil fear an tíghe istig arsan buacaill leí. Níl arsa í sin tá sé ar an aonach agus ní bheidh sé annso anocht. An bhfuil aon tseans go bhfaighinn lóistín na hoidhche uaith arsa é sin léí. Níl arsa í sin. Níl aon áit na gcuirfhinn tú i gcóir na hoidhche. Tabhair do bhothar ort pé áit gur bas tú arsa i sin leis. Dimthig sé leis tamaill beag agus ní fada nó go bhfeacha sé i ag dul fé dhéin uisge. Nuair a gaibh sí thar an áit ina raibh sé do léim-sé thar claidhe agus cuaidh sé fé dhéin an tíghe airís.

Sgéal: - An leas mháthair agus an leas-mhac
Bhí lanamha ann fadó ach ní fada a bhí nuair a fuair an bean bás slán mar a n-innstear é. Do bhí aon mac aca. Do phós an fear airís. Níor táithnig an leas-mac leis an leas mháthair in aon cor. Níor lúgha leí an bás ná é. Cuireadh sí obair ana cruaidh air. Aon lá amháin cuaidh sí féin agus a fear go dtí an Daingean, agus dubhairt an leas máthair leis an leas mach aire a thabhairt don gcráin ar eagla go níosfaidh sí an poll prátaí agus gan aon rud eile a dheánamh an fhaid a bheidís imighthe. Dimthigheadar leo go dtí an Daingean agus bhí an buacaill bocht ag deanamh go maith. Taréis dinnéir do tháinig buacaillí an bhaile ag glaodhach air cun dul ag imirt caide. Do bhíodar ag gabhailt do is ag tathant air agus dubhairt sé ná raghadh mar go mharbhochadh a leas mháthair é dá raghadh an cráin ag ithe na prátaí. Mo thruagh do ceann ars na buacaillí leis cad tá le deanamh aice acht a dhícheall. Bféidir gurbé sin an dícheall daor [?] dómsa arsan buacaill bocht. Do bhí dúil marbhthach aige cun caide d'imirt. Ach do bhuaidh an dúil ar an bhfoidhne aige agus cur sé do in aonfeacht leis na buacaillí. Nuair a bhí sé imighthe ón dtig níor cuimhnig sé ó shoin ar an gcráin. Bhí sé ag imirt agus ag imirt agus fé mar a cuimhneochadh sé ar an gcráin thug sé léim as a corp agus seó leis abhaile. Is go dtí an bpoll an céad áit

gur thuit a codhladh uirthi. Do léim an garsún anáirde ar an gcúl lochta. Fuair sé claidhmh ann agus bhain sé an ceann den tsean-bhean. Dó bhí ór ar an gcúl lochta agus thug sé leis abhaile é. Bhí fear an tíghe age baile roimis agus is aige a bhí an fháilte roimh an garsún. Do phós sé tamall na dhiaidh sin. Ní fheacaidh sé a athar ná a leas-máthair riamh ó shoin.

dfághail agus deire a cur leis ar siad san. Thugadar leo an tuath acht ní raibh aon solas aca. An fhaid is a bhíodar ag lorg an tuaith do léim an buacaill lasmuigh don té a bhí sa leabaidh in aonfheacht leis. Do thánaghdar annsan agus baineadar an ceann dá ndrithear mar ní fheacadar é insa doircheacht. Do thugadar leo é agus cuireadar é. An fhaid is a bhíodar imighthe bhí an buacaill imighthe leis. An maidean na dhiaidh sin iseadh fuaireadar amach cad a bhí deánta aca. Dimthigheadar na dhiaidh airís. Do connacadar ag gabháil cliathán an cnuich é. Do gaibh sé ann agus bhí seana bhean ag níghe olna ann. Mo anam agat arsan buachaill. Cad a dheanfhad duit ars í sin. Cuir isteach san mbirdóg mé agus cur an tolainn anuas orm arsa é sin ag innsint an sgéil di. Tá go maith ar sise. Do léim sé isteach agus clúdaig sí é. Do tháinig na buacaillí bána. An bhfeacáis aon garsún ag gabháil an tslíghe seo arsa iad san leí. Do ghaibh-sé an slíghe sé fad-ó indhiu. Dimthigheadar agus taréis tamaill casadar uirthi airís. Dubhradar ná raibh sé le fághail aca. Nác bréagh an bírdeog olna é sin agat arsa iadsan. Nách deas mar a dheanfhadh sé ár máthair a coiméad ag níghe ar feadh na hoidhche. Tá sé cómh maith agat é a dhíol linn arsa iadsan. Ní díolfad ar sise, caith uait do cuid cainnte acht díol é. Do dhíol agus leisge a dhóthain uirthi. Rugadar leo an t-ola[nn] agus an buacaill istig ann. Bhí sé ag gabháil don olann

cughainn ar siadsan. Dhera a croidhe nách mó a theasthuigheann sé uaim féin ná uaibh-sé taréis mo lae. Cuir uait do cuid cainnte ar siad san acht sín amach cughainn é. Do bhí sé ag gol is ag pusghail acht níorbe aon mhaith do é. Sin é ars é sin leo ag tógáint an sparán amach agus á crothadh. Do bhí triúr aca ann. Caithfidh mé laistigh do claidhe é arsa é sin. Seo leis an triúr ag baint na sál dá céile fheacaint cé bhfaghadh an sparán. Do bhí capall bréagh aca agus nuair a d'imthig an triúr do léim an buacaill anáirde ar an gcapall agus dimthig sé air. [?] Níor bfada nó go bhuail an fear leis. Seadh an bhfuil an t-airgead ar fad agat ars' é sin. Tá an cuid is mó do arsan mbuacaill. Cad a b'eadh fén iallait acht cuid mór d'ór. Thug sé an capall don bhfear. Tamall na dhiaidh sin cuaidh an buacaill go dtí an Daingean é féin. Bhí an oidhche aige ag teacht abhaile. Cuaidh sé isteach i dtig ar thaobh an bothar agus fuair sé lóistín na hoidhche ann. Seana bhean a bhí istig roimis agus cuir sí cun codhlata é inaonfheacht leis an mach a b'óige a bhí aice. Dob é tig na mbuacaill[í] bána é. Níor bhfada nó gur tháinig an triúr isteach. Seachain arsan tseana bhean. Tá buacaillín óg insan leabhaidh. T-anam ar [?] riabhach ars iad bféidir gur bé sin a thóg ár gcapall uainn. Do lasadar coinneal agus chuadhar go dtí an seomra. Dfeacadar air agus dar nó bhí beirthe air. Tá sé cómh maith againn an tuath a

san thíos sa t-seomra. Dhera na creid é arsa an bhean. "Tabhair dom eocair an trunc sin arsa fear an t-ige le'na mnaoí. "Nil aon fhear insa an trúnc san," arsa í sin leis. Ní tabarfadh sí an eochair do. Do bheir sé ar an tuaith beag a bí ann agus bhris sé an trúnc. Do bhí an fear istig ann agus dath an bháis air. Do bheir fear an tíghe ar an bhfear agus ar an mnaoí agus thug sé cúpla lasga nó trí do gach duine aca. Caith sé amach iad agus ní fheacha sé riamh ó shoin aoinne aca. Ní hé sin deire mo sgéal acht do coiméad an buacaill beag mar do théigheadh sé go dtí an aonach in aonfeacht leis. Bíonn na buacaillí bána ag faire ar dhaoine ag dul go dtí an aonach is ag teacht abhaile. An té a dhíolann bó baineann na buacaillí bána an t-airgead dóibh. Cuaidh an buacaill agus fear an tíghe go dtí an aonach an lá san. Bhí na buacaillí bána ag faire ortha. Nuair a bhíodar ag teacht abhaile an tráthnóna san dubhairt leis an fear go dtógfhadh sé féin an t-airgead abhaile gac pingin do. Tá go maith arsan fear agus thug sé an t-airgead do. Do ceannaigh an buacaill beag sparán agus fuair sé púnt seoinseál i bpinginí. Cuir sé isteach sa sparán iad. Ní raibh sé i bhfad ón dtig nuair a bhuail na buacaillí bána leis. Ar dhiolais ars iad san leis. Do dhíolas arsan buacaill. Tá sé cómh maith agat an t-airgead a shíneadh amach

Isteach sa cuibh inaonfeacht leis na cearca. Do tháinig sí tar-n-ais agus an t-uisge aice. Do bhácail sí ciste, agus beirbh sí turcaí. Cuir sí an císte ar an gcúl locta, agus chuir sí an turchaí isteach sa curpad a bhí sa cúinne. Níor fada na gur cualaidh an buacaill capall iallaiste ag teacht go dtí an doras. Do tháinig fear isteach agus é gléasta suas i gculaith éide. Do chuir an bean fáilte geala roimis. Níor bé a fear féin a bhí ann in aoncor acht fear éigin eile. Do bhí teine bréagh deanta aige'n mbean agus an ciothal ag fliucadh. Do fuair sí an bord ullamh agus chuir sí an bullog aráin ar an mbórd agus an turcaí. Annsan do dein sí an té agus bíodar ag suidhe cun an bhúird nuair a cualadar cairt ins an buaille. Do bheir an bhean ar an bfear agus chuir sí fé glas é, istig i gcomhra. Beir sí ar an mbullóg aráin agus chait sí ar an gcul ióctha [!] é. Bheir sí ar an t-urcaí agus chait sí fé'n curpad é. Annsan do tháinig a fear féin isteach. "An bhfuil aon nídh lé n-ithe" ann", s [!] arsa é sin. "Níl", arsa í sin. "Do tháinig buachaill beag annsan timceall indiu, agus lorg sé lóistin an oidhche orm acht níor thugas". "Is mhairg dhuit nár d'fág istig é," arsa an fear, "pé hé féin". Ní iosaidh sé in-aonchur thu. Do léim an buachaill amach as an gcuibh. Annsan do sgrannradh an bean. "Táim-se istig gan bhuideacas dí", arsa an buachaill. "Cad dimtig ort," arsa an fear.

Nuair a geobair amach ar an sráid
Ná dhein gáire fé dhuine bocht Ná mór is ná dímhol dí Mar ní féidir saoí d'fhaghail gan locht.

annsan do tháinig aithris air agus eagla roimh Dé agus nách raibh aon neomit suaimhnis ló nó oidhche ó shoin aige agus go raibh sé buidheach do Dhia agus go raibh áthas air an baintreacht do bheith ós a comhair amach agus é ag faghail báis agus do do 'earr sé mathangas airís uirthi ós comhair an t-sagairt. Do thug sí é airís do an tarna uair agus annsan do thug an saighdiúir suas cuiche airís a feirm féin a thig agus a bolacht agus i gcionn leath h-uair a cluig do bhí sé suas i lathair an Slánaghtheóra.
Do thug Seán Dubh an baintreacht agus a clann go dtí a thig féin an oidhche sin agus do bhí sí có-brónach is a bhí sí riamh mar an brón a bhí na codladh do dhúisig sé suas airís nuair a thárlaidh sé ar an saighdiúir agus nuair a bhí sé ó's a ciónn an uair deirneach. Níor cuaidh sí riamh i seilbh an seana bhaile ach do dhíol sí é agus do ceannuig sí feirm beag nách raibh ró fhada o'n baile duthcais go dtí gur fhás an clann suas cuiche ach do cuadar go léir go h-Americá ach an buachaill óg. 'Bé sin an buachaill do fuair sí san cliabhán in aice an claidhe nuair a tháinig sé ó aonach an Daingin timcheall seacht blíana déag roimis sin nuair a bhí a tig agus a h-áit in aon spolas amháin roimpe. I dtrí bliadhna h-éis é sin do pósadh do cailleadh a mhathair agus do bhí sé an uaigneach na dhiaidh agus ba mhinic a dubhairt sé nár cuir sé an nomat dolás riamh uirti. Do thóg sé féin clann maith agus cúig bliadhan ó shoin an octú lá de'n mí seo cughainn iseadh cuireadh thiar in Ínse é agus is minic a cuala é a rádh.

Nuair a cuala an baintreacht bocht faosdín an saighdiúra do bhog a croidhe cuige agus dubhairt sí "Táim ag d'iarraidh ar Día mathancas a thabhairt domh-sa ar mo pheacaí do réir mar atáim ag tabhairt mathangas duit se." Annsan do caith sí dé a brat agus do cuir sí fé na ceann é. Dubhairt sí le Seán Dubh dul fé dhein an t-sagairt cun an ola dheidhneach do cuir air. Nuair a shrois an sagart an áit in a raibh an saighdiúir sínte do bhí sé ag dul i luige agus dubhairt an sagart nách fada uaidh anois agus go gcaithfeadh sé a faoisdín d'éisteacht agus dubhairt sé leis an baintreach agus le Seán Dubh druidiunt beagáinín as an slighe ach níor leigfeadh an saighdiúir doibh é mar go gcaithfeadh sé féin faoisdín osgailte do dheánamh agus níor fuair an baintreact riamh amach go dtí an lá san cad é an cúis a bhí ag an saighdiúir go dtí a céile féin.
Dubhairt an saighdiúir nuair a bhí sé féin 'na buachaill óg sar a listeál sé in arm Sasana gur ceap sé nách beadh an baintreacht pósta ag aon fhear ach aige féin agus nuair a fuair sé amach go raibh sí pósta ag Mícheál Ó Seaghdha agus nuair a connaic sé an clann áluinn a bhí aici do tháinig fuadh agus éad air. Gach aon la do eirigheadh an grían do bhíodh an fuadh ag dul i méid agus nuair a fuair sé seans an dioghbháil a dheánamh doibh do dhein sé dóibh é agus nár tháinig aon aithris riamh air go dtí gur cailleadh leanbhaí an ministir

agus, slán beó mar a n-innstear é, do mhairbh sí Muiris ins an áit na raibh sé na suidhe agus do bhris sé dá cois an athar. 'Bé Muiris an buachaill ba críona don clann agus buachaill dathamhail ab'eadh é. Nuair a connaic an t-athair Muiris marbh agus é féin folaing le tinneas do sgread sé ar Dia agus ar Muire cabhair a thabhairt dó cun íad a thógaint as an áit ó theacht na taoide. Do bhí fir ag bailiú feamanach agus do cualadar an sgread a cuir Mícheál as. Ritheadar fé dhéin na h-áite agus an radharc do connaiceadar do cuir sé crith fola ortha. Do thóg sé neart sé fear an carraig do thógaint as Mícheál agus amach. Do bhíodar cun Mícheál do thógaint isteach ar dtúis go dtí an bothán ach ní leigfeadh sé dóibh íad. D'iarr sé ortha an buachaill do thabhairt isteach ar dtúis agus teacht thar nais airís cun é féin. Do thugadar an buachaill isteach sa bothán agus annsan do cuadhar thar nais agus do thugadar Mícheál isteach. Do bhí an bhean bocht ag siubhal roimpe an uair sin ag lorg deirce ó thig go tig agus ní raibh fhios aici ar an scrios a bhí déanta agá baile in a ndiaidh. Do chas cuid des na comharsain uirthi ar a teacht abhaile agus ní raibh croidhe aca an léir-scrios d'innsint dí agus ba mhór súil truagmhéileach a bhí casta uirthi. Sar a cuaidh sí isteach sa bothán d'innis an sagart parróiste dí mar gheall ar an scrios. Do cuaidh sí istig sa bothán ar nós duine a bheadh i dtromluige agus do bhí an t-athair agus an mac sínte istig roimpe.

duine a iompuig an súil truagh-mhéileach air. Dá aindhmeóin sin do bhí spiaraí na tighearnaí talmhan in a ndiaidh. Is mó oidhche a chaitheadar cois na gclaideach agus gan aon nídh aca ach portac mar leabaidh agus an spéir mar plaidh. Do bhíodar ag imtheacht mar sin soir agus síar, síos agus suas ag siubhal rómpa ar feadh ceithre mbliadhan. Do bhíodar tuirseach tnáite ó bheith ag caitheamh ó áit go h-áit.
Aon lá amháin dubhairt Mícheál le'n a mnaoí go ndéanfaidís botháinín in áit éigin dóibh féin. Dubhairt sí leis, "Cá ndeanfaimíd é. Dé áit a dheanfaimíd é gheobhaidh spíaraí an tighearna talmhan amach sinn agus an saighdiúir a thóg ár gcuid talmhan." Do cuireadar a gcinn le céile agus do cuadar go léir ar aon focal feuchaint cá ndeanfaidís an botháinín agus sa dheire do thoghadar áit ar bun a bhfeirme féin síos ar an tráigh. Do dheineadar poll mór isteach ins an bhfaill agus do bhíodar saor annsan ó'n mbraon anuas agus ó gaoith an domhan. Do bhíodar in a gcomhnuidhe annsan ar feadh blíana agus do bhíodar ag mearachtaint ar an nglúibhín agus na bárnaig agus an ndualamhain agus ar an dileasg, agus go mór mhór ar dhéirc na gcomharsan. Aon lá amháin nuair a bhíodar blían ann do bhí Mícheál agus a mhac Muiris 'na suidhe ar bun na faille in aice le port. Do thuit cloch mór anuas as an bhfaill

sgioból. Ní h-aon iongnadh go rabhadar buairte craidhte nuair a thánadar agus nuair a connaiceadar a dtig agus a gcuid loisgthe doighte agus é in aon carn amháin luadh. Mar sin féin thugadar buidheacas do Dhia go raibh na leanbhaí saor. Nuair a connaic an mháthair an leanbh óg san cliabhán in aice an claidhe ba dhobair nár bris sí a croidhe ag gol, ach níor cuir sé sin deire le na gcuid buairt.
An tighearna talmhan a bhí ins an áit sin bé an ministir Protastúnach é a bhí in Abhainn na Sgáil an uair sin. Do cuaidh an sean saighdiúir cuige agus dubhairt sé leis go dtabharfad sé deich is dathad púnt dó ach Míchéal Ó Seaghdha do cuir as seilbh agus an feirm a thabhairt dó féin agus fógra a thabhairt do's na tinneónnta gan lóisdín ló nó oidhche do thabhairt dó nó go gcuirtí as seilbh íad féin. Do thóg an ministir an breabh mar Sasanach ab'eadh é féin agus do dhein sé amhlaidh agus do thug sé fhocal dos na tighearnaí talmhan eile an rud ceadhna do dheanamh agus an fógra céadhna do chuir amach. Do bhí sé cruaidh agus lán cruaidh ar Michéal bocht agus ar a bean agus a chlann. Do bhí an cíos díolta aige ach ní dhéanfadh sé sin an bheart mar ins na laetheannta sin diolfaí do cíos indiu agus cuirfí amach amáireach thú. Do bhí Mícheál an mhaith do's na bocht agus is mó

barra de líon. Do bhí sé cinn déug do bha agus dhá capaill ceangailte síos fé an lochta. Do bhí an clann óg ach aon buachaill amháin agus cuadar 'na codladh go luaith an oidhche sin nuair na raibh an t-athair ná an mháthair istig, mar d'fógair an mháthair dóibh dul 'na codladh go luaith. Do bhí an sgioból ar an dtaobh thoir de'n tig comhnuighthe ar a aghaidh amach. I lár na h-oidhche do dhúisig duine des' na páistí agus do connaic sé an lasadh go leir ag teacht amach tre an sgioból. Do glaoidh sé ar a driotháir mór agus d'éirig sé. Nuair a osgail sé an doras is amhlaidh a thuit ceann an sgioból isteach agus do bhí gach rud a bhí istig ann dóighte. D'eirig smól as an sgioból agus do thuit sé ar an tig comhnuighthe agus le neart an gaoth anoir ag séideadh i gcionn dhá uair a cloig do bhí an tig comhnuighthe dóighthe go dtí an talamh.
Do bhí fear na comhnuighe in aice leó. Seana saighdiúir sasanach ab'eadh é. Do bhí an éad ar mar bhíodar cómh cómpórdach agus cómh neamh-spleadhach san. Dubhairt sé tamall roimhe sin gur geárr go gcuirfeadh sé féin an donas ortha agus go cuirfeadh sé Míchéal Ó Seaghdha agus a bhean agus a clann le fuacht agus le fán agus ná geobaidh síad aon sásamh mar bhí Sasana cun a dhrom. 'Bé amhras na daoine gur é a cur an teine ar an

Sgéul an Doláis.Tá sé deich is ceithre fichid blían an Márta seo cughainn ó thuit an sgéul seo amach. Do bhí feirmeóir mór in a cómhnuighe in Ínse thiar an uair sin. Do bhí lán tighe de clann aige. Do bhí tig compórdach fiall fáilteach aige agus an bean a b'féarr a bhí sa pharróiste. Ní raibh duine bocht mór dtimcheall Ciarraidhe nách raibh aithne aca ar thig Mhichíl Uí Seaghdha mar dá mbeadh síad ar dtreó na h-áite ní bheadh síad gan lóisdín na h-oidhche agus béile na maidne. Níor fhág sé féin ná a bhean aon duine bocht riamh dul folamh nó ocrach ó'n dtig. Is mó paidir na daoine bochta a bhí ar leac an dorais aige. Níor imthig maidin riamh ná bheadh beannacht duine bocht eigin aige.
Rothann san dá mhéid é an mhaitheas a bhí sé ag déanamh do bhí namhaid aige. Aon oidhche amháin i mí na Márta bhí an aimsear cruaidh tirim agus bhí gaoth anoir ann. Bhí Míchéal agus a bhean ins an Daingean agus ní rabhadar cun teacht abhaile an oidhche sin mar lá ar na 'bháireach bhí aonach i nDaingean. D'fhágadar an tig an maidin sin cómh sonnasach agus d'fhagadar é aon lá ó pósadh íad. Nuair a thánadar abhaile lá ar na 'bháireach do bhíodar lán do bhuairt nuair a connaiceadar an radharc a bhí rómpa. Do bhí sgioból agus bhí lochta ar an sgioból san aca agus do bhí sé lán suas go

[-]

II
Is ngéibhinn mhuair do'n uaig níor fhéacas riamh, An chléir go buan níor mhór mo spéis 'na riaghail, Ach craos is uabhar is suaidhteacht, b'é mo mhian, Bréag 'do luadhainn, a's nár truagh mé féin gan srían.III Srian níor chleachtas i mbearta' mo shaoghail go h-óg, Riaghail ná teagasc níor ghlacas ó aoinne beó, Ach go síorruidhe in earraid lem' charaid 's gan géilleadh dhóibh, Do dhíanclaoidh feasda mé in easbadh gan aon phioc stóir. IV Mo stór do scaipeas is níor caitheas meón sa t-saoghal, Ach i meon mhic Treatha (?) Badh samhailt mo shórt mar péist. Mar móid bhíodh agam is ba mhinic im' bhéol, Mac Dé, Is ba mhór é mo thaithneam i mearbhthall póite 's craois. V Craos fearg sparainn, agus iomad móide Léir-sgrios carad 's ag seacaint gach uile meoin-chirt Badh chlaon mo bhearta 'gur mé i nainbhfios buile im' sheoladh D'fhúig mé go h-aindeis le sealadh i bfhuirinn ró claon. VI Badh ró claon do comhairigheas mo bheartha le cian Ag stoireacht ar bhoithre is an aindeise im' dhiaidh Ach dá seonainnse gach dó bheart da'r dheineas fein riamh Badh cóir dom bheith docásac asat-sa a Dhia.

déirce ó doras go doras trí sleibhte agus gleannta amuigh san sioc agus san sneachta agus san bhfearthainn, an gaoth mór ag caitheamh anunn is anall. Brostuig ort, a Sheáin Dhuibh má's é do thoil é agus tabhair an baintreacht cugham. D'imthig Seán Dubh fé na dtreó agus ceap sé nár connaic sé riamh aon duine níos truagh-bhéileach leis an saighdiúir. Nuair a shrois sé an baintreacht d'innis sé fá a turus dí agus do bhí an bhean bocht ag briseadh a croidhe ag gol. "A Sheáin a croidhe" a dubhairt sí "do sgoilt sí mo croidhe i dhá leath. Is ar Dia is ar Muire sgreadaim ó'm croidhe cun neart do thabhairt dom cun mathanghas a thabhairt do'n saighdiúir." Le cabhair Seán Dubh do bhrostuig sí cun a thaobh agus nuair a connaic sí é do cruaidh a croidhe na coinnibh mar do tháinig thar nais ós a comhair amach a fear agus a mhac agus íad sínte fuar marbh istig ins an botháinín. Do glaoidh an saighdiúir uirthi na h-ainm agus na sloinne cun é do mhaithe agus do bhí a súilibh cómh truagh-mhéileach nuair a d'feac sí air agus nuair a connaic sí go raibh sé ag dul cun báis agus i láthair an árd bhreathantais do tháinig sgrobal in a croidhe le h-eagla go mbeadh a n-anam caillte. Do cuaidh sí ós a cionn in áirde agus nuair a dhein dubhairt an saighdiúir.I
Is claon do ritheas i gcoiribh gur tréig mo snód, Gan traochadh bhrisinn-se dlighthe Mhic Dé na gcomhacht Spéis ní cuirinn i nduine dá naomhthacht glór D'fhág mé go tuisil lag singil i ngeibhinn mhóir.

h-aon iaracht do dhein sé aon stailc amháin de'n saighdiúr anuas as drom an capaill i lár an bhothair. "Anois" ar seisean "bíodh do shásamh agat a Sheáin Duibh." Nuair a connac Mícheál a' Gabha agus Seán Dubh an saighdiúir ar lár do ritheadar fé na dhein. Má bhí fuath ar Seán Dubh de'n saighdiúir do bhí dhá fuath ag an saighdiúir dó. Do crith sé le h-eagla nuair a connaic sé Seán Dubh ag seasamh ós a ciónn in áirde. Dubhairt Seán Dubh leis.[bearna]
"Á" arsa an saighdiúir "tá an ceart agat agus fé mar tosadh-sa go dtí Mícheál Ó Seaghdha agus a bhean agus a clann is é sin an slíghe ceadhna atá Dia ag tomhas dó-sa. Do thuit ceann capaill trí uaire orm ó iompuigheas iompa an cruadh capall agus taobh thíar de sin do casas leis an baintreacht bean Mhichíl Uí Seaghdha agus anois is dóigh liom gur ceann dod' cinne-seo iseadh í. Teighir cuiche anois agus tabhair i leith cugham í go mear mar tá eagla orm go bhfuilim i ngiorracht dul i láthair mo Slanaghthóir agus caithfidh mé matanúgas an bhean bocht do lorg má tabhairfaidh sí dom é mar do cuireas brón agus mearbhal uirthi agus is mé fé ndearra an bean bocht do bheith scriosta mar atá sí. Do tháinig aithris agus dólás mo croidhe orm muair [!] a connaiceas í na suidhe ar thaobh an bhóthair agus a clann áluinn neamh-cionnta timcheall uirthi agus mise fé ndearra í bheith ag siubhal roimpe ag bailiú

díbh" ar seisean "ach dhein mar d'iarrfaidh-sa". Do dheineadar amhlaidh agus niorbh fhada gur connaiceadar an saighdiúir ag teacht cuacha ach do stad sé ar an mbóthar agus do bhí iongnadh ortha cé bhí ag cainnt leis. "Im briathar sa féin arsa Seán Dubh "is í an baintreacht an creatúir bocht". Do thugadar fé ndeara go raibh an trí na céile air nuair a bhí sé ag déanamh ortha. Nuair a bhí sé direach ar aghaidh an leasa amach do caith Mícheál a' Gabha ceann an capaill ar an mbothar roimh an saighdiúir. Do léim capall an saighdiúir nuair a connaic sé an ceann agus nuair a fuair sé blath na feóla. Marcach mhaith ab'eadh an saighdiúir agus do coiméad sé a gréim ar mhuin an capaill agus do thiomáin sé leis. "Seadh" arsa Mícheál a' Gabha "theip an méid sin orm agus n'feadar cad a dheanfhaid na fir eile". Is geárr gur tháinig ceann capaill eile ar an mbothar roimh an saighdiúir. Do léim an capall agus do bhí sé ana crosta an bhota sin agus dubhairt an saighdiúir leis féin "Mallacht an baintrighe atá ag tuitim orm fé mar thuit sé ar an ministir. Ní bhéaradh mo cosa slán abhaile liom in aon cór agus is olc an cómhradh é casadh ar an mbóthar. Do thug sé an capall saor ón tarna ceann airís ach do bhí "job" mór aige. Nuair a shrois sé an áit in a raibh Tomás an tinncéir níor thug sé an capall treasa an áit sin. Nuair a connaic Tomás é ag teacht saor ós na fearaibh eile do thóg sé ceann an capall agus le

againn an rud atá tuillte aige do thabhairt dó agus nuair a bheidh sé ag teacht abhaile um trathnóna. Caithfimíd bheith thiar ag lios Áth na Leach roimis agus caithimíd an triú fear do bheith againn." "Seadh arsa Mícheál is fada atá sé ag teacht cuige agus tá an ceart agat caithimíd an triú fear d'fhaghail agus ní'l aon fear mór timcheall ort cómh maith agus cómh umhail le Tomás Mór an tinncéir."
Siúd leó go dtí an áit in a raibh na tinncéirí ag cur suas agus nuair a cuadar cuige do bhí trí cinn do seana capaill na tinncéirí marbh agus do bhí ana truagh aca dóibh. D'innseadhar le Tomás fé a d'turus agus dubhairt sé go raghadh sé in aoinfheacht leó ach sar a thabhairfidís fé an turus go gcaithfidís na cinn do bhaint de's na capaillibh marbh agus go gcaithfeadh gach duine ceann do bhreith leis. "Tá sin go maith" arsa Séan Dubh "ach cad do dheanfaimíd leis na ceannaibh annsan. "Is cuma duit" arsa an tinncéir "ach dhein é." Do cuir gach duine aca ceann capall ináirde ar a gualainn agus do thugadar aghaidh síar ar coill Áth na Leac. Nuair a shroiseadar deire a gcúrsa dubhairt Tomás an tinncéir le Mícheál a' Gabha seaseamh istig i lár na leasa agus nuair a bheadh an saighdiúir ag teacht ar a capall ialait, ceann an capall do caitheamh amach i lár an bóthar roimis agus dubhairt sé le Seán Dubh druidint tamall soir ó Micheál agus an rud ceadna do dhéanamh. Annsan d'iarradar ar cad a bhí sé féin cun déanamh. "Is cuma

ní raibh sé ró óg dar leí. Ní d'athain sí é in aon chor ach rothan san ceap sí gur ceart é do athaint agus dubhairt sí leis na páistí go n'díarraidís déirc air. Dheineadar amhlaidh ach má dhein fuaireadar an t-eiteach. Nuair a dhiultaig sé an déirc dubhairt sí leis gur ceap sí gur fear glánta é agus d'iarr sé air an raibh feirm aige agus an mó ba a bhí aige agus cad as é agus mar sin de. Dubhairt sé leí go raibh feirm breágh talmhan aige agus go raibh fiche ba aige ag na h-aon nídh eile den leithéid san aige agus dubhairt sé annsan gur ó Ínse thíar é. Ní raibh an focal as a bhéal nuair d'aithin sí nách an fear eile a bhí ann ach an saighdiúir ó Sasana a cuir an buairt agus an mearbhal uirthi agus sé dubhairt sí leis.[bearna]
Comh luaithe agus dubhairt sí é sin d'aithin an saighdiúir an baintreacht bocht. Do thainig crith fola air agus do thiomáin sé leis. Maidin na lae sin do gabh Seán Dubh isteach ins an cearctain go dtí Mícheál a' Gabha agus dubhairt sé leis. "Tá an saighdiúir imthighthe go dtí pátrún Mináirde agus tá sé cómh maith

ní raibh sé ró óg dar leí. Ní d'athain sí é in aon chor ach rothan san ceap sí gur ceart é do athaint agus dubhairt sí leis na páistí go n'díarraidís déirc air. Dheineadar amhlaidh ach má dhein fuaireadar an t-eiteach. Nuair a dhiultaig sé an déirc dubhairt sí leis gur ceap sí gur fear glánta é agus d'iarr sé air an raibh feirm aige agus an mó ba a bhí aige agus cad as é agus mar sin de. Dubhairt sé leí go raibh feirm breágh talmhan aige agus go raibh fiche ba aige ag na h-aon nídh eile den leithéid san aige agus dubhairt sé annsan gur ó Ínse thíar é. Ní raibh an focal as a bhéal nuair d'aithin sí nách an fear eile a bhí ann ach an saighdiúir ó Sasana a cuir an buairt agus an mearbhal uirthi agus sé dubhairt sí leis.
Comh luaithe agus dubhairt sí é sin d'aithin an saighdiúir an baintreacht bocht. Do thainig crith fola air agus do thiomáin sé leis. Maidin na lae sin do gabh Seán Dubh isteach ins an cearctain go dtí Mícheál a' Gabha agus dubhairt sé leis. "Tá an saighdiúir imthighthe go dtí pátrún Mináirde agus tá sé cómh maith

maidin lá ar na bháireach ní raibh pioc dá tuairisg an teampaill ann. Do bhí na h-aon cloc a bhí air tarracha leath míle ó bhaile agus có beag ní raibh aon tuairisg ag na daoine cár cuaidh an ministir nó a bhean. Pé sgéul é níor theasbáineadar a n-aghaidhthe riamh ó shoin in Abhainn na Sgáil. "Tá an ministir díbireatha agam" arsa Seán Dubh le Mícheál a' Gabha i gciónn cúpla la na dhiaidh sin nuair a casadar ar a céile, "agus tá an saighdiúir uaim ann fós. B'féidir go geobhaimís an lá air sin leis."
D'fhan na h-aon nídh mar a bhí sé ar feadh leath blían na dhiaidh san. Do bhí an baintreacht bocht ag siubhal roimpe agus ag bailiú déirce ar feadh na h-aimsire agus do fuair sí fáilteach agus fáirsineacht ins na h-aon tig a cuaidh sí isteach ann. Ar feadh ha h-aimsire a bhí sí ag bailiú na déirce níor bhuail sí le h-aon duine riamh go raibh dochal nó tarcuisne aca roimpe. Bhí na páistí ag eirighe suas cúiche anois. Bhíodar go léir ábalta siubhal le na cois agus bhí beagainín sásamh aigne aici. Ach níor chuir sí a bhuairt riamh as a croidhe. An lá seo do bhí sí ag teacht ó pátrún Mináirde tar éis turus a thabhairt ann agus bhí na páistí in aoinfheacht leí agus d'íreac agus í ag Coill Átha na Leac do shuidh sí síos ar thaobh an bóthair cun a sgíth a leigint. Do connaic sí capall ialait ag teacht fé na dhéin agus do ceap sí go raibh ógánach breág ag marcaidheacht ar an gcapall ach nuair a tháinig sé suas cuiche

Ós duit is fusa labhairt leis
Nár cuireadh aoinne riamh go h-ifrinn Ach duine go raibh breall air.D'éirig na peiléirí agus do thógadar an ministir suas agus dubradar leis go raibh an teampall lán suas le na "lado" ó ifreann. Do ritheadar is a bhiodar ábalta agus saothar ortha agus dubhairt an ministir ná raghadh sé isteach san teampall sin go deó airís. Siúd leis abhaile go dtí na bhean agus d'innis sé an sgéul dí. Do bhí anfaithe air féin agus do cuir sé anfaithe ar an mnaoí. Do bhí buairt a dhothair ar an bhean bocht d'éis an lae. Do cuireadar a gceann le céile agus do cuadar i gcomhairle féucaint cad do dhéinfidís agus do thánadar cun socrú an áit go léir d'fhágaint agus ag eirighe an lae bhíodar cómh fada síos cun Corcaig. Do cuaidh na péiléirí isteach san barrac go dtí lár an lae ar na bháireach. Nuair a imthigh an ministir agus na péiléirí ón teampall dubhairt Seán Dubh leis an t-asal fanach annsan go fóil agus do cuaidh sé ar an dtaobh amuigh de doras an teampaill agus do leig sé aon fead amháin as agus i gceann ceathrú uair a cluig bhí ós ciónn céad fear óg ar an bhfód aige. D'innis sé a sgéul dóibh agus dubhairt sé go raibh sé cómh maith aca an teampall Gallda do leagadh agus ag eirighe an lae an

briseadh a croidhe ag gáiridhe fuatha. "Anois" ar seisead [!] "tá sásamh aigne agam". Do bhí na h-aon pleasg ag na péiléirí ar an ndoras d'iarraidh é d'osgailt. Do cuireadar a drom annsan leis an doras d'iarraidh é do cuir isteach. Do bhí Seán ar an dtaobh istig agus é ad'iarraidh an doras do coiméad amach. Do léim Seán ó'n doras agus do thuit an doras isteach agus na peiléirí agus an ministir leis. Do cuadar suas annsan go dtí an áit na raibh an clog. Do cuir an ministir a lámh suas ar an t-asal ach níor fhan sé cun an lámh do cuir an tarna uair air. Do tháinig scannradh in a chroidhe agus do ceap sé gurb'é an diabhal féin a bhí ann. Crom an t-asal ag béicig agus crom Seán Dubh ag béicig agus ag buarthaidh ar nór tairbh. Do tháinig scannradh ortha annsan agus do ritheadar go léir cómh mear agus a bhí ins na cosa aca. Nuair a bhíodar díreach ag dul amach an doras do rug Seán Dubh ar cos ar an ministir agus do thuit sé agus do thuit na peiléirí anuas air. Amhránaidhe bréag ab'eadh Seán Dubh agus an fhaid is a bhíodar leagaithe ar lár do caith sé an port amhráin seo.Innis uaim-se do'n ministir
Ós duit is fusa do labhairt leis Go bhfuil teine síos in ifreann Is ministirí ag damhas ann Innis uaim seo an duine seo

III
Deirim-se leat 'sé gur malluithe iad peelers' Mallact ó árd bFlaiteas Dé orta Má tá ifreann tuillte le tuille da "mbreed" Ann sios go dteigeadh peelers na h-EireannIIII Níl madra gearrta ar an dtalamh gan díol Ná much ar an mbóthar ná tógfad síad sios An cúigiú lá den seachtmain 'na seasamh ar binnse Dearbhú fíor agus éiteach. V Mac Uí Sheaghda is truag liom do glúin bheith síos Gan aon tsúil agat anois ná go deo lei Annsud a bhí an súgrad, cead racmas is grinn Tarrac ar im is ar té acu. VI Gan "game" da dtagadh níor misde dóibh suidhe Stations na sagart uair ins an mí Iad féin i gceannas i riarú na dighe Agus Parnell mar ríog agann ar Eirinn. Níor fada gur tháinig na peiléirí cuige agus an ministir in aoinfheacht leó. Do bhí deabha ortha mar níor stad an clog fós. Do cuireadar an eocair isteach san glas cun an doras do osgailt ach mo léir bhí sé cómh maith aca gan é do bhac. Do bhíodar amuigh annsan agus na h-aon liúgh aca leis na Moonlighters a bhí istig (dar leó féin). "Surrender in the Queen's name agus ar nóthair dá mbeadh síad ag béicig amuigh ó shoin ní leigfeadh an t-asal air go cloiseadh sé íad agus bhí sé féin imthighthe leath-criceáltha ag an clog ó bheith ag síar bhuaileadh ós a cíonn in áirde. Do bhí Séan Dubh istig agus a drom leis an doras aige agus é ag

cad tá uatha." (Do bhí fhios aige go maith cad do bhí uatha.) Nuair osgail sé an doras do bhí ana iongnadh air "mar dheadh" cad do thug na péiléirí cuige. D'iarradar eocair an teampall Gallach air annsan. "Mhuise" ar seisean "má's é sin atha uaibh is fuiris é sin do socrú." Do cuaidh sé isteach agus do thug sé an eocair dóibh. D'imthigheadar leó annsan agus ní raibh aon ana áthas ortha ag imtheacht. Do glaodhadar go dtí tig an ministir annsan agus dubhairt an ministir leó nuair a shroiseadar an tig nár stad an clog fós. An fhaid is a bhí na péiléirí imthighthe ní raibh Seán Dubh diomhaoin istig san teampall. Do thóg sé an doras as an bacáin agus do greamhnaig sé é go maith isteach san fráma. Annsan do cuir sé a dhrom leis an doras ag feitheamh leis na péiléirí agus dubhairt sé.I
Táinig na peiler's, do buaileadar é. Nách dubach a bhí a gcroidhe istig in a drolanna. Go gcailidís a dtideal in oifig an rí, Agus an taran geal do seaseocaidh go deo dóibh. II Nuair a thiocfaidh an "Guistis" gearánfar leis sin Cuirfear ár gcás i láthair na dlighe Ní bheidh aoinne ar a dtaobh is beidh an saoghal ar ár dtí Go mbainfidh sé dinn ar gcoimdeacht.

síad dul go Mícheal a' Gabha cun an eochair d'fhaghail mar gur cuir sé an sean ceann go dtí Mícheál a' Gabha mar pátrún cun ceann nua do dhéanamh agus dubhairt sé nuair a gheobhaidh sibh é tar thar nais cugham agus raghaidh mé in aoinfheacht libh suas go dtí an teampall." (Bearla go léir a labhair an ministir ach táim-se ag cuir Gaedhluinne air.) Síor leó go dtí tig Mhichíl a Gabha agus ní rabhadar ró buidheach do'n cluig mar bhíodar go léir salac agus do bhíodar lán do pluda suas go dtí na gluainibh ortha. Nuair a glaodhadar ar Mícheál a' Gabha taobh amuigh de'n bhfuinneóig níor leig sé air gur clois sé iad in aon cor.
Do bhí sé ag briseadh a chroidhe ag gáiridhe fuatha. Na h-aon glaoidh do tabarfaidh síad bhí gé ar gór sa cúinne ag Micheál a' Gabha agus do thabharfaidh sé sin scread in dhiaid gach scread a thabharfadh na peilirí. Nuair ná féadfadar Mícheál a dúiseacht (dar leó) agus an gé ag screadadh agus íad féin ag screadhadh déarfaidís in diaid gach scread "Ó Thighearna nach trom an codladh é. Bhíodar annsan ar feadh tamaill mhaith agus íad cráidhte giomúil ciachta. Fé dheire do bhuaileadar aon ionairt [?] amháin ar an doras agus do glaodhadar amach in árd a gcinn agus a nguth do gach duine sa tig, "Surrender in the Queen's name." "Tá sé cómh maith agam eirighe" arsa Mícheál agus an doras do oscail dóib féuchaint

h-athas agus é ag magadh fuatha leis féin. Agus dubhairt sé leis féin n'feadar an domhan an bhfuil an ministir in aoinfheacht leó. Do bhí an t-asal istig agus é ceangailte leis an téad agus na h-aon "tramp" "tramp" "tramp" aige. Do bhí na péileirí amuigh agus dubhradar le na céile "It is the Moonlighters that are inside", mar ní raibh aon Gaedhluinn aca an dtuigeann tú. Dubhradar airís "We forgot the key we must break the door. Do thugadar aon pleasg amháin do'n doras cun é bhriseadh ach ní rabhadar ábalta. Ceapadar gurb' íad na Moonlighters a bhí istig agus do bhí na h-aon liúgh aca agus íad a rádh "Surrender in the queen's name" ach do bhí an t-asal bog ortha. Do thug sé cluas bodhar dá gcuid cainnt. Níor stad an clog ag cnagarnaig in aon cor. Do bhí Seán Dubh istig agus é ag éisteacht le na h-aon focal a bhí dá rádh aca. "Im briathar féin" ar seisean leis féin "tabharfadh an t-asal oidhir dibh". Dubhairt síad go gcaithfidh síad dul thar nais go dtí an ministir cun an eochair d'fhagail. Do cuadhadar síos go dtí an ministir airís agus deabhadh ortha. Do bhí cluas le h-éisteacht ag an ministir feuchaint cadhain a stadfhad an clog ach stad níor dhein sé aon noimit amháin ach na h-aon buile aige ar feadh an ama go léir. D'iarr na péiléirí an eochair ar an ministir cun an glas do bhaint do'n doras mar nár bhféidir leó dul isteach. Dubhairt an ministir go gcaithfidh

an doras agus rugadar an t-asal agus an ceárr isteach. Ceangaileadar an t-asal ach go dtí an téad a bhí ag tarrach an cluig aca cun do bhuaileadh sé. Nuair a bhí sé sin déanta aca do cuaidh Seán Dubh i bhfolac taobh istig de'n doras. Siúd amac le Mícheál a' Gabha agus do cuaidh sé abhaile có mear is bhí sé ins na cosaibh aige mar bhí fhios aige go mbeadh na peiléirí na diaidh agus do fhan Seán mar a raibh sé agus dhún sé an doras agus do cuir sé an glas air. Ba gheárr gur crom an t-asal ag tarrach an téid agus ag siar tarrac gan cosg. Do bhí sé ag síar bhuaileadh go dtí gur dhúisig sé gac aon duine i mBaile na Cúirte óg agus criodhna. Is geárr gur cuala na peiléirí é agus an ministir agus do bhí fánuithe a croidhe ar an ministir agus a bhean mar an lá san cuireadh beirt dá leanbhaí san teampall. Siúd leis na péiléirí go dtí an ministir feucaint cad do bhí suas nó cad ar a shon a bhí sé ag buaileadh an cluig. Do bhí iongnadh agus fánuithe ar an ministir agus dubhairt sé leo dul suas go dtí an teampall feucaint cad a bhí istig nó cé osgail an doras. Siúd leo suas agu[s] nuair a cuadar suas bhí na h-aon cnag ag an clog gan stad. Do bhíodar ag cogarnaig le na céile agus do bhí a gcroidhe ag crith le h-eagla. Do bhí Seán Dubh ar an dtaobh istig do'n dhoras agu[s] é ag éisteacht leó agus a croidhe ag léimrig le

shrois an teachtaire an cearcain bhí Seán Dubh istig roimis. Do bhí na h-eocair déanta ag Míchéal agus thug sé ceann do Seán Dubh ach níor leig sé air leis an teactaire go raibh síad deanta aige. "Seadh" arsa Seán le Mícheál "bainfhimíd preab as an ministir anocht." Bhí fuadh ag an mbeirt aca don ministir agus d'aoinne a bhain le Sasana. Timhcheall le míle ó'n céardcain do bhí mórán tincéirí ag cuir suas ann agus do bhí asail go tiugh aca. Do bhí aca aon asal amháin do bhí cómh fían le fíadh agus dubhairt Seán go raghadh sé 'téis tuitim na h-oidhche agus go goidfeadh sé an t-asal. Nuair a cuaidh sé ad'iarraidh an asail do bhí na tinncéirí go léir bailighthe amuig fén aer in aice teinne mhór go ceapfá gur teinne cnámh a bhí ann. Níor bhféidir leis an t-asal do goid go dtí meadhon oidhche. Nuair a cuaidh na tinncéirí na codladh do goid Seán an t-asal agus siúd leis go dtí an ceárdcain cun an gabha mar bé Mícheál a' Gabha a bhí ag feitheamh leis. Nuair a cuaidh sé go doras an cearcain bhí Mícheál ann leis agus dubhairt sé "Tá sé agat a bhuachaill. Tá sé cómh maith liom anois dul in aoinfeacht leat."
Siúd leó síar na h-Abhainn na Sgáil agus suas go Baile na Cúirte go dtí an teampall Gallda. Níor bhuail aoinne beó leó ar an dturas. Do bhí eochair an teampaill Gallda aca. D'osgaileadar

Do bhí an ministir agus a bhean an shasta mar ceapadar go raibh sí ag caoine an bhuachaill. Annsan do cuir sé daoine éigin ag triall ar Mícheál a' Gabha cun an eochair d'fhaghail. 'Sé an seana ceann do thug Mícheál dó mar ní raibh an ceann nua déanta aige, mar do lorg Mícheál trí lá cun é do dhéanamh. Istig ins an teampall gallach a cuireadh an garsún. Nuair a shroiseadar abhaile d'éis an socraid is amhlaidh a bh[í] ceann des na h-ingne an breóidhte leis an aicíd ceadhna a bhí ag an mac. Do bhí an ministir agus a bhean go dubhac brónac agus do cuireadar fhios airís ar an ndoctúir. Do tháinig an doctúir agus do cuir sé crith cos agus lámh ortha mar dubhairt sé nár connaic sé a leithéid do aicíd ar aoinne beó agus nách raibh aon leigheas aige air agus go raibh eagla air gur breoidhteacht tógálach éigin do bhí ortha agus cómh luaith agus gheobhadh an leanbh san bás go gcaithfí í do thógaint amach as an tig agus í cur gan mhoill. Cun an tráthnóna do bhí an tarna leanbh curtha istig san teampall galldha ag an ministir agus níor bhac sé aon caoine do dhéanamh dí sin mar bhí an iomarca bró[n] agus cathú air. Ní raibh annsan aige ach aon leanbh amháin agus bhí scannradh ortha le h-eagla go buailfí í sin leis an breoidhteacht sin leis. Do cuir sé an glas ar doras an teampaill agus annsan do cuir sé teachtaire leis an eocair airís go Mícheál a' Gabha. Nuair a

coinnteóir maith. Dubhairt Seán Dubh leis nár fheadar sé sin ach go raibh bean siubhal ag stad ar a leithéid d'áit an oidhche 'se d'imthig tharainn agus gur cuala sé go raibh sí abalta caoine mhaith a dhéanamh. Ní raibh aon aithne ag an ministéir ar an mbaintreach bocht go cuir sé le fuacht is le fán agus ar son an breab sprionluighthe a thug an saighdiúir dó. Do chuir sé fhios ar an mbaintreach mar is í an bean ceadhna a bhí ann cun an caoine do dhéanamh. Do tháinig an bean bocht agus ní le grádh do tháinig sí 'na aoine dá sliocht. Cé cuirfeadh sé á ndiarraidh ach Seán Dubh agus nuair a shrois sí tig an ministéire do bhí an mheas ag an ministéir agus ag a bhean uirthi agus cad na thaobh ná bheadh nuair a bhí sí cun caoine breágh a dhéanamh dá mic a bhí fé clár. Níor thuig an ministéir ná a bhean aon Gaedhluinn agus do cuir sé a lámh na phóca agus do thug sé dhá pingin dí, agus ba mhór an sintiús dhá phingin 'na leatheannta san. Is dócha go raibh an bean bocht ag cuimhneamh ar an mhúinntir a imthig uaithe féin agus do gol sí go fuidheach. Ins an caoine dubhairt sí.Mo mallacht ar an ministir thug dhá phingin dhom
Cun a leanbh do caoine Ach aoidh an leinbh seo ar an gcuid eile aca Síar go h-eirbeall timhcheall Mo mallacht ar an ministir thug dhá phingin dhom Mar sé mo mhallacht do shíl sé.

driotháir na baintraighe ab'eadh é agus ní raibh aon grádh aige do'n ministir. Nuair fhág an ministir an cearcain d'iarr Mícheál a' Gabha ar Seán Dubh an déanfadh sé an eocair. "Dhein dhá ceann aca agus tabhair ceann aca dó-sa" arsa Seán. "Déanfadh mé is bí annso oidhche amáireach agam."
Nuair a shrois an ministir abhaile do bhí a bhean ana brónach roimis agus d'iafruig sé dí cad a bhí uirthi. Dubhairt sí leis "Tá ár mic breóidhte agus tá aicíd éigin ait air." "Cad d'imthig leis ó imthigheas. Nách raibh sé na sláinte teann nuair a fhágas an tig" arsa an ministir. Dubhairt sí nách raibh fhios aici gur tháinig sé go h-obann air. Do cuireadar fhios ar an ndoctúir ach níor fhéad sé dhéanamh amac cad do bhí air agus níor fhéad sé aon mhaitheas a dheánamh dó agus i gcóir na h-oidhche bhí sé ins an t-siorruidheacht. Do bhí an ministir agus a bhean ana brónach go léir mar ní raibh aon mhac eile aca ach beirt ingean. Ins na laetheannta sin ba mhór an onóir é duine d'fhághail a dheanfad caoine maith ós cionn an cuirp. Do cuala Seán Dubh an sgéal. Do bhí an ruadh aige de'n ministir nó aoinne a bhaineadh leis. Gaibh sé an treó go dtí an ministir agus có luaith agus cuaidh sé isteach sa tig d'innis an ministir agus a bhean a gcás dó agus d'iarr sé air cá geobhadh sé

sagart leó. Do thóg sé trí rátha ó fuair an bhaintreach a meahbhair thar nais agus annsan do cuimhnig sí ar cad a bhí sí déis a cuir dí. Tháinig an buairt thar nais cuiche airís agus do bhris sí a croidhe ag gol agus ag caoineadh in diaidh a fir grádhmhar agus a mhic áluinn. Do fhan sí an oidhche sin san dtig in a raibh sí agus an maidean lá ar na bháireach do cuir sí ceann de's na leanbhaí ar a dhrom agus thóg sí ceann eile aca ar a bhaclain agus do bhog sí cun bóthair ag bailiú deirce agus do bhí sí ag siubhal roimpe ar feadh blíana agus bhí na daoine ana fhiall dí. Níor fhágadar aon ocras uirthi agus ní raibh sí aon oidhche gan fothan. Tamall ó'n áit gur comhnuig sí ar dtúis do bhí cearcain. An gabha gur leis an cearcain glaoidís Mícheál a' Gabha air. Gabha ana mhaith ab'eadh é agus aon lá amháin tháinig an ministir Protastúnach cuige cun eocair a dhéanamh dó. Dubhairt sé leis go raibh glas doras an teampaill Gallda briste agus níor fhéad sé an glas do bhaint de'n doras indiu. Dubhairt an gabha leis go gcaithfeadh sé trí lá do thabhairt dó cun an eocair do dhéanamh agus do bhí an ministir sásta leis. Do bhí fear óg istig ins an gcearcain ag éisteacht leis an ministir ag tabhairt an órdú uaidh go Mícheál a' Gabha. Seán Dubh a glaoidtí ar an bhfear óg san. Mac

Do caith sí í féin ar an dtalamh,
'Sé dubhairt sí mo céile is mo stór, Annsan d'eirig sí suas in a seasamh Is do scread sí go dubhac is go brón 'Sé dubhairt sí a saighdiúir ó Sasana Mo mallacht ort indiu is go deó.Do bhailig na comharsain timcheall ortha agus bhíodar a d'iarraidh suaimhneas do thabhairt dí. Do bhí an scannradh ró mhór dí agus do thuit sí 'na bhfanntais agus nuair a tháinig sí as níor chuir sí aon t-suim in aon nídh. I gcíonn tamaill de'n oidhche amach do bhí Dia buidheach do'n bhfear bocht agus thóg sé cuige féin é ó'n pionnós mar a bhí aige agus do bhí sé féin agus a mhac araon sínte ar leabadh fraoch mar ní raibh a mhalairt de leabadh aca. D'fhan cuid des na comharsain in aoinfheacht leis an mbaintreach bocht an oidhche sin ag tabhairt aire des na páistí beaga óga a bhí ann. Lá ar na 'bháireach tháinig an sagart agus dubhairt sé leis na comharsain dhá cófra d'fhághail. Dheineadar amhlaidh agus tógadar amach an dhá corp agus cuireadar i dteampall Ínse íad. Níor cuir an bhaintreach bocht aon t-suim ionnta. Tráthnóna in ndiaidh an socraide dubhairt an sagart leis na comharsain an bhaintreach bocht agus na leanbhaí óga a thógaint as an mbothán agus fothan na h-oidhche do thabhairt dóibh. Do thóg na comharsa iad isteach fé mar dubhairt an

I)
Ciaca is giorra duit ingnean bean do dhritheár nó mac dritheár t-athar. Freagra - an dá - mhara chéile dhuit[?]. Cailín óg is muc is buachaill óg na mbun Dith an buachaill óg an mhuc. Is d'fág sé an cailín óg ansan. Freagra: Fear a tháinig a deunamh cleamhnais le cailín óg a thug dinnéar feóil-muice dhó agus níor deineadh an cleamhnas [?]. Féasta a bhí i dtig tréis cleamhnais a dheunamh agus bhí a lán bailighthe timcheall an bhúird, nuair dubhairt fear a tighe ag cionn an bhúird:- "Beireadh gach aoinne ar a dhraw" ar seisean. "Mo ghradh-sa an lacha" ars an buachaill óg le lachain a bhí ós a chomhair amach, ag sádh sgian agus forc innti agus ag ithe a dhóthain á theasbáint go raibh an cleamhnas briste. [?]. Cleas ar an bhfocal "Draw" agus "grádh" é seo. [?]. Triúr dritheár a bhí ag gabhál thar teampall lá agus arsan céud duine "Ragadh-sa isteach agus déurfad paidir do mhac mo dhritheár" Ragad-sa leis ar san tarna fear agus deunfad an rud ceudna" Nách mór a truagh mise ars an 3.ad drithéair ná fuil aon mac dritheár agam go gcuirfinn [?] ghuidhe leis. Conus a thárla san? Freagra: Bhí an 3.adh duine pósta agus a mhac siúd a bhí curtha sa teampall.

f)
Bhí céud fiche páiste 'ge Pádraig Ó Bric Bhí céud fiche lámh ar gach páiste 'ca san Bhí " " mála as gach láimh 'ca san agus " " " práta is gach mala 'ca san An mó práta ar fad a bhí ann? Deir Carbruithe Mac Aodhagáin a innis dom é seo gurab é an freagra ceart a thá ar an gceist seo ná sé milliúin déag de mhilliúin. Fear de mhuinntir Ruairc ó Lios an Caol Bhuidhe an t-aon duine amháin a réidhtig an ceist seo riamh agus fear ná raibh riamh ar scoil a b'eadh é!!!!G. Réidhtig é seo:- triúr gur theastuigh uatha dul treasna an chuain i mbád agus ní fhéadfadh an bád ach dhá chloich-déag de mheachaint a iomchar. Bhi gach duine [?] de bheirt aca sé clocha agus an triú cuine dhá chloich déag. Chuadar treasna amhthac ach conus a dheineadar a bheart. Freagra:- cuaidh an bheirt éadrom treasna ar dtúis, annsan thug ceann aca an bád treasna annsan agus d'imtig an fear trom é féin agus d'fhan thall agus thug an fear sé clocha a bhí thall an bád anall agus thug sé treasna an firín eile. H) Theastuig ó dhuine gabhar agus eidhneám, mada rua agus gé a thógaint treasna agus thar dhá ceann a thógaint sa turas. D'íosfadh an gabhar an eidhneám agus an mada rua an ghé.

Tomhasannaa)
An bhfeaca tú riamh muc a tomhach agus í (uibhe) beirbhighthe? b) An bhfeaca tú riamh girrfiadh ar a gcnoc agus mug' ar a thóin Freagra - Connac nó ní fheaca c) Cuaidh biadh go dtí triúr i mbarra Loch Leighin D'ith an biadh a triúr agus tháinig sí féin Freagra - Cat a tógadh go dtí nead fiolair agus a ith na gearrcaig agus a tháinig abhaile. d) Cím im shuidhe is im sheasamh é Cím ar bhláth an aitin é Drúcht an fhéir ní leagann sé Agus ní stadann se - ach a rith Freagra - an ceó e) Tháinig fear go dtí doras tighe oidhche go raibh lánamha pósta ann agus ar seisean:- "Trom deoch mara bhfuil istig" Má thá, ná tabhair" agus sé freagra thug an bhean air ná:- "Do gheobhfá, mar a mbeadh go bhfuil, Agus ó thá, ní bhfuighir" Cad é an ciall a thá leis? Freagra:- Fear é siúd go raibh éileamh aige ar mhnaoí an tighe agus sin mar chuir sí in iúil do go raibh a fear posta istig.

I
A Charraig Niocláis is gránda an beannughadh é Ar maidin Dé Máirt go dána droch-mhúinte D'fhliuchais mo chromáin agus árd mo cheathramhna Agus maisle agus máchail go bráth it leanamhaint-seII Maisle is máchail ní gadh dhomh-sa guidhe dhuit Mar beidh tú go brach it ghallán annsan in iomall na taoide Nuair a thiocfaidh an Márta is bearrtha priocaighthe beidh (?) t'íochtar 'Ge *Frainnc is 'ge *Tomás is iad ag gárrlaig [?] id timcheall ** Ba le muinntir Frainc agus Tomás an cladach a raibh an charraig agus aca súd bhí ceart an fheamnach agus iasgán a bhaint ar Carraig Nioclais. 12. Tomhas Sathach gan tón gan ceann is é lán d'fheóil duine. Freagra: Méaracán.

Ó Míceál Ó Loinsigh a chuala sé an t-aor so thios -
Michéal féin a chúm é agus é timcheall 60 blian d'aois Mhair sé i mBaile Uí Dhúinn, Clochán -Peig de h-ór! an óinseach chaillig Gur leithe a béul ná tóin Canna Do dheunfadh a fiacla spiaraí geataigh Agus do bheirim-se an diabhal an iarlluis feasta. Bean ón mbaile gcéudna a b'eadh Peig - bean bheag mhacánta ac ba chuma le Micheál ach an rann sin a chur as. Lá dhá raibh an Michéal céudna in aois óig maomóig [?] ag teacht abhaile tréis iasgaig isteach go dtí Cé Breanndáin, agus iad ag ainnliú cois talmhan mar go raibh an fhairrge suaidhte. Bhí Charraig Mhór ar a gcliathán agus ráing do steancán [?] sáile léimeadh ón gcarraig isteach sa namóig cúcha agus a dhein iad a fhliuchadh go maith. Carraig Niocláis ainim na Carraige. Dubhairt an bheirt comrádaidhthe le Michéal dá ndéanfadh sé dhá ceathrú amhráin a chuma don gcarraig sar a mbeidís casta ceann a ché agus ní raibh an cé i bfad uatha - go dtabhrfaidís leath-phúint fuisgí do ar theacht i dtír dóíbh. Tréis adhbhairín machtnamh, d'arduig Michéal a cheann agus cuir sé as a méid seo:- (Iompuig led thoil)

Tháinig iongantas mór ar a mbuachaill aimsire, nuair connaic sé na capaill na mbeathaidh roimis. D'imtig sé an pháirc a triall ar na ba - is amhlaidh a bhíodar a géimrigh chun iad a leigint abhaile chun iad do chruadhadh.
Bhí an an [!] chráin sa h-al banbhaí a béicig a lorg greim le-n-ithe. Bhí áthas mór ar a mbuachaill aimsire. Tháinig sé agus d'innis sé an sgeul d'á mháighistir agus dubhairt sé leis go raibh go h-aon ainmhidhe cómh maith agus bhíodar riamh aríst. D'imthig fear a tighe agus ghlaoidh ar a mbean óig agus dubhairt léi eirighe na shuidhe. "Eireóchad cheana" ars í sin a dhuine uasail" - bhí cainnt aici cómh maith agus bhí riamh. Tháinig sí an cistin agus sgríobh sí litir do agus bhí léine deunta aici ón oidhche roimis sin lena snáthaid féin. "Cur ort a léine sin" ars í sin "agus faigh do capall iallait" ars í sin "go tapaidh agus tá's agat féin cá bhfuairis mise" ars í sin, ach táim-se caointe 'gem athair is máthair le trí oidhche. Ní creidfidh siad thú ach nuair cidfidh siad a' léine creidfidh siad thú. "S dóig leó go bhfuilim-se marbh ach dréir deallraimh nílim". Seadh, d'imtig sé leis ar a capall iallaite agus níor stad sé riamh ná coidhche gur tháinig sé go dtí an gheata céudna. Bhí fear laistig an gheata annsan agus dubhairt sé leis é leigeant isteach ach dubhairt sé ná feadfadh, go raibh a mhalairt de thrioblóid ar muinntir a tighe. Dubhairt se go raibh aon-ingean amháin aca

Bailiúchán a fuaireas óCarbruithe Mhac Aodhagáin
Seóladh - An Fhianait, Traighlí, Co. Ciarraidhe Aois - 44 bliana, Gairm-beatha - buachaill-aimsire tógadh é i Lios-na-Caol-Bhuidhe, Breanndán Caith sé se 24 bliana ag iasgach sa bhaile agus tháinig go dtí an dúthaig seo 10 mbliana ó shoin nuair a theip an t-iasgach thiar ortha. a) An Firín Beag Ruadh Bean bhocht a bhí ann fadó go raibh feirm thalmhan aici agus aon mhac amháin aici. Ní raibh puinn sliocht ar a saoghal aca cé go gcuinighidís adhbhar des na ba i gcomnaidhe. Cuinigheadh sí buachaill aimsire, sé an buachaill aimsire bhíodh ag crúdh na mba igcomnaidhe. Tráthnóna insa Meitheamh tréis na ba a chrudhadh, do bhí an buachaill aimsire á seóladh ar a bpáirc, ach do bhí liosachán mór laistig 'en gheata go raibh na ba a dul isteach an. Nuair a d'oscail sé an geata do chas an céad bhó ar an tarna bó agus do bhíodar ag casadh ar a chéile gur chas an an ceann déanach agus as go bráth leó agus thangeadar [?] amach an buaile aríst. Rug sé leis aríst iad agus b'é an sgeul céudna é. Dubhairt an mac é féin go mbeurfadh sé leis a bobtha so iad agus má rug, nuair a cuadar

Feirmeóir go raibh éad aige lena a bhuachaill aimsire toisc goile ró-mhór a bheith ag an nduine bocht agus níor b'iongadh san mar bíodh lá oibre déanta aige roimh a bhreicfeast ar maidin.
Ar seisean leis an mbuachaill lá:- "B'fearr liom ná mo chapaill agus ná Baile-na-Buaile * Go mbeadh mo ghoile 'gam chómh maith leis a mbuachaillars an buachaill á fhreagairt Dá n-eireócthá-sa ar maidin Agus do chapaill a ghléasadh Nó dul 'an sgioból agus do ghreas a bhualadh Is annsan seadh bheadh do ghoile 'gat cómh maith leis a mbuachaill. * Tá Baile-na-Buaile in aice an Daingin - míle ar an dtaobh tuaidh de agus is deallrathach gur leis an áit sin a bhaineann an Ruacán so.

agus gur cuireadh í trí lá ó shoin. "Seo litir dhuit" ar seisean agus tabhair do bean a tighe í." Do dhein agus do tháinig an seirbhíseach chuige aríst agus dubhairt sé leis teacht go doras a Hall go bfeiceadh sí é. D'imtig sé go dtí an doras agus bhí sí ann roimis agus í ag gol sa béicig, ach nuair thug sí fé ndeara an léine air dubhairt sí gur b'í a h-ingean féin a dhéin é. "Teánam liom-sa anois" ar seisean "agus teasbáinfead-sa t-ingean duit". Cuireadar a chapall san ar stábla agus fuaireadar a gcapaill féin agus a gcóiste-ceithre capaill ghlasa agus do shuid sé féin is an t-athair sa mháthair isteach, do chomáineadar leótha go dtánadar go dtí a thig siúd. Annsan bhí a n-ingean rómpa cómh maith agus bhí sí riamh. Do phógadar a chéile ó thalamh agus dubhairt an bean óg ná pósfadh sí aoinne ar a dtalamh ach a té thug saor í. "Gan dabht" ars an t-athair is an mháthair "Sé a geobhaidh thú mar is air is fearr a dhíol a chuaidh chun trioblóide chun tú shaoradh. Do thugadar leótha é féin agus a mháthair agus rugadar abhaile na n-áit féin iad. Do pósadh laithreach an lanamha óg. Do thug an fear óg a chuid talmhan féin don mbuachaill aimsire a bhí aige agus bhí soaghal sásta gen a mháthair sin in éineacht leó faid is mhair sí agus bhí saoghal sásta gein lanamha óig faid is maireadar féin riamh ó shoin.

a tighe ar seisean "ní bheinn-se i bhfad a shocrú leat." "Mara mbeidh go h-aon ainmhidhe thá 'gam agus an bhean óg chómh slán folláin is bhíodar riamh ar maidin imbáireach tiocfaidh istoidhche imbáireach agus deunfaidh me mion-rabh dhíot." "Ní call duit é" ars an fearaín rua arseisean beidh siad cómh slán is bhíodar riamh ar maidin, ach aon nídh amháin a tháim ag iarraidh ort. Nuair d'feadfaidh tú é faigh t' pheidhre capall agus tóg sgríob céachta mór timceall an liosacháin lasmuigh agus ná bíodh aon bhaint agat dul laistig an sgríob sa liosachán faid mhairfir. "N'fheadar fós; bé go ndeunfad dréir mar cidhfeadh - cuiris an iomad feirge orm." Ná bac san" ars an fear rua ar seisean "téir abhaile agus téir acodhladh." D'imtig sé leis agus chuaidh sé a chodhladh, ach dhúisig sé ar a sé a chlog ar maidin agus ghlaoidh sé ar a mbuachaill aimsire. "Mig ort amach, arseisean "sa stábla - ar seisean agus feuch ar na capaill ar seisean. "Éist do bheul" ars an buachaill aimsire ar seisean Cad tá á thaidhreamh duit" ar seisean. Ná fuil fhios agat go dian mhaith arseisean go bhfuil siad marbh ó arbhú aréir arseisean agus bá ba cirte duit fuireach ge bhaile indé go gcuirimís i bpoll talmhan iad ná imteacht pé áit gur chuadhais ná raibh aon chúnntas ort. "Ná bac san" arseisean - eirig agus téir an stábla ach go h-airighthe ar seisean. D'eirig sé agus cuaidh sé an stábla, agus is amhlaidh a bhí an dá capall a siotaraig roimis sa stábla

"'Mig anocht san am céadna ar a dá uair dheag agus bain smaictín de mhaide draoighean agus bí déunta suas na chóir" ar seisean agus má bhíonn sé istig romhat, más féidir leat sgannradh maith achur air tá seans agat". "Mar sin a bhí ar a dá-uair dhéug san oidhche, bhí sé lasmuig dhe dhoras an liosacháin agus a mhaide aige - a ghealaisí tharais a bhásta aniar agus é ullamh chun oibre chómh luath díreach a gheobhadh aon néal solais. Ach is gairid go bfeaca sé an solus istig sa liosachán. D'imtig sé fé dhéin a t-soluis agus puicín beag íseal a b'eadh ionad comhnuighthe an fhearaín rua ach nuair a dhid (druid) sé isteach leis a dtig thug sé a ghuala don gcomhlain agus bhain d'á luadrach é. Do tharraig sé le feirg de stráice den mhaide thall sa bhfus ar na fallaí. Phreab sé isteach i lár an úrláir chuige agus dubhairt leis a bhfearaín rua - "Beidh t'anam anois nó riamh agam" ar seisean. Tá mórán dioghbhála déanta agat dom - tá mo chuid ainmidhthe go léir marbh agat tréis na h-oidhche agus ní h-iad san is measa liom ar fad ach an cailín óg gur thugas liom go rabhas chun í phósadh d'fhágais gan aon fhocal cainnte í ag tarrac le buille eile mhaide ós a chionn anáirde agus a baint gála gaoithe de bharr a chinn sa tslighe dhuit gur tháinig faitíos mór ar a bhfearaín rua agus scannradh cómh maith. Thug fear a tighe léim eile as a chorp agus bhí sé chun braith ar ubhall píopáin air chun é thachtadh. "Ná mairbh me ars an fear rua arseisean agus beidh gach aon nídh alright romhat ar maidin." Ba mhaith a bhail ort" arsa fear

Bhí tuirse agus codhladh ar fhear a tighe agus níor eirigh sé go dtí um eadartha ar maidin. Nuair d'eirig a buachaill go moch ar maidin d'imig sé an macha a triall ar na ba cuig iad a seoladh abhaile, cuig iad do chrudhadh, agus nuair a bhain sé an pháirc amach do leath a dhá shúil air nuair a connaic sé gach aon ainmhidhe riamh acha sínte siar agus iad marbh ar a bpáirc. Tháinig sé abhaile agus sar [?] an chuaidh sé isteach idtig na muintire chuaidh sé an stábla agus bhí an capall sínte siar agus í marbh. Cuaidh sé go dtí puicín na muc. Bhí an chráin agus a h-ál banbh sínte siar agus iad marbh. Ní raibh aon ainmhidhe ceathair-chosach ná dhá chosach timcheall a tighe ná raibh marbh roimis a buachaill aimsire. Tháinig sé 'steach abhaile agus 'nnis sé a sgéul d'fhear a tighe ach níor cuir sé siud puinn n-ath ann - dubairt sé "cad é an díoghbháil é sin". D'eirigh sé amach as a sheómra agus cuaid sé a triall ar a gcailín óg agus dubhairt sé léi eirighe na suidhe go bfaigheadh sí a breicfeast. D'eirig sí go tapaidh agus tháinig sí an chistin, ach má d'eirigh gur chrom fear [?] a thig ag cannt léi agus ní raibh aon fhocal cainnte aice. N'fheadfadh sí aon tor a thabhairt air. D'imtigh fear a tighe annsan agus cuaidh sé a triall ar a sagart paróiste. "Leithéid seo" ar seisean a d'eirigh dom aréir" arseisean ag innsint do gach aon chor dár thuit amach air. "Tá sgeul donaidhe agat" ars an sagart arseisean "níl agat ach aon seans amháin arseisean agus mbéi go mbeadh an seans san ann.

a dhein sé a dhícheall do bhí an fearín rua 'gen a chliathán i gcomhnaidhe. Níor bhfada an mhoill ortha dul go híochtar na h-Eireann mar bhí an capall go maith agus coisidheacht an fhirín rua chómh maith léi. Nuair cuadar go dtí an spota lasmuigh dhen gheata go raibh tig a cailín óig, dubhairt an fearín leis stad annsan agus fuireach go dtiocfadh sé féin ag triall air, ach níor bhfada go dtáinig an leaid agus cailín breagh ógh aige tréis í d'fhuadach ón saoghal so, mar do bhí draoidheacht ar a bhfearín rua. "Cur dtaobh thiar díot ar a gcapall í ars an fearín rua ar seisean agus 'mig leat chun a bhóthair abhaile.
Thug sé na spuir don chapall agus dhá fheabhas deabhadh a dhein sé ag imtheacht ba dhá mhó dhéug an deabhadh a dhein sé ag teacht, ac nuair a bhí sé ag deunamh ar liosachan an fhirín rua, dubhairt an cailín leis gan í féin a leigint chun siubhal leis a bhfearaín rua in aochor má bféidir leis é. "Abair leis" ars í sin "go dteastuigheann bean uait féin cómh maith leis sin." Seadh, mar sin a bhí agus níor bhfada go dtánadar go dtí geata an liosacháin. "Stad annso" ars an fearaín rua ar seisean agus leig anuas an cailín óg". "Ní stadfad" arsa fear a tighe mar ní fearr a dhíol ort-sa bean a fhaghail ná orm féin" "Ní bhfaighir in aochor í" arseisean agus 'mig leat abhaile. Thug fear a tighe go dtí na thig féin í, agus thug sé seómra agus leabadh chun codlata dhí an oidhche sin. Seadh bhí gach aon nídh go maith go dtí maidin lar na bharach

i bfhiadhnais a gheataig, do chas a céud ceann ar a tarna ceann agus bhíodar ag casadh ar a chéile gur chuadar go dtí an ceann donn déanach agus as go bráth leótha 'un bhuaile airíst. "Seadh" arsa fear a tighe arsisean Bei hios agam-sa cad tá ag cur eagla ar na ba" ag preabadh laistig dein gheata agus is amhlaidh a bhí annsan roimis, balcaire beag d'fhearín rua. "D'én chiall" ar seisean go bhfuileann tú ag cur sgannradh ar na ba orm". Á! ars an fearaín rua" arseisean, ní mór a díoghbhául é sin. Theastuig uaim tu fheiscint tú féin. Leithéid seo" ar seisean. "Tá cailín óg thíos in Íochtar na h-Eireann ar seisean agus theastóchadh sí uaim mar bhean," agus dá dtiocfá lem chois go dtabhrfainn liom anocht í do bheinn ana-bhuidheach duit. Do gheall sé dho go raghadh sé in aonacht leis. "Ana-mhaith" ars an fearín rua ar seisean, "Bí lasmuigh en gheata ar a dá uair dhéag anocht agus capall iallait agat agus 'meócham linn. Mar sin a bhí nuair a thánnig [?] a dá uair dhéag do bhí sé ag an gheata agus an capall iallait aige agus do bhí an fearaín rua roimis. "Preab ináirde ar a dtae thiar díom ar a gcapall" arsa fear a tighe ar seisean. "Ní gádh dhom é ars an fearín rua ars eisean. Coineóchad-sa suas leis a gcapall. "Tá coisidheacht mhaith agat" arsa fear a tighe mar sin arseisean ag tabhairt na spur don gcapall agus as go brách leó, ach dá fheabhas

thúisce a bhí cuige, í féin agus a fear. Chuir sé na trucaillí fáilte rómpa agus níor leog den chliamhain suídhe ná seasamh cun go neósfadh sé dó connus a bhí aige féin agus ag an inghín. Do ghlaodhaigh sé ar leath taoibh é i slíghe is ná cloisfí íad. "Seadh arú," ar seisean, "Connus tá an scéul aici féin nó ar eirig eatorthaibh riamh ó shoin?" Mo lámh 's focal duit nár eirig agus ní baoghal go n-eiréocaidh leis ars an cliamhain", "Sí an bhean is súbháilcí dár thánaig i n-aon tig riabh i" O gcreidfhinn tú? ars an seanduine, creid nó ná creid ars an cliamhain ach táim ag ínnsint na fírinne dhuit, agus rud eile ar seisean, cuirfidh mé geall leat go ndeanfaidh sí rud orm ná deanfaidh éinne dá driféaraca ar a bhfearaibh." Cuirfeadh-sa dá gheall leat ná deanfhaidh, mar ná raibh innte riabh aon nídh fóghanta a dheanamh ar aoinne," arsan seanduine. Daingnígheadh an geall, An áirighte sin airgid ar gach taobh. Suídeadar go léir síos tímcheall an bhúird annsan, agus nuair a bhí ithte acu, do labhair fear na h-inghíne óige leis 'a gcuid eile, agus dubhairt, "Seadh, ars eisean, a ghaoltha mhúinteardha, Tá geall curtha agam-sa le athair mo chéile annso indhiu, agus sé an geall é ná deanfaidh éinne agaibh-se a drifúracha dílse mo chroídhe ar bhúr bhfearaibh. "Bain díot do shicéad a dhaltha," ar seisean le na mhnaoí. Do bhain ar an spota gan puinn tathaint leis. Seadh ar seisean leis na fearaibh eile, Abraidh-se le bhúr mhnáibh an cleas céadhna a dhéanamh. Dubharadar agus do deineadh é. Bain díot do bhróga anois, ar seisean, agus bain ar a hap. Dubhairt sé leis an gcuid eile annsan, a rádh le na mnáibh féin an rud céadhna a dheanamh. Dubharadar agus deineadh é. Seadh má seadh ar seisean, "Bain díot do stoca anois. Agus bhí sí direach ar tí breith ortha, agus íad do tharrach, nuair a liúg an chuid eile uirthi gan e dhéanamh, agus siúd thar doras amach na h-aon duine riab acu, idir fearaibh 's mnáibh, agus an t-athair agus an máthair i n-aonfheacht leó, agus gach aon m'náire agus m

creidse mise leis go raibh dhá shaghas deabhaidh uirthi 'á ceartúghadh féin annsan. Imbaiste féin ar san bhean léi féin nuair a chonnaic sí an fuadar a bhí fé gur dóigh liom gur droch-géag é seo agus nach mór dom é láimhseáil go cneasta agus go h-aireach. Má leanann sé air mar seo ní fios cad a dhéanfaidh sé. Ní fhágfaidh sé ainmhidhe beo 'na sheilbh fé cheann seachtmhaine agus is cuma liom féin mar ndíreóchaidh sé orm in aoinfeacht leo" Siúd isteach sa stábla é annsan mar a raibh an capall. Thug sé leis amach é 's d'éirig ceafráil éigin do t'réis teacht amach do. Ha amach ar seisean leis ach do lean an capall de'n fhuadar a bhí fé. Níor dhein seisean ach pleannc de'n cleith ailpín a thabhairt treasna na gcluas dó is é leogadh in aon truist amháin ar an eatrainn. Seadh do lean sé air mar sin ar feadh lae nó dhó. Agus aon ainmhidhe na déanfadh rud air nó chuireadh trí chéile é Thugadh sé mám i dteannta an órlaig dá dtómhas féin dóibh agus ambaiste féin ná raibh an ceacht ag dul amúgha ar a mhnaoi ach cómh beag.
Bhí sí cómh umhal cómh múinte leis 's bhí aon seirbhíseach ríabh le na mháighistir. Níor gádh dó a rádh léi an rud a deanamh an tarna úair leis. Níor thúisce ráidhte ná déanta é. Bheireadh sí an té go dtí an leabaidh chuige gach maidean 's do nígheadh 's do thiormuigeadh a cosa roimh luíghe dhó gach oidhche, agus ní rai[bh] sa pharóiste ná dá nabrainn, ins na seacht pharóistíbh ba ghiorra dó bean cómh cúramach dá fear is bhí sí. Seadh, is dóca go raibh sé 'a déanamh tinnis dá h-athair idtaobh connus a bhíodar a réidhteach le na chéile, agus ionghna an domhain air ná raibh sí tagaithe abhaile fadó chuige mar ná raibh aon choinne aige go bhféadfadh sí an tarna lá síothcána a chaiteamh i n-aon-tígheas le h-aoinne na bheathaidh agus bhí an scéul a' dul dá thuisgint ar fad. Nío leómfadh an t-eagla dó dul ar a tuairisc agus chóm fada, 's bhí sí ag fanamhaint uaidh, dubhairt sé leis féin go mbféidir go mbfearra scaoileadh léi. Ach ar a shon san ba mhaith leis féin f

Ní dubhairt an t-ógánach go dtachtadh an diuc thu ná nár thugair do ghlór leat, fé mar a dhéarfadh tusa nó mise, ná aon fhocal olch, maith ná donaidhe, ach amháin breith ar an scian aráin a bhí go h-achamair do ar an mbórd, agus í chaiteamh leis. D'aimsig sé cruinn díreach i dteorainn a chinn 's a mhuinéil é 's do scar ceann le colain aige d'en iarracht san agus d'fág an dís ag léimrig ar fuaid an tighe, an fhaid a bhí ann é dhéanamh 's is dócha nár bhfada san. Cad é sin déanta agat ar's an bhean agus cochall uirthi cuige ar neomat a chluig. An cleas céadna a dheinim le gac aon nídh a chuireann cun feirge mé, agus an rud a dhéanfainn leat-sa leis dá gcuirteá cuige mé. Ambaiste ná dubhairt sí seadh ná ní h-eadh ach cúba cuiche, agus eagla uirthi roimis. Seadh nuair a bhí ithte aige d'eirig sé ón mbórd agus ag gabailt síos an úrláir dho bhí an gadhar sínte 'na chnaiste o chluais go h-eirball sa tslighe roimis. Fa san as san uaim ar seisean leis an ngadhar. Níor fhág ach bfearra dho go mór go bhfágfadh mar níor dhein seisean ach iarracht do chic a tharrach air agus buille dá cheann a bhualadh amuigh i gcoinnibh claidhe na h-eatorann i slíghe gur thug sé seacht maidneacha na dhiaidh san ag aiseag, i náir' do cuileachta agus go ndóbair go gcuirfeadh sé línn buidhe na gcaolán aníos le neart breóidhteachta. Bhí an bhean ag féuchaint air ach má bhí níor bhac leis. Amach leis go cró na mbó, agus cleath ailpín aige. Bhí radharc ó'n dtig ar an gcró, agus a fhios sin go maith aige sin go raibh. Do ráinig do cheann de's na buaibh a bheith sínte na cuaile treasna an dorais roimis. Ní bhíodh aon iadhta ar cróithibh an uair sin, ach amháin bféidir scalpán agus is fánach a bhíodh san féin ortha. Ceartuig síos uaim ar seisean leis an mbuin. Ach má dúbhairt níor deineadh rud air. Níor dhein sé faic ach leangaire de'n chleath ailpín a tharrach treasna cnáimh droma ar an gcréatúir agus

mhuinntir romhat, agus ba dheas macánta an aithne í, agus is le méid mo mheasa atáim cun an eiteachais a thabhairt duit anois. Ní thabharfadh duit í, a mhic ó mo chroidhe istig, mar nár mhaith liom go mbeadh sé do chrann nó do chros ar éinne 'na bheathaig gan bacaint leat-sa. Braobaire, borb caillíghe a bheith mar lainncís fé. Tá's agat féin cómh maith liom-sa nách aon earradh fóghanta an ingean óg so agamsa 's da mhbea gur fado riamh ó shoin a bheadh sí curtha i gcrích agam". "Ní gádh dhuit bheith á innsint san dom" ars an buachaill. Tá's agam go maith go bhfuil a lochtaí beaga féin aice, agus cá bhfuil an té ná bionn, ach táimse lán tsásta í ghlacadh uait mar chéile. Má tá sí pas beag ceanndána féin ní ró mhór an locht é sin uirthi. Ná bac einne a bhionn ró-mhacánta ro ciúin a dhuine. Má eirigheann sí teasaidhe anois is airis féin, bíodh aice. Tabharfad-sa a dóithin aimsire dhi teacht chúiche féin, geallaim dhuit.
Tá go maith mar sin dubhairt an sean-duine Árduig leat í a Mhic Ó má's maith leat ach má eirigeann aon chlampar eadorthaibh ná bí ag cur milleáin orm-sa. Táim ag tabhairt rogha maith roimh-ré duit 's ní fhéadfainn a thuille a dhéanamh duit ach mo mhíle beannacht a thabhairt duit léi. Sead, deineadh an cleamhnas agus do sochruigheadh i dtaoibh an méid spré a bhí le faghailt léi, is d'árduig sé leis abhaile í. An chéad mhaidin t'réis eirighthe dhóibh, bhí an t-ógánach ag caitheamh a bhreicfeasta sa chistin agus ise ag tindeáil air, ambasa go féitheamhaint. Níor bhfada gur thánaig an coilleach ar lic an dorais, agus do thosnuig ar bheith ag glaodhach ar séirse 's go raghadh gac aon ghlaodh acha siar trí chúl do chinn, le neart an uchtaig a chuireadh seo leo.

Ní théigheadh na h-ainmhidhthe bochta mío-adhbharacha féin saor uaithe. Bíodh buille ar an ngadhar agus leadhb ar an gcat aice, cos ag silleadh leis an gcirc agus cluasa scóltha ag an muic na diaidh. Seadh! do réir mar bhí na h-ingeanacha ag eiriú cuige, bhí an t-athair á gcur i gcrích agus i gcrích fóganta leis, is dócha, mar go raibh sé ar a chaothamhlacht spré mhaith a thabhairt dóibh go léir.
Bíodar go léir i gcrích aige sa deire ach amháin an té ab óige, an Bhramallóg mhí-reáireach seo a bhíodh a déanamh an chlampair agus an tubaist go léir eatortha, agus is dócha, nídh nárbh iongna, ná raibh an bhreis deabhaidh ar aoinne cúiche siúd, ná aon éileamh ag aoinne 'na diaidh ach cómh beag, agus ní lúgha ná san a bhí aon choinne age na h-athair go dtiochfadh einne á h-iarraidh air. D'fágadh ansan sa chúl í gan pósadh gan iarraidh 's gan aon ana bhreis truagha ag aoinne dhi, mar ná raibh a mhalairt tuillte aice, dar leo. Ach mar adeir an sean-fhocal - "Sé an rud is lúgha coinne leis a thárluigheann". Nuair a cheap an saoghal 's a h-athair féin go bhfágfaí ansan í 'na seana Mhaighre, do thánaig fé thuairim an tighe cuige, tráthnóna Inide mar seo scafaire d'oig-fhear deagh-dheallramhthach ón bparóiste ba ghiorra dho, ar lorg na h-ingne air mar chéile pósta. Feirmeóir creideamhnach go maith abeadh an buachaill seo. Seilbh mhaith thailimh aige, agus é go seascair dó féin. Bhí aithne mhaith ag athair na mná óige air, agus ar a athair roimis. Seadh! nuair d'innis sé dho cad a thug é, do labhair an sean-duine, athair na mná oige, leis, agus ar seisean, sa chainnt dho "Dar go deimhin, a Ógánaig," ar seisean. "Is mór agam do theacht agus is mó ná san agam an gnó a thug tú. Níl aon fhear eile ar thalamh an domhain is tuisce a gheobhadh m'ingean uaim ná tusa. Bhí aithne mhaith agam ar t'athair agus ar do

Smachtú na Mná BuirbeSeana fhocal é, agus is fada, fada do ráidhte, "Go smachtuigeann gac aoinne an bhean bhorb acht an té go mbionn sí aige." Is annamh a sháruightear an seanafhocal, adeirtear, mara shárófí le sean-fhocal eile é, ach bhí fear amháin ann uair is do sháruig sé an sean-fhocal so, pé'r sa domhan scéal é, agus anois, a lucht éisteachta ar eagla go dtárlochadh d'aoinne díbh-se, nár leogaidh Dia go dtárlóchadh, bheith i gcás an fhir seo, scaoilim cugaibh an scéal fé mar a chuala féin é, agus má réidhtigheann sé libh mar sheift níl a bhac oraibh triall a bhaint aisti.
Feirmeóir mór-thábhachtach a bhí ann uair, go raibh muirgheal mhór ingean air, seisear nó mór-sheisear éigin, nó bféidir níos a' mhó. Cailíní maithe, ciallmhara, grástamhla, críochnamhla do beadh an seisear ba shine acha, ach níor mhar sin don té dob óige. Bramallóg mhí-reáireach, cheanndána do beadh í, go raibh an saoghal agus a muinntir féin tuirseach corrtha dhi. 'S ná féadfadh an Tuatha-dé-Danann, ná an dá mhac Uilliam, na Árístotle féin cé gur mór le rádh é, aon cheart a bhaint di. Bhí a h-athair 's a driféaracha fe gad is fé smacht aici, is na comharsain cómh maith leó. Nuair d'eirigheadh uirthi, níor bhfearrde an tig nó an baile an clampar agus an t-achrann a tarraigeadh sí orra 's ná leomhfadh eagla d'aoinne cosg ná stop a chur lei, ná aon cuir's'teach a chur uirri ach cómh beag.

aca fé dhéin an Sagart. Do bhí sé na codladh rómpa ach sar ar cuaidh sé a chodhladh dubhairt sé leis an cailín aimsire a bhí aige gan an doras dfoscailt do aoinne a tiochfhadh an oídhche sin. Nuair do tainig na buachaillí dfoscail an cailín aimsire an doras agus dfhiaruig sí dhíobh cad do bhí uatha. Dubhairt duine aca go raibh an athair ag fághail bháis agus gur theastuig an sagart uaidh gan mhaoil Dimthig an cailín go dtí an sagart agus dínnis sí dho. Tá go maith ar sa an shagart abair leó imtheacht go mbead sa nandiaidh. Nuair do bhíodar imthighthe do labhair an Sagart leis an cailin aimrise. ná dubhairt leat ar seisean gan an doras dfhoschailt do aoinne anocht. Tá siad san imthighthe abhaile anois ar seisean agus tá an athair marbh rompa. Nuair do chuadar abhaile do bhí sé marbh agus níor tháinig an sagart ag trial ar Do tháinig eagla air na buachaillí agus do thuigeadar na raibh sé ceart aca bheith a diarraidh an sagart do chuir cun báis.

Sceal
Bhí fear na cómhnáidhe i noileán Dhairbhre fadó agus bhí triur mac aige. I naimsir na bpéindlighthe do beadh é nuair a bhí cúig púint lé fághail air ceann Sagairt. Lá amháin do labhair an fear lé na thriúr mac, an bhfuil fhios agaibh cad tá agam a chuimhneamh air seisean ná gur mhaith an rud cúig púint do déanamh. Dubradar gur bheadh. Seadh air seisean imthíghídh anocht agus abair leis an sagart go bhfuilim sé ag fághail bháis agus nuair a thiocfhaidh sé isteach marbhóchaimíd é agus bainfhimíd an ceann de agus gheóbhmíd cúig phúint air. Dubhradar go léir gur mhaith an rud lé déanamh é. Nuair do tháinig an oídhche dimthig beirt

Do leog na ba agus a lacht cun tairbhis liom. I nam an anfaid níor bhain sé lon cuntas. Is a chríosd nár chaillfidh a anam flaitheamhnas. Bhí bean an Charunaig ana shásta agus dubhairt sí go maithfheadh sí féin chuig phúint eile do. Nuair do an leath bhliain suas do díol Seán an cíos agus do maithfeadh deich púint do ag bhí a dhóthain aige as san amach

na ba do tiomáint abhaile leis. Cá bhfuil an tú ag dul leó san a Sheaghain arsa an Carunach. Táim chun iad do thiomáint abhaile arsa Seaghan ná dubhairís leis an mnaoí uaisil gur liomsa iad. Do crom an tighearna air gháire nuair do chuailidh sé é sin. D'fhiaruig bean an Carunaig do Seaghan cad é an meid duine cloine a bhí aige. Dubhairt Seán go raibh mór sheisear inghnean aige agus driobhtháir do gach duine aca san. Bhuail an bean uasal a basa lé hionghantas agus dubhairt sí leis an dtighearna na na [!] ba do scaoileadh abhaile leis an duine bocht. Do freagair seán í agus dubhairt sé léi na raibh a chúram com mór agus ba dhóig léi mar go ndéanadh an taon mach amháin driobhtháir do gach inghnean. Dfhiaruigh an Carúnach do Sheán dá leogfadh sé na bo abhaile caithin a bheadh an cíos aige. Dubhairt Sean go mbeadh sé aige i gcíonn leath bhliana. Dubhairt an Carúnach da mbeadh an chíos aige an uair sin go maitheadh sé cúig phúint do.
Do bhí Sean ana shásta agus do ghaibh sé a buidheachas leis an dtighearna mar seo Rath gan meath air Sliocht an Charunaigh

Seán na Nodhlag
Bhí Seán na Nodhlag na comhnáidhe i mBaile na cloiche i gcontáe Portláirge tímcheall da chéad blian ó shoin. Bhí an baile go léir mar fheirm aige ar deich púint is dachad sa mbliain cíosa. Thuit sé chun deiridh san gcíos agus bhí an máighistir tálmhan darbh ainm an Carúnach ag géileadh a chíosa air. Ach ní raibh Seán ábalta ar é dhíol mar bhí sé ana bhocht. Annsan thóg an Carúnach a chuid ba a bhaile leis go Baile na Móna i ngeall leis an gcíos. Do lean Seán abhaile é. Bhí sé láithreach nuair do tiomáineadh na ba isteach go dtí an phóna agus bhí bean an Charúnaig ag féachaint amach ar na beidhthíg ón bhfuinneóig agus d'fiarruigh sí don Carunach cé leis na ba breaghtha san. Dubhairt se léi gur lé Seán na Nodlag iad. Nuair do chualaidh Seán é sin do thosnuig sé ar

an bhfirín mbeag in áirde ar ceann de's na bataí snaidhm agus Dómhnall 'na dhiaidh in áirde ar ceann eile.
Do bhíodar ó's cionn an bhúird in áirde. Do bhí lán a' tíghe de dhaoine istig ag an bpósadh. Do bhí an Sagart 'na shuidhe idir an cailín is an buachaill óg. Do bhí sop tuighe ag an bhfirín mbeag agus do chuir sé suas srón an chailín é agus do chuir sí sraoth aisti. Ní dubhairt aoinne "Dia linn is Muire" mar do bhí náire ortha. Shíl gach aoinne go labharfadh an Sagart agus go ndéarfadh sé "Dia linn is Muire" agus níor labhair agus nuair nár labhair sé sin níor labhair aoinne eile. Tar-éis tamaillín do chuir sé suas an sop tuighe airís agus do chuir sí sraoth eile aisti agus ní dubhairt aoinne pioc. Do bhí áthas an domhain ar an bfhirín mbeag mar dubhairt sé dá gcuirfeadh

amach a sheana-phíb agus do thosnuig sé ar cheol bhreágh binn a sheinnt.
'Seadh nuair a tháinig an oidhche do chuaidh sé amach go dtí áit a' choinne do dtí an púca. Do bhí dhá bhrob luachra ag an bpúca agus do thug sé ceann aca do Dhómhnall agus dubhairt sé leis é a iompáil roimis amach agus go ndéanf[aí] capall de. Sean-fhocal iseadh é nár theip an tuathail ar aoinne riamh mar 'sé an taobh éagcóir de'n bhrob a iompuig Domhnall amach agus nuair a deinead capall de'n brob is ag féachaint siar ar eirbeall a' capaill abhí Dómhnall agus ní bhfuair sé uain ar iompáil ar a chuma cheart in áirde air mar do bhí na capaill ag imtheacht ró mhear. D'imthigheadar leó de dhruim cnocáin is isleáin is de bhárr barraidhe na

agus do bhí lán a' tíghe de sheana-mhná istig ann agus do bhí lán a' tíghe de shean-mhná istig ann agus caidhp agus ribíní ortha. Sidé an faision a bhíodh ag na daoine roimis sin.
Nuair a bheadh cailín óg im aois a pósta do dheineadh sí féin is a máthair suas caidhp bhreágh ribíní agus an céad Dómhnach de'n Inid nuair a bheadh sí féin is a máthair ag dul ar an Aifreann do bheadh an cailín óg ar siubhal i dtosach agus do bheadh an máthair ag siubhal 'na dhiaidh aniar. 'Sé rud a bheadh 'á rádh ag an máthair ná aibidh. Muna bpósfadh sí an Inid sin do bheadh caidhp abhfad níos breághtha uirthi i gcóir na h-Inide seo chúghainn agus an céad Dómhnach de'n Inid airís nuair a bheadh an bheirt aca ag dul ar an Aifreann do bheadh an cailín óg amach ar thosach agus an máthair ag siubhal 'na diaidh aniar agus 'sé rud a bheadh 'á rádh aici an turas so

Chomáineadar leo agus do thug an leath-amadá[n] fé ndeara nách raibh an púca ag leigint aon chos leis ar an dtalamh ach ag comáint leis tríd an spéir.
Dubhairt an púca leis an leath-amadán greim daingean a chimeád ar a adharcha ar eagla go dtuitfeadh sé anuas. Chomáineadar leo de dhruim cnocáin is ísleáin is de bhárr barraidhe na gcrann. Ní raibh aon staonadh ortha go dtí gu[r] shroiseadar droichead an chapaill bháin. Dúbhairt an púca leis an leath-amadán teacht anuas dá dhrom. Do tháinig an leath-amadán anuas dá dhrom ansan. Do bhuail an púca buille dá chrúb ar an dtalamh agus d'osgail doras breágh mhór shíos ann. Síos leis an bpúca agus dubhairt sé le Dómhnall é do leanamhaint. Chomáinead[ar] leo agus do bhí alán seomraí breághtha síos ann. Chuadar isteach in aon seomra amhái[n]

ba dhóich leat gur leath-lagha iad do bhíodar chómh mór san.
As go bráth leis an bpúca soir trí "Cúil na gCailleach agus trí "Sruth na gCaorach" agus trí "Cúil Muice". Bhí an leath-amadán ag easganaighe air 'á fhiafhruighe de cá raibh sé ag dul leis. Dubhairt an púca leis go raibh sé á bhreith soir go dtí Gleann a' Leamháine go raibh ana rinnce age's na daoine maithe ann anocht agus go gcaithfeadh sé ceol a sheinnt dóibh agus go ndíolfaí go maith é. Dubhairt an púca leis an leath-amadán an píb a ghléasadh suas agus é a sheinnt chun go n-aireóchadh sé é. Dubhairt an leath-amadán leis an bpúca nách raibh ach an dá phort úd aige 'sé sin "A chailleach a' mharbhuighis mé?" agus an "Rógaire Dubh". Dubhairt an púca leis go gcuirfeadh sé féin ceol ann agus do rug sé ar an bpíb agus do dhein sé rud éigin leis agus nuair a thug sé thar-n-ais de'n leath-amadán é do bhí sé ábalta ar sheinnt go breágh.

chuma ag seinm ceoil dóibh agus do bhí leath-thiarsa pórtar aca agus do fuair an leath-amadán a chion de go maith. Níor sheasaimh an leath-thiarsa aon fhaid.
Nuair abhí an leath-thiarsa pórtar críochnuighthe aca do dhein gach aoinne fé dhéin a mbaile féin, agus is dócha gur trí sgilling nó trí is raol a fuair an leath-amadán uatha ó bheith ag seinnt. Nuair abhí an leath-amadán ag gabháil trí bharra Chnuic an Iubhair do ghléas sé suas an píb agus do thosnuig sé ar cheol breágh binn a sheinnt, mar do bhí sé go maith súgach do féinig. Tá páirc annsúd i mbarra Chnuic an Iubhair go bhfeictí púcaí riamh ann. Do bhío[dh] cómhtalán mhór ann mar do bhídís ag imi[rt] liathróide ann. Níor mhothuig an leath-amadán pioc chun gur rug púca air agus chaith sé in-airde ar a dhrom é. Do bhí adharch ar an bpúca agus

Rógaire Dubh. Do bheadh tinneas amach tríd' asnaidheachaibh dá mbeidhfá ag éisteacht leis ag seinnt leis.
Do thugadh na daoine go léir pinginí airgid do mar do gheibhdís ana spórt ann. San am san do bhíodh roinnt daoine-uaisle ag teacht go dtí an paróiste seo. Bhídís ag teacht ag foghlaeracht go dtí tig an t-Sean-Ridire abhí 'na chómhnuidhe thiar ag an Muileann an uair sin. Do thugadh an leath-amadán alán dá shaoghal ag seint ar fuaid a' Mhuilinn. Do thugaidís pingní airgid do mar do gheibhdís ana spórt ann. Ní feadar-sa cár imthigheadar san go léir, ní fheaca aoinne aca le fada. Chun an sgéal a dhéanamh gairid do bhí roinnt cailíní agus buachaillí agus do bhíodh smut d'oidhce ag rinnce aca ag tig Dhiarmuid Mhichíl Jer abhí 'na chómhnuidhe ar bharra Chúil a' Bhuachaig. Chuaidh an leath-amadán ann ar aon

An Bhean Bhocht.Do bhí bean bocht 'na cómhnuidhe sa paróiste seo fadó agus do bhí aon mhac amháin aici agus do bhíodar ana bhocht.
Do bhíodar chómh bocht san gur fraoch abhí mar dhíon ar an dtíghe aca ach b'é donas an sgéil ar fad é ná gur leath-amadán an mac. Do bhí ana aidhm seoig ag an leath-amadán ar cheol agus pé chuma 'nar chuir sé le chéile fiaca píbe do cheannuig sé é. Do b'eadh tinneas amach tríd asnaidheacaibh dá mbeidhfá ag éisteacht leis ad' iarraidh ceol a bhaint as an bpíb. Fé deire do bhí sé ábalta ar dhá phort a sheinnt agus sé an ainm abhí aige ar an dhá phort úd ná "A chailleach a' mharbhuigis mé" agus an

agus 'sé an saghas ceoil a tháinig as ná dá mbeadh an oiread gé agus ganndal in Éirinn ag screadaig i dteannta a chéile. Dubhairt an Sagart leis scrios as a radharch nuair a airig sé é ag seinm mar sin.
Do thóg Dómhnall a sheana-phíb sua[s] ansan agus do thosnuig sé ar ceol breágh binn a sheinnt, ceol nár airighea[dh] a leithéid riamh roimis sin timcheall na h-áite sin. Do bhí áthas an domhain ar an Sagart agus do thug sé tamall maith de['n] lá ag éisteacht leis agus do thug sé cuid mhaith airgid do Dhómhnall agus do chuaidh Dómhnall abhaile go dtí a mháthair agus do thug sé an airgead di agus do mhaireadar go séimh suaimhneasa[ch] as san amach

agus 'sé an saghas ceoil a tháinig as ná dá mbeadh an oiread gé agus ganndal in Éirinn ag screadaig i dteannta a chéile. Dubhairt an Sagart leis scrios as a radharch nuair a airig sé é ag seinm mar sin.
Do thóg Dómhnall a sheana-phíb suas ansan agus do thosnuig sé ar ceol breágh binn a sheinnt, ceol nár airigheadh a leithéid riamh roimis sin timcheall na h-áite sin. Do bhí áthas an domhain ar an Sagart agus do thug sé tamall maith de'n (?) lá ag éisteacht leis agus do thug sé cuid mhaith airgid do Dhómhnall agus do chuaidh Dómhnall abhaile go dtí a mhathair agus do thug sé an airgead di agus do mhaireadar go séímh suaimhneasach as san amach.

abhí sé riamh nuair a thuit sé anuas. Do leath a shúile ag a raibh ag an bpósadh. Do léim Dómhnall anuas de'n bhórd agus d'innis sé an sgéal go léir dóibh, agus nuair a airig an Sagart é chaith sé uaidh a sgian is a forc agus do phós sé iad ar an spota sar a dtiocfadh a thuille púcaí ag triall ortha.
Do thug Dómhnall Seachtmhain breágh ansan go dtí go dtáinig sé go dtí an Dubh-Chathair. Nuair a tháinig an buachaill abhaile go dtí a mháthair do bhí sí ana brónach mar nuair a osgail sí an sparán ní raibh ach duilleóga feochta ann. Ní raibh de airgead aici ach an trí sgilling nó trí is raol a fuair sé ag tig Dhiarmuid Michíl Jer. Dubhairt Dómhnall go raghadh sé ag seinm ceoil de'n Sagart agus 'sé an áit na raibh an Sagart 'na chómhnuidhe na shoir ansan i bpoll an gairbhéal i bpáirc Dhiarmuid Mhíke Móir. Do ghléas Dómhnall suas an píb nua

sí sraoth eile aisti agus muna ndéarfadh aoinne "Dia linn is Muire" go mbeadh sí aige féin d'aimhdheóin an Sagart is an méid Aifreann a dubhairt sé riamh.
Do bhí ana thruagh ag Dómhnall de'n cailín óg agus níor mhaith leis í do bhe[ith] pósta le na leithéid de sheanóir caithte liath. Do chuir an firín beag an sop tuighe suas srón an cailín agus do chuir sí sraoth eile aisti agus ní dubhairt aoin[ne] pioc ach do labhair Dómhnall ó's na bataí snadhma agus dubhairt sé "Dia linn is Muire" ó's árd. Do léim an fearín beag agus do bhí teine ag teacht amach as a dhá shúil agus dubhairt sé le Domhnall go ndíbreóchadh sé é. Do bhuail sé buille dá bhróig ar rúmpa a thóna ar Dhómhnall agus do chuir sé síos ar mhullach a chinn ar an mbórd é agus do bhí sé chómh mór is

focail greannmhara airís agus dubhairt Dómhnall 'na dhiaidh iad agus do deineadh trí brobhnacha luachra de na trí capaill airís ansan.
Dubhairt an firín beag le Dómhnall go raibh sé féin corraigheacht agus naoí gcéad bliadhain anois agus go raibh sé ag cuimhneamh ar phósadh. "Go deimhin má thá'n tú is mithid duit é mar tá'n tú críonna do dhóthain anois" arsa Dómhnall. Dubhairt an firín beag le Dómhnall go raibh cailín óg sa tig sin agus go raibh sí le pósadh, ar maidin amáireach le buachaill de's na cómharsain. Gur cailín gleoite deas í agus go ndóigh leis go mbéarfadh sé féin leis í mar gur cailín gleoite í agus ná feaca sé a leithéid riamh. Dubhairt an firín beag na trí focail greannmhara agus do dhein sé é féin agus Dómhnall chómh beag san gur imthigheadar isteach trí poll a' glais. Suas leis

aca do deineadh dhá chapall bhreághtha de'n dá bhrob.
Do thugadar a n-aghaidh ar an mbaile ansan agus dubhairt an firín beag le Dómhnall bheith cuige airís ar thuitim na h-oidhche anocht. Do bhíodar amuich i dteannta a chéile gach oidhche mar sin. Ní raibh tig duine-uasal in Éirinn gan cuairt tabhartha ann aca agus a ndóithin ólta aca. I gcionn tamaillín dubhairt an firín beag le Dómhnall dhá capall a thabhairt leis ó'n bport anocht mar go mbeadh comrádaidhe eile aca in-aoin-fheacht leó ag teacht abhaile anocht. Do chomáineadar leo mar a mbidís gach oidhche agus do chaith Dómhnall an dhá capall a bhreith leis. Do stop an firín beag na capaill le h-ais tíghe feirmeora. Dubhairt an firín beag na trí

ceann aca do Dhómhnaill.
D'óladar leo chun go rabhdar go maith súgach do féinig. Dubhairt Dómhnall leis an bhfearín mbeag gurb'é an Máighistir ab'fhearr a chasadh riamh air é agus dá dtabharfadh sé ól mar sin i gcómhnuidhe dho gur fada a leanfadh sé féin leis. Dubhairt an firín beag leis aire mhaith a thabhairt do féin anois nuair nár aithin sé ceann an capall ó'n eirbeall ó chianaibh b'fhéidir na h-ai[th]neóchadh sé ar ball ciacu ar a cheann nó ar a chosaibh a bheadh sé féin 'na sheasamh. Nuair abhí a ndóithin ólta aca d'imthigheadar amach dóibh féinig airí[s] agus rugadar ar an dhá brob luachra agus dubhairt an firín beag na trí focail greannmhara agus dubhair [!] Dómhnall 'na dhiaidh iad. Nuair abhí na focail ráidhte

gcrann. Ba chuma iad le géana fiadhaine ag imtheacht tríd an spéir.
I gcionn tamaill do stop an firín beag na capaill le h-ais tíghe duine-uasail agus nuair a thánadar anuas de na capaill do deineadh dhá bhrob luachra de's na capaill airís. Dubhairt an firín beag trí focail ana greannmhara go léir agus dubhairt Dómhnall 'na dhiaidh iad. Dubhairt an firín beag le Dómhnall é féin a leanamhaint anois in gach aon áit a gheobhadh sé. Isteach sa tig leis an bfhirín mbeag trí poll a' ghlais agus d'imthigh Dómhnall isteach na dhiaidh. Do bhíodar ag siubhal agus níor stadadar go dtí go dtánadar go dtí an áit 'na raibh an fhíon ann. Do líon an firín beag dhá ghloine breághtha fíona agus do thug sé

in Éirinn ag screadaig i dteannta a chéile.
Chaith sé uaidh an píb nua agus do thóg sé suas an seana-píb agus do ghléas sé suas é agus do thosnuig sé ar cheol breágh binn a seinnt. Do chuadar a chodladh ansan agus maidean lá'r 'na mháireach tar-éis a bhreicfeasta. Do thóg an buachaill a dhá phíb leis agus do siubhail sé amach ar fuaid na h-áite. Do ghléas sé suas an píb nua ar dtúis agus do thosnuig sé ar seinnt agus 'sé an saghas ceoil a tháinig as ná dá mbeadh an oiread gé agus ganndail in Éirinn ag screadaig i dteannta a' chéile. Do bhí na daoine go léir ag gáirídhe fé mar cheapadar gur leath-amadán i gcómhnuidhe ach ní raibh aon chúis gáire ionnta nuair a thóg sé

chuaidh an leath-amadán isteach abhaile. Do bhí an máthair ag feitheamh suas leis.
Do chaith sé an t-ór go léir isteach 'na h-aprún cúichi in-aoinfeacht leis an trí sgilling nó trí is raol a fuair fuair sé ag tig Dhiarmuid Mhichíl Jer. Dor bhí áthas an domhain ar an máthair agus do chuir sí an t-airgead go léir isteach i sparán. Do chuir sí píosa snátha timcheall an sparáin agus do chuir sí an sparán isteach 'na brollach. Dubhairt an leath-amadán leis féin ansan go mbainfeadh sé triall as an bpíb nua a thug an ganndal do. Do ghléas sé suas é agus do thosnuig sé ar sheinnt agus 'sé an saghas ceoil a tháinig as ná d[á] mbeadh an oiread gé agus ganndal

óir agus do thugadar de'n leath-amadán é. Do ghaibh an leath-amadán a mbuidheachas leó agus do chuaidh sé féin agus an púca amach sa chlós.
Nuair a bhíodar amuich sa chlós do rith an ganndal mór bán amach agus do thug sé píb breágh nua de'n leath-amadán. Dubhairt an púca leis ansan teacht in áirde ar a dhrom agus do chomáineadar leó soir trí "Cúil na gCailleach" agus trí "Sruth na gCaoirach" agus trí "Cúil Muice. Nuair a shroiseadar tighe an leath-amadán dubhairt an púca leis dul isteach go dtí a mháthair mar go raibh rud aige anois nách raibh riamh go dtí san go raibh ciall agus ceol aige anois. Sar a sgaradar le 'na chéile dubhairt an púca leis bheith cuige airís ar thuitim na h-oidhche anocht. D'fhágadar slán ag a chéile ansan agus do

'sí a innis de'n Sagart é mar is ó'n Sagart a guideas an ganndal."
Do thosnuig na pucaí go léir ag gairídhe nuair a airighdear san. Nuair abhí an méid sin déanta ag an nganndal do tháinig gach aon sórt bídh agus díghe d'á fheabhas ar an mbórd. Do suidheadar síos ag an mbórd ansa[n] agus d'itheadar agus d'óladar a ndóithin. Nuair abhí a ndóithin ithte aca do thosnuighdear ag rinnce airís. D'fhanadar ag rinnce ar feadh cúpla uair eile agus ansan dubhairt an leath-amadán go raibh sé in am aige féin bheith ag díriúghadh ar an mbaile. Dubhairt an púca leo ansan an céolthóir a dhíol. Do tharraing gach duine aca amach as a mbrollach sparán beag abhí ceangailte le téad. Ba dhóich leat gur d'ór a bheadh sé déanta le féachaint air. Do thóg gach duine aca as a mbrollach píosa

amadán ar sheinnt. Do ghléas sé suas an píb agus do thosnuig sé ar ceol breágh binn a sheinnt.
Do chomáin sé leis ag seinnt ar feadh tamaill, "An lonn-dubh agus an staicín eorna agus a lán eile agus an "Chailleach a' mharbhuighis mé?" agus an "Rógaire Dubh." Do bhí na sean-mhná ag rinnce fan na h-aimsire go léir. Nuair a bhíodar tuirseach de bheith ag rinnce do shuidheadar síos. Ansan do tháinig ganndal mhór bán aníos ó'n seómra agus do nig sé na h-árthaí abhí ar bórd i lár na cistineach. Do liúig an leath-amadán amach nuair a chonnaic sé an ganndal mór bán agus d'fhiafhruig na púcaí de cad abhí air. "O" ar seisean d'itheas féin is mo mháthair gach greim de sin anuiridh ach amháin aon sgiathán amháin agus do thugas an sgiathán san do Shiobhán na nGarraidhte agus

ag an máthair an turas só ná lobhtha aibidh.
Muna bpósfadh sí an Inid sin ní bheadh aon teora leis an mbreághthacht a bheadh ins an gcaidhp i gcóir na h-Inide eile. An céad Domhnach de'n Inid airís nuair a bhea[dh] an bheirt aca ag dul ar an Aifreann do bheadh an cailín óg ag siubhal amach ar dtúis agus an máthair ag siubhal 'na diaidh aniar agus 'sé rud a bheadh ag an máthair a rádh an turas so ná seana lobhtha aibidh. Muna bpósfadh sí an Inid sin n[í] dóigh liom go bpósfadh sí in-aon-chor. Chun teacht thar-n-ais chun mo sgéal ma[r] gheall ar na seana-mná. D'fhiafhruighdear de'n púca cé bhí in-aoinfheacht leis. Dubhairt an púca leó go raibh an ceóltóir ab'fhearr in Éirinn in-aoinfheacht leis. Dubhairt an púca leis an leath-

do tháinig an tarbh ag triall air. "Ó" arsa Liam "Cad a dhéanfaidh mé anois? táid siad chun tú a mharbhadh orm."
"Cadé an cúis atá aca orm?" arsa'n tarbh leis. "Ó airiú mo leas-mháthair atá breoidhte" arsa Liam "Agus deir sí ná leighisfidh aon rud í ach do chroidhe-se" ar seiseann leis. "Ó mhaise beidh sí gan leigheas" arsa'n tarbh leis. "Agus anois beidh siad am' chasadh isteach chun mé a mharbhúghadh. Bead ag rith ar fuaid an clóis agus nuair a aireóchaidh do leas-mháthair an fothram ar fuaid an clóis tiocfaidh sí amach agus sáithfidh mé m'adhairc trí na corp. Nuair a tiocfaidh mé in aice leat léim in áirde ar mo dhrom agus fágfaimíd ansan go deo iad. Do chasadh an tarbh isteach ansan agus siúd ar fuaid an clóis é agus do bhí ana fhothram 'á dhéanamh aige. Nuair a airig an leas-máthair an

do bhí 'na béal aici.
"Ó" ar sise "Táim réidh, táim imthighthe ar fad. "Siné fuil mo chroidhe ag teacht amach agus ní stopfaidh aon nídh go bráth é ach croidhe an tairbh d'fhagháil. "Seadh" arsa'n fear. "Tabharfad rud éigin do Liam in ionad an tairbh, agus marbhóchadh an tar[bh] duit ar maidin amáireach do chuireadh fios ar an mbúistéir chun tarbh Liam do mharbhúghadh. Dubhairt sé le Liam go dtabharfadh sé an bhó is fearr de na buaibh do in ionad an tairbh. Dubhairt Liam ná déanfadh sé sin an gnó in-aon-chor ach dubhairt a athair leis go gcaitfeadh sé bheith sásta mar go bhfaghadh a leas-mháthair bás muna bhfaghadh sí croidhe an tairbh. D'imthigh Liam ansan fé dhéin na mbó, chun go mbea[dh] aon fhéachaint amháin aige ar an dtarbh sar a marbhóchfaí é. Nuair a tháinig sé go dtí na ba

dearmhadh cupán sicín fuil a bhreith léi roimpi agus do bhuail sí 'na h-aice é.
Nuair a tháinig an fear isteach san oidhche d'fhiafhruig sé de na seirbhísig cá raibh sí agus d'innseadar do go raibh sí ana bhreoidhte sa leabaidh. Chuaidh sé isteach sa seomra cúichi agus dubhairt sé "Airiú cad tá ort?" ar seisean. "Ó táim caillte" ar sise "Táim réidh agus ní'l aon leigheas ar an ngearán atá orm ach croidhe an tairbh d'fhagháil le n-ithe agus muna bhfaghadh é geobhad bás." "Do gheallas do mháthair Liaim sar a chailleadh í go bhfágfainn an tarbh san aige." "Ó táim réidh" arsa'n bhean "Faig deoc dom" agus d'iompuig an fear ad' iarraidh an díghe dí. Nuair abhí a dhrom chun an mhnaoí do thóg an bean bolmach amach as an gcupán. Tháinig an fear isteach leis an díghe ansan. Do chaith sí amach an bolmac fola

baoghal go n-íosfaidh sé aon biadh in gan fhios dom.
Ar maidin amáireach do chomáin Liam na ba amach agus do lean an cailín ab'óige é agus do thóg sí arán léi na póca. Nuair abhí aimsear dinnéara ann do chrom Liam ag ithe an t-samhaid. Dubhairt sé le na leas-driféar bheith ag ithe 'na theannta. Dubhairt sí leis ná beadh mar go raibh arán aici féin agus go n-íosfadh sí é. Do thosnuig sí ag ithe an arán dí féin agus níor thug sí aon blúire do Liam, agus nuair nár ith sí an t-samhaid níor thuit a chodhladh uirthi. Um thráthnóna do tháinig an tarbh chun Liam agus do bhain sé an adharch de agus do bhuail sé ar an dtalamh é agus do tháinig an cábán agus an bórd agus gach aon t-shaghas bídh agus díghe d'á fheabhas mar a thagadh gach aon

le cois na mbó.
Ansan do dhúisig Liam an leas-driféar agus ar a ndul abhaile dhóibh d'fiafhruig an cailín de an mbíodh aon ru[d] le n-ithe aige ach mar sin gach lá. Dubhairt sé léi na bíodh gur ar si[n] bhí sé ag maireachtaint. Ach pé beagainín a thugadh a leas-mháithair do. Nuair a tháinig an leas-drifúr abhaile dubhairt sí le na mháthair nách raibh pioc ag Liam ach a[n] t-samhaid. Agus go raibh sé caillte ag an ocras agus gur ceart rud éigin a thabhairt le n-ithe dho. "Tabhair aire ded' ghnó féin" arsa'n máthair "agus ní baoghal ná go bhfuil ru[d] éigin 'á ithe aige seachas an t-shamhaid." Do bhí an driféar óg ag éisteacht lei[s] an gcaint sin. Dubhairt sí le na mháthair "Déanfad é a fhaire amáireach agus n[í]

D'imthigh sí chómh maith agus nuair abhí aimsear an dínnéara ann do chrom Liam ar bheith ag ithe an t-samhaid airís agus dubhairt sé le na leas-driféar bheith ag ithe 'na theannta. Do thosnuig sí ag ithe agus ba ghearr go raibh sí 'na codhladh go sámh.
Do tháinig an tarbh ansan agus do thóg Liam an adharc de mar a dheineadh sé i gcómhnuidhe. Do bhuail sé an adharch ar an dtalamh agus do dhein cabán timcheall ar an adharc mar a dhein an lá roimis sin. Do tháinig gach saghas bídh agus dígh agus gach aon rud ní ba bhreághtha ná a chéile, as an adharch. D'ith Liam a dhóthain ansan agus nuair abhí a dhóithin ithte aige do chuaidh gach aon rud thar-nais ins an adharc airís. Do bhuail Liam an adharc ar an dtarbh airís mar abhí sé riamh agus d'imthigh an tarbh ag fosaidheacht airís

an máthair di ar aodhradar na ba go ma[ith] ar feadh an lae.
D'fhiafhruig sí di an bhfeaca sí Lia[m] ag ithe aon nídh ó mhaidean. "Ní raibh aon nídh aige 'á ithe ach bileóga an t-samhaid" arsa'n cailín. "Tá sé caillte ag an ocras agus a mháthair ba ceart duit rud éigin le n-ithe a thabhairt do go mear mar tá baoghal mór go bhfaghaidh sé bás." "Tá baoghal mhór air" arsa'n máthair agus is dóigh liom go bhfuair in áit éigin ó maidean in gan fhios duit-se." "Ó mhaise" arsa'n tarna inghean "déanfad-sa é a fhaire amáireach. Ar maidin do chomáin Liam na ba amach mar a dhein i gcómhnuidhe. Dubhairt an máthair leis an tarna inghean dul ag aodhracht na mbó in-aon-fheacht le Liam indiu agus é a fhaire go maith. Féachaint an bhfaghadh sé aon rud le nithe.

adharc a bhaint de agus í a bhualadh 'na seasamh sa talamh.
Do dhein Liam mar a dubhairt an tarbh leis agus nuair a bhuail sé sa talamh í do tháinig cabán breágh mór-thimcheall uirthi agus do tháinig bórd agus na h-árthaighe ba breághtha dá bhfeaca aoinne riamh agus gach aon saghas bídh agus dígh dá fheabhas ionnta amach aisti. D'ith Liam a dhóithin ansan Nuair abhí a dhóithin ithte aige do chuaidh gach aon rud isteach san adhairc airís agus do bhuail Liam an adharch ar an dtarbh airís mar abhí sí. D'imthigh an tarbh ag fosaidheachta do féin le cois na mbó. Nuair abhí gach nídh déanta ag Liam do ghlaoidh sé ar a leas-driféar agus do dhúisig sé as a codladh í. Do chuaidh an bheirt aca abhaile ansan. Nuair a tháinig sí isteach d'fhiafhruig

Chuir san ana iongnadh ar fad uirthi mar ní thabharfadh sí féin puínn le n-ithe do. Dubhairt sí ansan 'na h-aigne féin go ra[ibh] rud éigin aige dhá fhagháil le n-ithe. B'é gnó Liaim é ná bheith ag aodhracht i gcómhnuidh[e] ar an gcnoc.
Dubhairt an leas-máthair leis an inghea[n] ba shine imtheacht le na cois go h-oidhche agus faire air féachaint a' bhfaghadh sé ao[n] biadh in-aon-bhall. Nó an mbíodh aon nídh le n-ithe aige. Do chuaidh chómh maith agus nuair abhí aimsear an dinnéir ann do rug Liam ar bileóga samhaid agus do bhí sé 'á ithe. Dubhairt sé le na leas-driféar bheith ag ithe 'na theannta. Dubhairt sé léi gurb'é seo an dínnéar a bhíodh aige féin gach aon lá. Do thosnui[g] sí ar bheith ag ithe an t-shamhaid 'na theannta. Do thuit a chodladh uirthi. Tháinig an tarbh ansan agus dubhairt sé le Liam a[n]

dom é.
Chuaidh inghean an Rígh i bhfolach airís amáireach agus chuaidh Liam go dtí an capall le biadh agus d'innis sé a sgéal do ansan. Dubhairt an capall leis "Cífidh tú laca beag bán san abhainn sios ansan agus leog ort bheith chun í do lámhach agus liúghfaidh sí ort gan í do mharbhúghadh mar 'sí inghean an Rígh a bheidh ann. Do dhein Liam an méid sin. Fuair sé inghean an Rígh agus do bhuaileadar isteach go dtí an Rígh agus dubhairt Liam "Is liom-sa an inghean anois" ar seisean. "Ó is leat go macánta" arsa'n Rígh. Do pósadh Liam agus inghean an Rígh an lá 'na dhiaidh san agus do thóg sé capall leis mar capall draoidheachta ab'eadh é agus do bhí sé ana úsáideach do Liam.

amáireach mé."
D'eirig inghean an Rígh go moc ar maidin lá'r na mháireach agus do chuaidh sí i bhfolach airís. Chuaidh Liam go dtí an capall mar ba ghnáth. "'Seadh" arsa'n capall an bhfuil inghean an Rígh imthighthe i bfholach"? "Tá" arsa Liam. Dubhairt an capall leis "Buail isteach go dtí an Rígh timcheall a ceathair a chlog agus abair leis is dócha go bhfuil sé teipithe ort é fhagháil agus imthigh go dtí an tig is cómhgaraighe ansan agus i gcúinne an tíghe sin tá gunna meirgeach agus beir air agus tiocfaidh an inghean ó's do chómhair." Do dhein Liam gach rud mar a dubhairt an capall leis do fuair sé an cailín agus do chuaidh an bheirt aca isteach go dtí an Rígh. "Tá sí fachta agat airís mar sin" arsa'n Rígh. "Tá" arsa Liam cé gur ró-dheachair

ghearradh agus liúghfaidh inghean an Rígh gan í do mharbhadh.
Do chomáin Liam leis agus do thug sé an lá ag cuardach mar' dheadh. Timcheall a cheathair a clog ansan do bhuail sé air síos go dtí an t-ubhall-ghort, abhí ag bun na cúirte. Tar-éis dul isteach thar geata dho chonnaic sé na trí h-ubhla ar aon ghéag amháin agus do stath sé an ceann láir agus tharraing cuige a sgian. "Ó" arsa inghean an Rígh ná mairbh mé" "Airiú a Bhanríoghan" arsa Liam "an tusa atá ann"? "Ó is mé" ar sise. Le na linn sin do buaileadh an clog agus do bhuail an bheirt aca isteach chun an Rígh. "Tá sí fághtha agat" ars' an Rígh. "Tá" arsa Liam "Cé gur bheag an coinne abhí agam le h-í d'fhagháil san áit 'na bhfuaras í" arsa Liam. "Ó mhaise" arsa'n inghean ní bhfaighir

anois" ar seisean. "Ó is leat arsa'n Rígh ach caithfidh sí dul i bhfolach ar maidin amáireach.
D'eirig sí go moc ar maidin amáireach, agus do cheap sí dul i bhfolach in áit ná faghadh Liam í. Nuair abhí sí imthighthe do chuaidh Liam ag triall ar an gcapall le biadh agus chun cómhairle d'fhagháil uaidh. le. Comáin leat anois" arsa'n capall le Liam. "Leog ort bheith ag cuardach in gach aon áit agus um thráthnóna timcheall a ceathair a clog buail go dtí an úbhall-gort atá ag bun na cúirte, agus nuair a raghfaidh tú isteach thar an gheata cífir trí ubhla ar aon géag ar an gcrann is cómhgaraighe duit" ar seisean. Beir ar an ubhall láir agus stath anuas é. Faigh sgian ansan chun é do

mé ad' chuardach ó mhaidean." Is gearr ó bhaile a bhíos mhaise" arsa Liam. "Bhíos istig i bhfalaig na lacan."
"Ó Mhaise aimseóchad tú amáireach" ar sise má raghaidh thu síos tríd an dtalamh" "B'fhéidir é" arsa Liam. D'imthigh Liam ar maidin amáireach fé dhéin dul i bhfolach agus níor dhearmhad sé dul go dtí an capall le biadh. "Seadh" arsa'n capall le Liam "'Sé seo an tríomhadh lá agus an lá deirineach atá ort-sa dul i bhfolach agus do thuit cúl-fhaical uaim aréir agus téighir isteach san áit 'nar thuit sé. Do chuaidh Liam isteach agus do bhí slíghe breágh aige ann. Do bhí inghean an Rígh 'á chuardach ar feadh an lae agus do bhí teipithe uirthi é d'fhagháil. Do buaileadh na cluig agus do léim Liam cúcha isteach go dána. "Seadh a Rígh onóraig" arsa Liam "Is liom an inghean

lár 'na mháireach do rug Liam biadh ag triall ar an gcapall mar ba ghnáth. "Seadh" arsa'n capall.
"Caithfidh tú dul i bhfolach airís indiu" "Caitfidh mé" arsa Liam. Dubhairt an capa[ll] leis an ribe a thógaint as a mhéar airís agus cábán a dhéanamh de agus duil isteach ann. Do thóg Liam an ribe de eirbeal[l] an chapall agus do dhein sé cábán de agus do chuaidh sé isteach ann agus is aige abhí an slíghe breágh. Do bhí inghean an Rígh 'á chuardach i gcaitheamh an lae agus do chuardaig sí mór-thimcheall an stábla ach ní fhéadhfadh s[í] é a fhagháil. 'Seadh do bhí teipithe uirthi um thráthnóna agus buaileadh an cluigín airis agus do shiubhail Liam isteach cúcha ar a stráe breágh. "Airiú" arsa inghean an Rígh cá rabhais ar feadh an lae"? ní fheaca tu agus

Liam amach le biadh de's na capaill agus dá chapall féin chómh maith. "'Seadh" arsan capall "An tusa atá ag dul i bhfolach ar dtúis"? ar seisean.
"Is mé mhaise" arsa Liam 'Seadh más'eadh" arsa'n Liam [!] capall "Stath ribe dom eirbeall agus téighir isteach i gcúb a dhéanfaidh tú de'n ribe. Do dhein Liam gach rud a dubhairt an capall leis a dhéanamh, agus is ann abhí an t-slígh breágh aige. Thug Inghean ar [!] Rígh an lá go léir 'á chuardach agus do theip uirthi é fhagháil. Buaileadh an clog ar a sé a clog um thráthnóna agus do bhuail Liam cúcha isteach go neamh-ionghantach. "Airiú cá rabhais ó mhaidean?" arsa inghean an Rígh leis. "Ó" arsa Liam is gearr ó bhaile a bhíos, bhíos ansan amuic i gcró na gcearc". "Ó mhaise aimseóchadh amáireach tú pé áit 'na mbeidh tú" ar sise. B'fhéidir é" arsa Liam. Ar maidin

muna n-aimseóchadh sí é go bhfaghadh sé í le pósadh ansan.
Dubhairt sé ansan go gcaithfeadh an cailín dul i bhfolach ansan agus dá n-aimseóch[adh] sé an cailín go mbeadh an sgéal go maith a[ch] muna n-aimseóchadh go mbeadh a mhalairt de sgéal aca. "Táim sásta leis sin" arsa Liam. Thug Liam agus an Rígh an oidhche ansan ag ithe agus ag ól agus ag spórt dóibh féinig go dtí am codlata. Chuadar a chodhladh dhóibh féinig ansan agus ar maidin amáireach d'eirighdear go mo[ch] ar maidin amáireach agus d'itheadar a mbreicfeast. Nuair abhí a mbreicfeast ithte aca chuireadar le crannaibh ar Liam féachain[t] ciacu an air féin nó ar an inghean an Rígh a raghadh i bfholach ar dtúis. Do thuit na crannaibh ar Liam agus do chuaidh sé i bhfolach. Tamaillín 'na dhiaidh sin do chuaidh

thall"? ar seisean leam [!] "Cím" arsa Liam "Deanfad-sa capall díom féin anois arsa'n tarbh. Chómh maith do dhein.
tíghe 'Seadh anois" arsa'n capall "'Sé an saghas tíghe é sin ná tig Rígh agus tá inghean aige agus ní pósfaidh aoinne í ach duine a raghaidh i bhfolach trí n-uaire in dhiaidh a chéile in áit nách féidir léi é d'fhagháil agus ansan i féin do dhul i bhfolach trí n-uaire eile agus go gcaithfeadh an fear í a fhagháil. Téighir ann i gcóir na h-oidhche agus faigh stábla dhom. Fiafhróchfar díot an ag lorg an inghean atáir agus abair gurb'eadh. Chomáineadar leo suas go dtí tig an Rígh agus d'fhiafhruig an Rígh de an ag lorg na h-inghine abhí sé agus dubhairt Liam gurb'eadh. Dubhairt an Rígh leis ansan gurb'é an dlíghe abhí aige féin an fear a thiocfadh ag éileamh a inghean go gcaitfeadh sé dul i bhfolach trí lá in diaidh a chéile agus dá n-aimseóchadh an cailín é go mbainfídhe an ceann de agus

fothram go léir ní raibh a fhios aici cad a bhí ar siubhal.
Do tháinig sí amach as an leabaidh agus d'fhéach sí amach an fhuinneóig. Pé áit 'n[a] raibh an tarbh do chonnaic sí an leas-mháthair agus do dhein sé fá na dhéin agus do sháidh s[é] a dhá adharch tríthi. Do bhí sé 'á phocáil ansan go dtí [go] raibh sí marbh. Do rith an fear amach agus do thóg sé an bhean isteach agus do bhí tórramh acu. Do tháinig an tarbh in aice le Liam ansan agus do léim Liam in áirde ar a dhrom. Ansan do chomáin an tarbh leis agus Liam in áirde ar a dhrom i gcómhnuidhe. Do bhíodar ag comáint leo ansan go dtí an tráthnóna agus do stop an tarbh ansan. Do labhair sé le Liam agus dubhairt sé le Liam:- "An bhfeiceann tú an tig sin

lá eile.
D'ith Liam a dhóthain agus nuair a[bhí] sé ithte aige do bhuail sé an adharch ma[r] abhí sé i gcómhnuidhe agus d'imthigh an tarbh ag fosaidheachta airís. Tamall 'na dhiaidh san do chuaidh an leas-driféar abhaile agus dubhairt sí le 'na mháthair. "Airiú a mháthair" ar sise "Ag Liam atá an cóir, thóg sé an adharch do tarbh beag dearg agus do bhuail sé 'na sheasa[mh] ar an dtalamh í. Do dhein cabán timcheall uirthi agus alán rudaí deasa agus nuair abhí a ndóithin ithte agus ólta aige do bhuail sé an adharch suas ar an dtarbh airís. Do chomáin an tarbh leis ansan ag fosaidheacht le cois na mbó." 'Seadh nuair abhí an méid sin rúin ag an máthair do leag sí uirthi bheith ana bhreoidhte. Do thóg sí an leabaidh. Níorb'é a

é ó's a cómhair. Chuir an méid sin ana shuaimhneas aigne ar an mnaoí.
Ba ghearr 'na diaidh san go bhfuair sí bás. Cúpla bliadhain 'na dhiaidh san do phós athair Liaim airís agus do bhí triúr inghean mar mhuirghean aici. Fé dheire do thug an fear fé ndeara gur mó go mór an cion abhí ag an bhfear ar Liam ná mar abhí aige ar a h-inghean aca féin. Mar sin b'fhearr léi ná an saoghal go mbeadh Liam curtha as an slíghe uaithi le seift éigin, agus 'sé an slíghe a cheap sí chun sin a dhéanamh ná é do chur chun bás leis an ocras. Ní thugadh sí aon nídh le n-ithe dho ach an cuid is lúgha a fhéadfhadh sí ach do thugadh sí beagáinín éigin do chun ná tabharfadh an fear fé ndeara cad abhí a dhéanamh aici. Ba gearr gur mhothuig sí gur ag dul i bhfeabhas abhí an buachaill in inead bheith ag dul in olcas.

An Fear is a Mhac.Do bhí feirmeoir ann uair agus do bh[í] mórán stuic agus tailimh aige. Do phós sé agus do bhí aon mhac amháin aige agus 'sé an ain[m] abhí air ná Liam agus do bhí ana cion ag a athair is a mháthair air. Do buaileadh breoite an máthair agus do cailleadh í ach sar a bhfuair sí bás.
Dubhairt sí le na fear go raibh aon athchuiníghe amháin aici le h-iarraidh air agus gurb'é an athchuinighe é sin ná an tairbhín abhí le cois na gamhain a fhágaint ag Liam ó roinnt. "Geobhair an athchuinighe sin agus fáilte" arsa'n fear "agus dá mbeadh sé dhá uaire níos mó." Do ghlaoidh sé ar Liam teacht aníos sa t-seomra mar go raibh a mháthair ag fagháil bháis. "A Liam" arsa'n t-athair "D'iarr do mháthair athchuiníghe orm-sa an tarbh dearg a thabhairt duit agus bronnaim ort anoi[s]

eile aisti agus ní dubhairt aoinne pioc. Do bhí áthas an domhain ar an bhfirín mbeag. Dubhairt sé le Dómhnall dá gcuirfeadh sí sraoth eile aisti agus muna ndéarfadh aoinne pioc go mbeadh sí aige féin d'aimhdheoin an Sagart is an méid Aifreann a dubhairt sé riamh. Do bhí ana thruagh ag Dómhnall de'n cailín agus níor mhaith leis í a bheith pósta le 'na leithéid de sheanóir caithte liath.
Do chuir sí sraoth eile aisti agus dubhairt Dómhnall "Dia linn is Muire" Do léim an firín beag agus teine ag teacht amach as a shúilibh agus do bhuail sé buille dá bhróig ar rúmpa a thóna ar Dómhnall agus do chaith sé síos ar mhullach a cinn ar an mbórd agus do bhí sé chómh mór is abhí sé riamh nuair a thuit sé síos. D'innis Dómhnall an sgéal go léir dóibh agus do phós an Sagart iad ar an spota agus d'fhan Dómhnall ansan ar feadh seachtmhaine.

í da bhféadfadh sé in-aon-chor é. Dubhairt an firín beag na trí focail greannmhara agus do dhein sé é féin agus Dómhnall chómh beag san gur chuadar isteach trí poll an ghlais.
Suas leis an bhfirín beag in áirde ar ceann de's na bataí snaidhm agus Dómhnall 'na dhiaidh in áirde ar ceann eile. Do bhíodar o's cionn an bhúird in áirde agus iad ag féachaint síos ar an gcuideachtain ag ithe is ag ól is ag déanamh aoibhnis. Do bhí an sagart 'na shuidhe idir an cailín is an buachaill óg. Do bhí sop tuighe ag an bhfearín mbeag agus do chuir sé suas srón an cailín é agus do chuir an cailín sraoth aisti. Ní dubhairt aoinne pioc. Shíleadar go léir go labharfadh an Sagart agus go ndéarfadh sé "Dia linn is Muire". Tar-éis tamaill do chuir sé an sop tuighe suas airís agus do chuir sí sraoth

i gcómhnaidhe gur fada a leanfadh sé féin leis.
Dubhairt an firín beag le Dómhnall aire mhaith a thabhairt do féin anois nuair nár aithin sé ceann an capall ó'n eirbeall ó chianaibh b'fhéidir ná h-aithneóchadh sé ar ball ciacu ar a ceann nó ar a chosaibh a bheadh sé féin 'na sheasamh. I gcionn tamaill d'imthigheadar amach dóibh féinig airís. Do rugadar ar an dá brob luachra agus dubhairt an firín beag na trí focail greannmhara airís agus dubhairt Dómhnall 'na dhiaidh iad, agus do deineadh dhá capall de'n dhá bhrob. Do thugadar a n-aghaidh ar an mbaile ansan agus nuair a thánadar go dtí an Dubh-Cathair dubhairt an firín beag le Dómhnall bheith cuige airís ar tuitim na h-oidhche anocht agus dubhairt Dómhnall go mbeadh. Do bhíodar amuich i dteannta a chéile

I gcionn tamaill do stop an firín beag na capaill le h-ais tíghe dhuine uasail agus nuair a thánadar anuas de na capaill do deineadh dhá bhrobh de's na capa[ill] airís an neomat san.
Dubhairt an firín beag trí focail ana ghreannmara go léir agus dubhairt Dómhnall 'na dhiaidh iad agus dubhairt sé le Seán é a leanamhaint anois in gach aon áit 'na gheobhadh sé, agus dubhairt sé go m[beadh?]. Isteach sa tig leis an bhfirín mbeag trí poll a' ghlais agus d'imthigh Dómhnall isteach 'na dhiaidh, isteach. Níor stadadar go dtí go dtánadar go dtí an áit 'na raibh an fhíon. Do líon an firín beag dhá gloine breághtha fíona agus do thug sé ceann aca do Dhómhnall agus d'óladar é agus do bhíodar ag ól leo chun go rabhadar go maith súgach súgach dóibh féinig agus dubhairt Dómhnall leis an bhfirín mbeag gurbh an máighistir ab'fhearr a chasadh riamh air é agus dá dtabharfadh sé ól mar sin

leasa d'árduig sé a ghlór go breágh binn. Ní túisge a dhein ná gur rug púca air agus nuair a iompuig an buachaill mór-thimcheall do chonnaic sé firín ana bheag ar fad agus greim aige air.
Dubhairt an firín beag le Seán go gcaithfeadh sé teacht leis féin anois agus do thug sé dhá bhrob luachra dho agus dubhairt sé leis cad a iompáil roimis amach agus go ndéanfaí capall de. Sean-fhocal iseadh é nár theip an tuathail ar aoinne riamh mar 'sé an taobh éagcóir de'n bhrob a iompuig Dómhnall roimis amach agus nuair a deineadh capall de'n bhrob is ag féachaint siar ar eirbeall an chapall abhí Dómhnall agus ní bhfuair sé uain ar iompáil ar a chuma ceart in áirde air mar do bhí na capaill ag imtheacht ró-mhear. Do chomáineadar leo de dhruim cnocáin is isleáin is de bhárr barraidhe na gcrann. Ba chuma iad le géana fiadhaine iad ag imtheacht tríd an spéir.

An Bhean Bocht.Do bhí bean bocht 'na cómhnuidhe ins an paróiste seo fadó agus do bhí aon mhac amháin aici. Do bhíodar ana bhocht agus fraoch abhí mar dhíon ar an dtíghe aca. Do bhíodar chómh bocht san. Gach aon oidhche do théigheadh Seán amach ag sgoruidheacht agus uaireannta do bhíodh sé ana dhéanach nuair abhíodh sé ag teacht abhaile. Aon oidhche amháin do bhí sé amuich ag sgoruidheacht mar ba gnáth agus do bhí sé a h-ao[n] a chlog nó mar sin nuair abhí sé ag teacht abhaile.
Do bhí cómhgar ag dul ó'n mbóthar go dtí athig agus dá raghadh sé tríd an cómhgar do chaithfeadh sé dul thar leasa. Dubhairt sé leis féin go raghadh sé an cómhgar ar aon-chuma. Do chomáin sé leis tríd an chómhgar agus do thosnuig sé ag amhrán do féin. Nuair abhí sé ag gabháil thar an

mar sin agus ní raibh tig duin-uasal in Éirinn gan cuairt tabhartha ann aca agus a ndóithin ólta aca.
I gcionn tamaillín dubhairt an firín beag le Dómhnall bheith cuige airís ar tuitim na h-oidhche anocht agus dhá chapall a thabhairt leis mar go mbeadh comrádaidhe eile ag teacht abhaile leo anocht. Chómh maith do thóg Dómhnall an dhá capall leis agus do bhí an firín beag ag feitheamh leis. Do chomáineadar leo go dtí go dtánadar go dtí tig feirmeóra. Dubhairt an firín beag le Dómhnall go raibh sé féin coraigheacht agus naoí gcéad bliadhain anois agus go raibh sé ag cuimhneamh ar phósadh. "Go deimhin má thá'n tú is mithid duit é mar tá'n tú críonna do dhóithin" ar seisean. D'innis an firín beag ansan do go raibh cailín óg sa tig sin agus go raibh sí le pósadh ar maidin amáireach le duine de na cómharsain agus gur cailín gleoite deas í agus go ndóigh leis go mbéarfadh sé fhéin leis

Dubhairt an t-athair nuair a airig sé an méid sin gur maith an rud fógra a chur amach go mbeadh dinnéir eile aca agus go ngeobad sé cailín cun é d'ullamhugad inaon-feact lei an lá san.
"Tá go maith" arsa Eibhlín agus do bhí sí lán d'átas. Do bhí an dinnéir le bheit aca i seactmain. Do bhí caoirfheoil rósta le bheit aca. Do bhí cailín aca cun cabhair a tabhairt di. Do tháinig na fir go léir agus do thoib sí fear an uair. Do pósadar agus do bhí cailín abfad ní ba dheise ná an cailín a chonnaic sí aice i gcionn bliana. Do mhair sí féin inaonfheact le na h-athair agus a fear agus do bhíodar go léir sásta sa deire.

Ach ní raibh an t-athair ag cuir púinn suim i gcainnt an chailín óg agus do bhí fhios san go mhaith ag an gcailín óg agus mar sin níor labhair sí a thuille leis ansan.
Níor labhair an cailín bocht ar feadh leath-huair a chluig nó níos mó ansan agus ansan dubhairt sí le na h-áthair go dtabharfad sí aon nídh in-aon-chor ach cailín beag mar sin do bheith aice agus dubhairt an t-athair léi ansan ná féadfhad san do bheith aice muna bpósad sí. Ansan dubhairt an cailín óg gur mhaith léi pósad dá mbeadh fhios aice go mbeadh cailín deas mar í sin aice. Dubhairt a h-athair léi go mbeadh, ansan do bhí an beirt acu ar aon intinn le na chéile agus do bhí an cailín óg chun fear éigin a phósadh Mar dubhairt a athair léi ná chaithfead sí dul uaid in-aon-cor

Nuair a bhí sé ag cainnt lei ar fead tamaillín maith do bhí sí go h-ana deas ar fad is do bhí sé go h-ana ceanamhail uirthe sin leis.
Dubhairt sé lá éigin b'féidir dá mbead ciall ag Eibhlín go mbeadh cailín beag mar sin aice. Do tháinig Eibhlín isteach tar-éis tamaillín maith. Do connaic sí an leanb leis agus do bhí ana cion aice uirthe cómh maith le n-athair. Do bhí sí ag cainnt lei agus do thug sí a dinnéir di inaon-fheact lei. Dubhairt sí gur maith lei cailín beag mar sin a bheit aice uair éigin ach do tháinig brón uirthe inaon-fheact le na h-athair nuair a cuimhnuig sí ar a athair agus nuair a pósad sí. Ansan do chuaidh an t-athair agus a ingean Eibhlín boct isteach abhaile le na linn sin. Do bhíodar ag cainnt agus iad ag dul isteach abhaile.

go hana mhaith ansan.
Mar do bhí fhios aice go mhaith ná mbhead aon duine ann ansan chun a cuir féachaint uirthe pósad. Aon lá amhain do bhí an beirt acu istig le na chéile agus do bhíodar ag cainnt le na chéile agus do bhí ana spórt acu agus do bhí an t-athair iarraidh a chuir isteach i gceann an chailín óg go gcaitfhead sí phósad ach ní raibh an cailín óg cun dul ó'n na athair n-ao'-chor. Nuair a bhíodar ag cainnt ar feadh tamaill mhaith cé siubhal cúcha isteach an doras ach leanbh gleoidhte deas Do bhí an duine-uasal ag cainnt léi agus do bhí sí cómh cliste le h-aon seana bhean sa domhan. Do bhí ana-spórt ag an duine uasal ag cainnt leis an leanbh mar do bhí sí abhfad níos cliste na é féin.

D'imthig na fir leo go dtí a mbaile féinig arís agus isiad a bhí go brónach mar ní pósad an cailín aluinn óg aoinne aca inao' cor ach d'iompuig sí a dhrom ortha go léir.
Do theip ar an iarract seo a dhein sé cun an cailín do pósad le fear éigin saidhbhir go glan ar an bfear mboct. Dubhairt sé "ní fheadar cad a dheanfhad leis an Eibhlín san in ao'-cor anois." Ní raibh fhios aige a raibh sé ag déanamh an rud ceart nú ná raibh i d'iarraid í do cuir uaid. Dubhairt sé na n-aigne féin go mbféidir go dteipfhead ar na iarractaí a bhí ar siubhal aige sa deire. Dubhairt an cailín le gac aoinne pé rud a thuitfhead amach ná imtheocad sí ó na h-athair ar aon cuma. Do bhí an t-athair a d'iarraid an nídh sin do chuir as a cheann ach do theip go glan ar. Do bhí Eibhlín ag cuimhneamh dá ngeobad a athair bás obann nú rud éigin do'n tsórd san.

mhaith leis é.
Ansan do ghlaoidh an t-athair ar an gcailín óg agus ní raibh sí ag teacht in-aon-chor ach do chuir a h-athair duine dos na seirbhísig ag trial uirthe agus a rádh leí teacht amach. Do dhein na seirbhísig san agus do tháinig an cailín bocht amach agus do bhí sí ag gól go seóidh, Ach níor leog an t-athair pioch ar chun an cailín óg níor leog sé ar go bfeaca sé í ag gól. Dubhairt athair an cailín óg ansan léi go bféadfhad sí aon fear dóibh sin do phiochad amach agus go gcaithfhead sí é do pósadh an lá céadna níor thug an cailín óg aon fhreagra ar. Do bhí aon fear amháin ann agus do bhí an chailín ag féacaint ar sin an uair go léir agus d'fiafruig a h-athair de a bphósad sí é sin as dubhairt déanfhad

Do bhí san go maith agus do bhí sí sa bhaile an aimsir go léir agus ní phósadh sí aoinne in-aon-chor mar ní fhágfhad sí a h-athair.
Do chuireadar suas dinnéir mór, prátaí agus bainne, agus corcán lán de cabáiste agus píosa bagúin. D'iteadar a dhinnéir agus is ortha a bhí an t-ocras geallaim-se dhuit mar níor raibh pioc itte aca ó amh luat ar maidean. Nuair a bhí an béile sin itte aca do bhíodar sásta is do glaoid an fear amach iad ansan. Do rug Eibhlín na h-árthaighe ansan agus isí a bhí go maith cun gach sagas oibhre ansan. Nuair a bhí an méid sin deanta aice do glan sí an bórd agus do glan sí na stóil agus na cathaoireaca. Do bhíodar na fir agus an t-athair ag cainnt ar fead tamaillín maith. Do shocruigeadar sa deire pé duine a phiocad sí amach go bpósfhad sé sin í pé uair ba

an lá céadna.
Ní dubhairt an cailín óg aon nídh. D'imthig an lá sin agus ba gheárr go dtháinig an lá na dhiaidh agus do tháinig na h-uaisle mórá go léir. Do bhí gach aon rud go mhaith ar thaobh an t-athair ach ní raibh aon rud in-aon-chor go mhaith ar taobh an chailín óg. Mar do bhí sí ag gól an uair go léir. Fé dheire do ghlac athair an chailín óg truagh dé agus dubhairt sé léi ná chaitfhead sí phósad in-aon-chor an mí sin mar do bhí sé geall leis imthighthe. ar-aon-chuma. Do bhí árd áthas ar an gcailín óg ansan agus do cheap sí ná chaithfead sí phósad in-aon-chor. Nuair ná chaith sí phósad an mí sin ach níor chuimhnig an athair riamh ar sin mar níor theastuig uaidh í bheith gan fear.

D'osgail sí sin an dorus de agus do chuaidh sí isteach go dtí an leabhaidh agus do bhí an t-athair na sámh codhlad an uair sin.
Do chuaidh sí ar a glúinibh ar an dtaobh amhuig de'n leabhaidh agus do dhúisig sí a h-athair ansan agus d'fiafruig sí ar leogaint de fanamhaint leis agus gan aon fear eile a phósadh. Níor leog a athair air gur airig sé í in-aon-chor agus do thosnuig sé ag sranntaraig leis airís. D'imthig an cailín óg amach as an seomra airís agus do bhí sí ag gol go seoidh ní nach ionghnadh. Do bhí an mí ag imtheacht agus ní raibh aon cuimhneamh ag an gcailín óg ar phósadh. Lá amháin dubhairt an t-athair leí go mbeadh na daoine móra go léir annso amáireach agus go gcaithfhead sí duine éigin acu a phósadh anois

sé í in-aon-chor. ach d'imthig sé amach as an seomradh uaithe aíris agus níor tháinig sé cuice a tuille an lá sin.
Do chuaidh an cailín a codhlad an oidhche sin agus níor codail sí aon phioc in-aon-chor an oidhche sin ach ag cuimhneamh ar bheith ag dul ó'n na h-athair le fear éigin eile. D'imthig an oidhche sin agus nuair a tháinig an mhaidin do chuaidh an cailín óg amach as a seomradh féinig ar fadh agus do chuaidh sí isteach go dtí an seomradh na raibh a h-athair na codhladh an oidhche sin. Ach má dhein do bhí an doras dúnta uirthe agus ní fhéadhfhad sí dul isteach in-aon-chor. Do thosnuig sí ar gol amach i árd a cinn is a ghutha ach má dhein níor éist a h-athair léi. Ach do tháinig duine éigin dos na seirbhísig ag trial uirthe agus

Do bhí sí sin istigh na seomra féinig agus dubhairt sé leis na seirbhísig a rádh leis an inghean go gcaitfhad sí pósadh an mhí sin.
Do tháinig ionghnadh a croidhe ar an gcailín mar do cheap sí ná caitfhad sí imtheacht ó'n a h-áthair in-aon-chor ach ní dubhairt sí pioch leis na seirbhísig. B'é an ainm a bhí ar an gcailín ná Eibhlín. Nuair a thosnóchad sí ag cuimhneamh ar bheith ag imtheacht ó'n a h-athair do phléasgadh sí ar gol an cailín bocht. Nuair a tháinig a h-athair isteach cuichi do bhí sí sin ar ghol go chruaidh agus d'fiafruig sé de cad a bhí uirthe agus dubhairt sí gurab'é an rud a bhí uirthe nár mhaith leí bheith ag imtheacht ó'n a h-athair féin. Níor leog sé air gur airig

An Duine Uasal agus a IngheanDo bhí duine-uasal ann fadó agus do bhí sé ana-shaidbhir ar fadh.
Do bhí sé phósta agus do bhí aon inghean amháin aige agus do bhí máthair an chailín bocht marbh agus ní raibh ag an fear bocht ansan ach í. Do bhí ana-chion ag an t-athair ar an gcailín agus do bhí sí na peata mhór aige. Bhí an inghean ba dheise a bhí ag aoinne riamh agus an uair sin leis. D'fás sí suas na chailín breágh láidir agus do bhí ana-chion ag a h-athair uirthe an aimsir go léir agus do bhí sí sin ana-mór le na h-athair leis ní nách ionghnadh. Lá amháin do chuir a h-athair duine éigin do's na seirbhísig ag trial ar an gcailín óg le leitir ó na h-athair féin.

Ansan do thuit sé féin agus an Sagart isteach sa sruthán. Do bhí an bheirt acu fliuch ó bun go barra.
Do bhí ana fhearg ar fad ar an Sagart. Do chuaidh sé isteach abhaile ansan agus do thriomuig sé é féin. Do cheap sé gur le na thoil a dhein an táilliúir é ach níor bh'eadh. Do bhí an táilliúir bocht fliuch cómh maith leis an Sagart agus ní bhfuair sé aon maitheamhnachas na pheacaí.

a drom.
Do chuaidh an tailliúir isteach go dtí an tigh. Do bhí mórán daoine istigh sa tig ann ní nách ionghnadh mar ní bhead faoisti[n] ann an uair sin leat cómh minic a tá [?] anois. Do bhí ana-eagal seóidh [?] ar an fear bocht ag dul isteach agus ní raibh sé chun dul isteach in-aon-chor ach do chuaidh. Do chuaidh sé isteach sa faoisti[n] agus d'innis sé a pheacaí go léir don sagart. Do bhí an sagart ag féachaint ar agus ag gáire. Do chuir an sagart pionós ai[r] mar gheall ar a peacaí agus bé an rud é na é féin do thógaint treasna an srután airís abhaile. Dfan an fear ansan go dtí go raibh sé críochnuighthe agus do thóg sé treasna an sruthán agus do fuair sé barra-tuisle.

Dubhairt an táilliúir ná raibh. Nuair a airig an Sagart é sin níor mhaith leis é in-aon-chor mar ba mhaith leis go raghadh gach aoinne go dtí an tórraimh.
Ba chuma le Diarmuid mar gheall air. Do bhí sruthán mór i n-aice leó agus do bhí tig ar an dtaobh eile de'n sruthán. Do thaisbeáin an Sagart an tig den tailliúir agus dubhairt sé leis go raibh sé féin ag dul go dtí an tig sin anois ag éisteacht faoisdine agus go gcaithfheadh sé féin dul go dtí faoisdin anois. Do bhí an táilliúir bocht sásta le sin agus dubhairt an Sagart go gcaithfheadh an táilliúir é féin do thógaint ar a dhrom treasna an sruthán go dtí an tig. Do bhí an sruthán ana doimhinn ar fad. Do thóg an táilliúir é ar

na sráide
Mar do théighidís go léir isteach go dtí an mór sheisear. Do bhíod gráin acu go léir dá chéile ansan do bhíodh na tailliúirí eile ar fuid na sráide ag cainnt le na daoin[e] agus ag rádh léo gan dul cucha san in-ao[n-]chor mar na raibh aon mhaith ionta chun éadac do dhéanamh. Ach ní raib aon mait ann doib mar do bhí fhios ag na daoine gur éad a bhí ortha. Ní thagad aon dos na duine [i?] súilibh do'n fuagháil. Do bhí tailliúir bocht ann agus do bí sé blúire beag as a meabair agus ní ragad sé go dtí aon faoistin in-aon-cor agus do bhí fios san ag an sagart a bhí ann. Do bhí torraim san ait an lá na dhiaid sin agus nior chuaidh an fear ann in-aon-chor agus an lá ceadna do connaich an sagart é agus d'iarraid sé do ar cuaid se go dtí an torraimh

Do bhíodh a ndóthain oibre le déanamh acu agus do bhídís ag déanamh mórán airgead gach aon lá.
Do bhíodar ana shaidhbhir agus do bhíodar níos saidhbre ná aoinne eile a bhí na chómhnaidhe i Maghchromdha. Do bhí táilliúirí eile na cómhnaidhe i Maghchromdha agus ní bhíodh pioc acu le deánamh mar ní rabhadar ró mhaith chun éadaighe do dheánamh in-aon-chor. Dá dteastóchadh casóg nuadh nó aon rud mar sin ó aoinne ar fúid na sráide do raghaidís isteach go dtí Diarmuid agus déarfhaidís leis chun é do dhéanamh agus dá mbeadh rud éigin eile le deánamh ag Diarmuid do thugadh se do dhuine de'n chlann chun é do dhéanamh. Ní bhíodh pioc le déanamh ag aon táilliúir eile ar fúid

An TailliúirDo bhí tailliuir ann fadó agus isé an ainim a bhí ar na Diarmuid.
Do bhí sé phósta agus do bio[dh] sé féin agus a mbean ag troid igcomnuide do bhí clann acu leis agus nuair a bhí an clann fasta suas. Do bhí thriúir fear acu na tailliurí, tailliurí mait do bead iad leis agus tailliur mhaith ab'ead e feín do triuir mac aige agus triuir ingeann. Nuair a bhí na h-ingheanachaibh fasta suas bé an slige-beata a bí ag gac duine acu ná na mnaoi fuaghálta. Do bí mor seisear acu ann agus an slige-beata ceadna ag gach duine acu agus is o'n athair a foghluim gach duine acu é, agus biod an bean ag coimead an tigh doibh go léir ni nac iongnad. Isé an áit na rabadar na comnuige na í Magcromda

Do dhein chómh maith agus tháinig sí anúas. Nách maith a bhí fíos agam ar an fear marbh leis an mnáoi cad a bhí ar siúbhal agat le blíadhain agus tónta fághalta amach i gceart agam anois. An lomchuiréoir tú féin anois as seo amach? ars seiseann. Gábhaim párdún agat anois ars sise agus bead im mhnáoi mhaith agat go bráth arís. Suidh le h-ais na teine ars seiseann agus ólfaimíd bráon eile den fuisge. As san amach bíodar ag ól as ag ithe chun go d'táinig an lá ortha. Annsan dubhairt Dómhnall le fear a tighe go gcaithfead sé féin dul abhaile. Cá gcómhnuígheann tú? ars an fear eile I gCill Michíl arsa Dómhnall. Cad is ainm den áit seo? Gleann Daimh ars an fear eile. "Dó réir sin" arsa Dómhnall níl Carraig an Ime i bhfhad úaim. "Níl" ars an fear eile "ach dhá mhíle." Taisbéan dom Carraig an Ime arsa Dómhnall. Do dhein chómh maith agus d'fíafraig Dómhnall de an mbeadh sé ar an mbóthar a bhéarfad go Mágh Crómhta é núair a shroisfeadh se Carraig an Ime". "Beir" ars seiseann. "Ní beadh sa i bhfad ag dul go Cíll Michil annsan. Do bheannuigheadar dá chéile agus ní raibh Dómhnall i bhfad ag dul go Carraig an Ime, agus ba ghearr an mhóill air teacht abhaile annsan.A CHRÍOCH.

mbuidéal agus do leig sí gloine maith amach chun Dhómhnaill. Ní raibh an tarna ghloine sa bhuidéal. "Mara bhfuil, beidh" ars sise. Chúaid sí anáirde ar a lochta agus thug sí anúas dá bhuidéal fuisge. Ólfaimíd ár ndóithin ars sise agus ní bheid aon bhúairt orrainn. Dóladar an fuisge agus d'ol sí féin 'na d'teánnta é. Annsan do leig Dómhnall air go raibh sé ar meisge ar fad agus thuit sé na codhlad mar dheadh. Ansan thosnaig an bheirt eile ag cáint agus ag socrú chun pósta. Bhí an fear marbh ag éisteacht. Ba gheárr gur léim sé as an leabaidh de phreibh agus rug sé ar chleith mhór abhí inaiche leis. Nuair a chonnaic an bheirt eile an fear marbh dair leó ba dhóbhair dóibh tuitim i laige. Dhein an búachaill íarracht ar rith amach ach lean an fear marbh é. agus bhúail sé leis an gcleith é agus lean sé ag gábhail air go dtí go raibh sé beagnách marbh aige. Do liúig an búachaill agus d'íarr sé air gan é a mharbhú ar fad agus ná tiocfadh sé i ngiorracht míle don tig go bráth arís. Do labhair Dómhnall annsan agus cómhairlig sé don fhear marbh é a leagaint sáor ansan agus gan é a marbú. - mar do chrocfaí é mar gheall air. Sgaoil sé chun siúbhail annsan é agus do tháinig sé isteach. "Tabarfad an córú céadna dí féin anois" ars seiseann. "Na dein" arsa Dómhnall. Dá marbófá í sin bfhéidhir go bhfaghfá bean níos measa Tá anaithe a dóthain fághaltha anois aice agus beidh sí na mhnáoi mhaith go bráth arís. Bféidir go bhfuil an ceart agat ars an fear marbh agus dúbhairt sé le Dómhnall gláodhach anúas uaithe

an lochta agus dubhairt sí leis íad a chur uime. Do dhein chómh maith annsan Do shuidh Domhnall le h-ais na teine agus do théigh sé é féin go maith. Do thairing an bhean stól abhí ar taobh a' tighe agus chuir sí le h-ais na teine é. Chuir sí buidéal fuisge agus dhá ghloine ar an stól. D'ol sí féin an céad gloine de'n fuisge agus do tug sí gloine eile do Dhómhnall. An bhfeachais an fear marbh fós? ar sise le Dómhnall. Chídhfead anois é arsa Dómhnall agus dearfad paidi ós a chíonn. Nuair a bhí san déanta ag Dómhnall do shuidh sé le h-ais na teine arís. Ól leat an fuisge sin ars an bhean agus fan annsan cungo dtiocfad isteac arís. Ní raibh sí i bhfad imtighthe chun gur ghláoidh an fear marbh anúas ar Dómhnall. Do tháinig anaithe ar Dhómhnall "Ná bíodh eagla ort" ars an fear marbh mar nílim-se marbh ar áon chor. Tabhair anuas an buidéal fuisge sin agus ólfaimíd ar n-dhóthain de. Do leagas-sa orm bás d'fhághail indiú cun tríal a bheith agam as an mnáoi sin agam. Níl áon mheas aice orm-sa agus ba bhreágh léi mé bheith marbh chun go bpósfadh sí búachaill atá shoir annso. Leagfad-sa orm a bheith marbh arís agus ar nóimeat beidh fhios agam an bhfuil an ceart agam. Má tá an ceart agam tabhairfidh sí an réice léi ar nóimeat. Luíghfead sa síos arís agus ná leighse ort [?] pioc. Shuid Dómhnall le h-ais na teine arís agus an buidéal fuisge aige. D'ól sé gloine eile den fuisge agus annsan bhí sé ar leath mheisge. Ba ró ghearr go dtáinig an bhean isteach arís agus búachaill na teánnta. Shuidheadar le h-ais na teine. Do rug sí ar an

ars sise agus beir leat an ciseán olna san atá amuigh sa chlós D'iompuig sé amach agus dhein sé fé dhéin an chiseáin. Do rug sé ar an gciseán agus chúaid sé ana díon air é a chur ar a dróm. Shiúbail sé ar fead tamaill mhóir chun gur leag sé an ciseán anúas ar taobh chlaidhe. Do thairing sé amach a phíopa agus thosnuig sé ag ól agus é ag siúbhal síos súas cun a anál a thairingt. Le na linn sin do léim Dómhnall amach as an gciseán agus as go bráth leis tríd an gcnoch agus rug sé a chosa leis an bhfear eile. Níor stop sé go dtáinig an lá air agus bhí sé ar tháob chnuic annsan. Do bhí gleann dhoimhin ar bhun a' chnuic agus páirceanna ann go raibh tighthe tamall úatha. Do dhein Dómhnall fé dhéin Páirce go raibh cocaí féir innte. Do rop sé é féin isteach í lár coca aca do théigh sé agus thuit a chodhladh air. Amach sa lá tháinig fir is cailíní ag leathadh an fhéir. Bhí cailín ag leathadh an choca go raibh Dómhnall istig ann agus do phrioc sí Dómhnall leis an bpíce. Do léim sé amach agus fuil ar sileadh leis agus do thuit an cailín i laige. Do rith Dómhnall agus níor stop sé chun gur thuit an oidhche air agus chonnaic sé solas arís agus dhein sé fé na dhéin. Nuair a chúaid sé isteach sa tig ní raibh roimis ach bean. An bhfágfa istig go maidin mé? arsa Dómhnall. Fágfad agus fáilte ars an bhean mar táim im aonar mar indhiu do cailleadh m'fear agus tá sé á tóramh shíos sa rúm. Suidh go fóill ars sise agus thug sí aníos gloine mór fuisge chun Dhómhnaill agus thug sí anuas culaith bhreágh éadaig as

agus do rith sé amach sa chlós agus ní raibh air acht a léine. Do rith sé tríd a' gcnoc chómh mear le choin agus gan fhios aige cá raibh sé ag dul chun go bhfeacaidh sé solus tamall maith úaidh arís ins an gcnoc agus do dhein sé fé dhéin a t-solais. Do rith sé isteach sa tig. Do bhí seanbhean na suidhe le h-ais na teine agus í ag gol. An bhfághfa istig go maidin mé? arsa Domhnall, táim fuar leathta agus níl áon éadach orm. "Sgrios leat a bhlagáird" ars an t-seanbhean. Nách indiú a chuireadh n fhear agus táim anois im aonar. D'íompuig Domhnall ar sháil agus amach an doras leis. Amhuig sa chlós do leag rud éigin Dómhnall. Nuair d'éirig sé bhí sé ag cúardach cad a leag é chun go bhfuair sé ciseán agus é lán de olainn. Bhí sé fúar leathta agus dhein sé poll isteach san olainn agus do chlúdaig sé é féin go maith léi. Ba ghearr do gur airig sé fothrom ag teacht isteach sa chlós. Cad a bhí ann ach fear ag rith agus nuair a tháinig an fhear go doras a' tighe do bhéic sé ar Mháire agus d'íarr sé uirthe ar tháinig áon stróinséarach isteach anocht. Is gearr ó tháinig blágárdh éigin go doras agus d'íarr sé orm é fhágaint istig agus ní raibh blúire de'n éadach air ars an bhean. Tá an cheánn bainnte de'm' mhac Conncubhar mar gheall air ars an fear. A dhriotháir ars sise Ní bhéarfaidh áon rath a thuille shinn. Nách indiu a chuiread Díarmuid agus do bhainisse an ceann de d' mhac. Tá an iomarcha gaduíochta déanta againn. Imthig abhaile

agus luigh sé i lár na leapan. Nuair a bhí an triúr aca sa leabaidh do chonnaich sé a gcaipíní ar an mbeirth eile I gcionn tamhaill agus gan áon chodladh air d'airig sé an thúat [!] á geárú sa chistin. Dubharth leat arsa fear a tíge le Cháit gan éinne a fhágaint istig anocht. Is cuma dhuitse arsa Cáit mar tá sé búailte amach agus níl fhios aige. Cad a bhí á deánamh agaibh-se. Mar a chéile é arsa fear a tíghe mar cuirfead'sa deire leis. Bhí eagla ar Dómhnall annsan agus do thog sé an caipín den búachaill a bhí ar an dtaobh amuigh dhe agus do chuir sé ar a cheann féin é. Do luigh sé go ciúin ar an dtáobh amuigh de leabaidh agus do bhrúigh sé an búachaill eile isteach i lár na leapthan. Ba ghearr gur airig sé an doras á oscailt agus fear ag teacht anúas gan áon tsolas aige. Do bhúail an fear a lámh ar cheann Dómhnaill agus do thóg arís agus bhúail ar cheann an bhúachalla a bhí ar an dtaobh istig de agus bhí an ceann san lomrachta. Le na linn sin do bhúail sé leis an d'túaigh é aghus bhain sé an cheann de. Chúaidh sé suas sa cistin arís agus thug sé anúas mála agus chuir sé an ceann isteach ann. Thairing sé an corp amach annsan agus chaith sé anáirde ar a ghualainn é. Do rug sé annsan ar an mála agus do ghaibh sé an doras amach. Ní raibh sé i bhfad imthigte amach núair léim Dómhnall amach as an leabhaidh

sin do coimeánadh dhá bheithigheach mhóra isteach sa chistin. Tháinig triúr fear isteach na ndíaidh. Do leig Dómhnall air a bheith na chodladh ach ní raibh áon chodladh air. D'fiafraig [< Dubhairt] an fear ba shine aca b'é sin an fear a tighe, cas na tháob gur fhág sí an stróinséarach san istigh i gcóir an h-oidhche. Is cuma dhuith ars sise mar tá sé 'na chodladh ó tháinig sé isteach. D'féach Dómhnall fé na mhallaíbh ar na bheitigh agus bhí fhios aighe gurab íad a bheithígh féin íad. Ba gheárr gur bhuail duine aca ceann des na beitígh le thúaig agus do leag sé í agus Dómhnall na codhladh, mar 'dhead. Núair a bhí an seithe bainte di aca do chrochadar anáirde í. Do bhúaileadar an tarna beithigheach agus ba ghearr go raibh sí ar chrochadh aca. Le na linn sin bhí an suipéar ullamh. Bhuel, arsa fear a tighe le Cháit. Glaoidh ar sin atá le h-ais na teine chun a shuipéir Do dhein chómh maith ach ní raibh cor as Dómhnall. Tá se marbh na chodhladh arsa Cháit. Annsan do rug fear a tighe air agus do thairg sé as a gcatháoir é. agus dubhairt sé leis a shuipéar a thóghaint. Níor ith Dómhnall puinn agus níor oscail sé a shúile in áo' chor. Nuair a bhí an suipéar tóghtha aca dubhairt fear an tíghe le Dómhnall dul a chodhladh i dteannta na beirthe buachaillí eile. Do dhein cómh maith

gairid agus a lán de caidthe nuair a shrois sé Cláodach. Do líon an ceó na cnuic agus ní fhéadfad sé an thig a dhéanamh amach. Bhí sé ag siúbhal roimis, cé gur thuith an oidhche air agus ní fheidir sé cad a dhéanfad sé. Bhí sé istig i lár an chnuic agus a lán den oidhche caidhthe núair a chonnaich sé solus tamall maith úaidh. Do dhein sé fé dhéin a tsolais agus é ag tuitim agus ag éirighe cun go dtáinig sé go tig beag díon tuíghe. D'osgail sé an doras agus do ghaibh sé isteach. Ní raibh éinne istigh roimis ach bean na suidhe le h-ais an teine. An bhfágfá istig go maidin mé? arsa Dómnall léi. Ní fhéadfainn áoinne fhágaint istig anocht ars sise mar dubhairt m'fhear liom gan a dhéanamh. An leigfeá dom suidhe le h-ais na teine mar táim fuar leaithte arsa Dómhnall. Leigfead ach ná fan istig i bhfhad, ars an bhean. Do shuid sé i gcathaoir le h-ais na theine agus is gearr gur leig sé air a bheith 'na chodhladh. I gcíonn úair' a chlog d'airig sé an fothrom go léir ag teacht fé dhéin an dorais. Do ghláoidh fear amhuig ar Cháit (bí sin bean an tighe) an doras a osgailt dó. Do dhein cómh maith. Le na linn

Sgeul Thaidg Uí LaochaBhí feirmeóir i gCíll Mhichíl timpal ceud blían ó shoin darab ainm do Seán Ó Murchadha. Ní raibh ach feirm bheag talmhan aige agus ní raibh áon leageant leis aige do bheithíg óga. Bhí dhá bheithigheach dhá blían aige agus ba mhaith leis íad a choimeád mar bheithig bainne dá mbeadh féur aige dhóibh. Bhí feirmeóir ar Claodaig ag tógaint beithigheach ar féarach ar an gcnoc Bhí mac ag Seán gurab ainm dó Domhnall agus dubhairt an t-athair le Dómhnall maidin Lae Bealtaine na beithíg a thógaint leis ó thuaidh go Cláodhaig agus íad a thabairt súas do Dhómhnall Cárthach, (bé shin fear a chnuic) as san go Lá Samhna ar féarach. Do dhein chómh maith agus bhí sé ar Chlaodaig go luath um thráthnóna. Dubhairt Domhnall Cártach leis go gcoimeánfadh sé soir a chnoch íad agus go dtabharfad sé súas don reachtaire íad. D'fhíll Dómhnall agus bhí sé sa bhaile le tuitim na h-oidhche. D'fág sé ann na beithig go dtí teacht na Samhna agus annsan bhí sneachta ar na cnuich. Dubhairt Seán le Dómhnall, a mhac, go gcaithfead sé na beithíg a thabhairt abhaile agus go ngláodhfhad sé go moch ar maidin air cun dul id íarraidh na mbeithígeach a tabhairt abhaile. Do dhein cómh maith agus bhí an lá

agus Seán in áirde ar a dhrom agus do thosnuig sé ag léimrig.
Gach léim dá dtugadh an capall théigheadh an fhalla sios deich throig sa talamh agus ba ghairid an mhoill ortha mar sin an falla go léir a leagadh, agus do bhí an grian ag taithneamh go breágh isteach i bpálás an Rígh, agus nuair a chonnaic an Rígh an grian ag taithneamh go breágh isteach i bpálás an Rígh do bhí áthas an domhain air agus ar a bhean agus a inghean. Dubhairt an Rígh ansan nár mhisde dho an inghean a tabhairt do le pósadh. Do pósadh iad agus do bhí fleadh agus féasta mhór aca ar feadh trí lá agus trí oidhche. Dubhairt an Rígh aon lá amháin gur mhaith leis capall a bheith aige chómh maith leis an capall abhí ag Seán agus dubhairt an Capall go bhféadfaí é a fhagháil san áit 'na bhfuaradh é féin. Do chuadar go dtí an áit ag[us] do fuaradh an capall agus do mhaireadar go s[éimh] suaimhneasach as san amach.

[<= l. 184]airig sé é sin.
Do chuaidh sé amach go dtí an stábla agus d'innis sé a sgéal do'n chapall agus dubhairt an capall leis cruidhte maithe láidre d'fhághail agus beirt ghabha, duine aca chun beirthe air agus an duine eile chun na cruidhte do chur fé. Do chuaidh Seán isteach agus d'innis sé de'n Rígh an rud a dubhairt an capall leis, agus dubhairt an Rígh leis go bhfaghfí iad san go léir do. Do fuaradh cruidhte maithe láidre agus an bheirt ghabha, duine aca chun beirthe air agus an duine eile chun na cruidhte do chur air agus do chuireadh na cruidhte fé'n gcapall. Do chuadar go léir a chodhladh an oidhche sin agus maidean lá'r 'na mháireach d'eirig Seán go moch agus d'ith sé breicfeast mhaith agus do thug sé béile maith bídh de'n chapall. Do chuaidh Seán in áirde ar a dhrom agus do bhí na cruidhte chómh láidir san go raibh na cruidhte ag dul suas deich slata ins an spéir. Do chuaidh an capall in áirde ar an bhfalla

Rígh nuair a chonnaic sé ag teacht é. Do bhí ana mheas aige ar Sheán ar feadh tamaillín ansan go dtí gur chuir sé fios airís ar Sheán. Dubhairt Seán leis an Rígh gur dheineadar margadh le 'na chéile dá bhfaghadh sé sin an cailín ó's na fathaig go bhfaghadh sé í le pósadh agus muna bhfaghadh sé í go mbainfeadh sé an ceann de.
Dubhairt an Rígh leis go raibh an ceart aige agus go bhfaghadh sé an cailín le pósadh ach go gcaithfeadh sé rud éigin eile a dhéanamh do. D'fhiafhruig Seán de cadé. D'innis an Rígh de annsan é. do Sheán. Do thárla go raibh falla ana mhór timcheall pálás an Rígh agus ní raibh sé ag leigint d'aon grian taithneamh isteach sa pálás agus do bhíodh sé sin ag déanamh buadhartha de'n Rígh agus d'órduig sé do Sheán an falla san a bheith leagtha aige roi[mh] dul fé de'n gréin an tráthnóna na diaidh san agus dá mbeadh nár baoghal ná go bhfaghadh sé an cailín le pósadh agus muna bhfaghadh go mbainfí an ceann de. Do thuit a lug ar a lag ar Sheán nuair a[=> l. 187]

Seán a chodladh an oidhche sin agus maidean lá'r 'na mháireach d'eirig sé go moc agus d'ith sé breicfeast mhaith agus do thug sé breicfeast maith de'n capall.
Do chuaidh sé in áirde ar dhrom an capall agus do bhí na cruidhte chómh láidir san go raibh na clocha ag dul suas deich slata ins an aeir. Do chomáineadar leo agus ba ghearra an mhoill ortha an gáirdín 'na raibh na leomhain a shroisint. Do bhí falla mhór mór-thímcheall an gháirdín, agus do bhí geata mhór árd ar an dtaobh amuich. D'osgail Seán an geata agus ní túisge a dhein ná gur léim an dhá leomhan déag suas agus do seasuighdear ar a gcosa ndeiridh. D'árduig an capall a gcosa deiridh san aer agus ar leagadh na súl do bhí an dhá leomhan déag marbh aige. Ní fhéadfadh Seán an dhá leomhan déag a bhreith leis go dtí an Rígh agus do bhain sé an croiceann díobh agus do chuir sé in áirde ar an gcapall iad agus do chomáin sé leis fé dhéin páláis an Rígh. Do bhí iongnadh an domhain ar an

[<= l. 162]ansan ar feadh tamaillín go dtí gur thosnuig n[a] seirbhísig ag cur sgéala chun an Rígh mar gheall air airís.
Aon lá amháin do chuir an Rígh fios ar Sheán agus d'innis sé dho go raibh dritár aige féin timcheall deich míle ó'n bpálás agus go raibh dhá leómhan déag aige in gáirdín agus d'órduig sé do Sheán iad san a bheith marbh aige roimh dul fé de'n gréin an tráthnóna 'na dhiaidh san go mbainfí an ceann de. Do thuit a lug ar a lag ar Sheán nuair a airig sé é sin, agus d'imthig sé amach go dtí an stábla agus d'innis sé a sgéal do. Dubhairt an capall leis cruidhte maithe láidre d'fagháil agus beirt gabha, duine aca chun beirthe air agus an duine eile chun na cruidhte do chur fé. Do chuaidh Seán isteach agus d'innis sé a sgéal de'n Rígh. Dubhairt an Rígh go bhfaghfí iad san go léir do. Do fuaradh na cruidhte agus an beirt ghabha, duine aca chun beirthe air agus an duine eile chun na cruidhte do chur fé. Do chuaidh

agus do bhí na clocha ag dul suas deich slat[a] san aeir do bhí na cruidhte chómh láidir san. Ba ghearr an mhoill ortha an coill 'na raibh an fathach 'na chómhnuidhe ann a shroisint. Do bhí ana fothram aca á' dhéanamh ag teacht. Nuair a airig an fathach an fothram go léir ag teacht do tháinig sé amach agus fearg air ach níor thug an capall uain do pioc a dheanamh leó mar d'árduig sé a chosa deiridh san aer agus do leig sé anuas iad ar cheann an fhathaig agus do mhairbh sé é.
Do tháinig Seán anuas de dhrom an capaill agus do thóg sé suas an fathach agus do chomáin sé leis fé dhéin páláis an Rígh. Nuair a chonnaic an Rígh ag teacht é do bhí ionghnadh air agus do bhí áthas ar an gcailín mar do bhí sí in grádh le Seán in gan fhios agus do bhí éad ar na seirbhísig eile mar cheapadar ná féadfadh Seán é a dhéanamh agus go mbainf[fí?] an ceann de, agus go mbeadh sé as an t-slíghe ar fad ansan. Do bhí ana-mheas ag an Rígh ar Sheán[=> l. 182]

Do bhí ana mheas ag an Rígh ar Sheán ar feadh tamaillín go dtí gur chuir na seirbhísig scéala cuige airís.
Do chuir an Rígh fios ar Sheán agus do cheistig sé é agus dubhairt Seán ná dubhairt sé a leithéid riamh, ach ní chreidfeadh an Rí é agus d'órduig sé dho an fathach abhí ins na coillte do mharbhúghadh mar go raibh eagla ortha go léir roimis. Do thuit a lug ar a lag ar Sheán nuair a airig sé é sin. Do chuaidh sé amach go dtí an stábla agus d'innis sé a sgéal de'n chapall. Dubhairt an capall leis dul abhaile agus cruidhte maithe láidre d'fhághail, agus beirt ghabha, duine aca chun beirthe air agus an duine eile chun na cruidhte do chur fé. Do chuaidh Seán isteach agus d'innis sé a sgéal de'n Rígh. Dubhairt an Rígh leis go bhfaghfí iad san do. Maidean lá'r 'na mháireach d'eirig Seán go moc agus do chuireadh na cruidhte fé'n gcapall. Do tugadh béile maith bídh de'n capall ansan agus do chuaidh Seán in áirde ar a dhrom

Tháinig an namhad isteach.
Do chuaidh Seán in áirde ar dhrom an chapaill, agus ba ghearr an mhoill ortha an míle duine do mharbhúghadh, agus an fathach chómh maith leo. Nuair a chonnaic an cailín an fathach marbh do chuir sí liúgh áthais aisti. D'fhiafhruig an buachaill de'n cailín ar mhaith léi dul abhaile go dtí a h-athair is a máthair agus dubhairt sí gan amhras gur mhaith léi. D'innis sé dí ansan go mbéarfadh sé féin abhaile í. D'ollmhuig sí béile breágh dóibh ansan sar a dheineadar aghaidh ar an mbaile. D'itheadar a ndóithin agus ansan do tugadar béile breágh bídh de'n capall. Ansan do chuaidh Seán in áirde ar dhrom agus do chuaidh sí si[n] ar a chúlaibh. Chomáineadar leo fé dhéin páláis an Rígh. Ba ghearr an mhoill ortha é a shroisint. Nua[ir] a thánadar isteach do bhí iongnadh agus áthas an domhain ar an Rígh, nuair a chonnaic [sé] a inghean slán sábháltha sa bhaile airís aige.

ar sise. "Agus do chuireas isteach san seomra san é" ar sise.
"Agus an bhfuil sé ann fós?" ar seisean "Tá" ar sise. "Abair leis teacht amach" ar seisean léi. Do chuaidh an capall [!] cailín isteach go dtí an seómra agus do ghlaoidh sí ar Sheán agus dubhairt sí leis teacht amach. Do tháinig Seán agus an capall amach agus do thosnuig Seán ag caint leis an fathach. D'órduig an fathach de'n cailín béile maith bídh a thabhairt de'n buachaill agus de'n capall agus chómh maith do dhein. Nuair abhí an dínnéar ithte aca do thosnuig an fathach agus Seán ag caint airís go dtí am suipéar. Nuair abhí an suipéar ithte aca do chuadar go léir a chodladh. Maidean lá'r 'na mháireach d'eirighdear go h-ana mhoc, agus do thug an cailín béile breágh bídh de'n buachaill agus de'n chapall. Amach i lár an lae abhí an namhaid le teacht. Do chuireadh cruidhte maithe láidre fé'n gcapall. I lár an lae d'airighdear an fothram mór ag teacht.

"Á" ar sise "do bhí éan ag gabháil thar bhrághaid ansan ó chianaibh, agus do bhí cnámh 'na bhéal aige agus do thuit sé síos an simné uaidh, agus b'fhéidir gurab é sin an rud a bhaluithighea[nn] tú" ar sise.
"B'fhéidir gurb'é sin é" ar seisean agus é go searbh. Do chonnaic thug [!] sí a dhínnéar do ansan agus do chonnaic sí an droch-fhuadar abhí fé agus do bhí a fhios aici nách fuair sé an rud abhí uaidh. Fé dheire dubhairt sí leis "An bhfuarais an rud abhí uait?" "Ní bhfuaras" ar seisean "mar ní'l siad le fagháil, agus bhí fearg 'na ghlór. "Ó maise" ar sise "Do bhí fear annso ó chianaibh agus do bhí capall aige agus dubhairt sé go bfhéadfadh sé féin is a chapall na mílte duine a mharbhúghadh in aon lá amháin. "Agus gan amhras do leigis do imtheacht "airís" ar seisean "Ní féidir leat aon nídh a dhéanamh sa ceart" ar seisean. "B'fhéidir nár leigeas" ar sise "Ach [tá] aithne agam-sa ar dhuine atá channcarach"

sí go dtáinig sé ó pálás a h-athar d'fhiafhruig sí do conus a bhíodar sa bhaile nó an mbeadh aon seans go mbéarfadh sé abhaile í. Dubhairt sé léi fanamhaint go fóil.
Dubhairt sé léi ansan béile bídh a thabhairt dóibh mar go raibh ocras ortha. Dubhairt sí leis ansan nách fada go mbeadh an fathach thar-n-ais i gcóir a dhínnéar, mar gurab'amhlaidh abhí sé imthighthe amach a' lorg fear a fhéadfadh mílte duine in aon lá amháin. "Beogor" arsa Seán "Is féidir le'm féin is lem' chapall é sin a dhéanamh go breágh. Dubhairt an cailín leo ansan an biadh a ithe agus go gcuirfeadh sé iad isteach sa seomra agus muna bhfaghadh sé aoinne ansan go neosfadh sí féin do mar gheall air. D'itheadar an biadh agus biadh mhaith dob'eadh é agus nuair abhí sé ithte aca, do chuadar isteach sa seomra. Ní raibh Seán agus an capall istig sa seómra abhfad nuair a tháinig an fathach isteach. "Baluithighim feoil duine" ar seisean.

Maidean lá'r na mháireach d'eirig Seán go moc agus do thug sé béile maith bídh de'n capall agus do chuaidh sé in áirde ar a dhrom, agus d'imthigheadar leo chómh mear san go raibh na clocha ag imtheacht suas deich slata insan spéir. Ba ghearr an mhoill ortha teacht go dtí an áit 'na raibh an cailín i bhfolach ag na fathaig. Suas leis an capall.
Isteach sa chnoc leis agus Seán in áirde ar a dhrom i gcómhnuidhe. Chuadar isteach agus do bhí an cailín istig agus í ag fuagháil agus n[í] fheaca Seán cailín chómh deas léi riamh. Do bhí sé d'ádh ortha go raibh an fathach as [?] bhaile. Do liúig an cailín amach le h-áthas nuair a chonnaic sí Seán. Dubhairt sí le Seán go raibh sí ansan ano[is] le sé bliadhna anois agus ná feaca sí Críosdaidhe i rith na h-aimsire sin go léir go d[tí] go bhfeaca sí Seán anois. Dubhairt Seán léi ansan go raibh ocras ortha mar go raibh turas fada curtha díobh ó pálás a h-athar anso. Nuair a airig

an ceann de. Do thuit a lug ar a lag ar Sheán nuair a airig sé é sin.
Do chuaidh Seán amach go dtí an stábla agus d'innis sé a sgéal de'n chapall. Dubhairt an capall leis cruidhte maithe láidre d'fhághail agus iad a chur air agus beirt ghabha d'fhághail, duine aca chun beirthe air agus an duine eile chun na cruidhte do chur fé, agus gan aon eagla a bheith air ansan. Chuaidh Seán isteach agus d'innis sé a sgéal de'n Rígh. Dubhairt an Rígh leis nár baoghal ná go bhfaghfí iad san go léir do. Do fuaradh na cruidhte dob'fhearr ab'fhéidir a fagháil agus an srathar agus t-iallait [!] ab'fhearr agus an bheirt ghabha, duine aca chun beirthe air agus an duine eile chun na cruidhte do chur fé. Do chuireadh na cruidhte fé'n gcapall agus srathar agus iallait abhí déanta d'ór. Do chuadar go léir a chodladh an oidhche sin agus bhí sórt eagla ar Sheán cé go ndubhairt Seán [!] leis gan aon eagla a bheith air.

aon nídh in-aon-chor a dhéanamh.
Do chuir an Rígh fios ar Sheán agus do cheistig sé é mar gheall ar an rud a dubhair[t] na seirbhísig leis. Dubhairt Seán ná dubhairt sé a leithéid riamh ach ní chreidfeadh an Rígh é mar do bhí sé curtha isteach 'na cheann ró mhinic ag na seirbhísig go léir. D'innis an Rígh dho ansan mar gheall ar an t-aon inghean amháin abhí aige agus conus mar a thóg na fathaig í sé bliadhna ó shoin agus nár bhféidir le h-aoinné í a thabhairt thar-n-ais. D'órduig sé do Sheán ansan ansan [!] an inghean a bheith slán sábhálta sa bhaile aige roimh dul fé de'n gréin an tráthnóna 'na dhiaidh san agus dá mbeadh go bhfaghadh sé a[n] cailín féin le pósadh agus leath a ríoghachta fé[in] in-aoin-fheacht léi agus ansan nuair a gheóbhadh an Rígh bás go mbeadh an Ríoghacht go léir aige agus go mbeadh sé sin 'na Rígh ach dá dteipfeadh air ámhtach go mbainf[eadh]

an driothár.
Nuair a chonnaic na driotháracha ag teacht é do liúghadar amach le h-ionghnadh nuair a chonnaiceadar an capall breágh. Dubhairt Seán leó "Má gheibheann sibh na cruidhte is fearr is féidir a fhághail agus an srathar agus an t-iallait is fearr de'm capaill-se féadfaidh sibh an dhá chapall déag eile do bheith agaibh" ar seisean leo. Do fuaradh na cruidhte agus an srathar agus an t-iallait, agus do chuireadh ar an gcapall iad. Dubhairt an buachaill go raghadh sé fé dhéin páláis an Rígh 'na raibh sé cheana. Do bhí iongnadh ar an Rígh nuair a chonnaic sé an capall breágh abhí aige. Do fuair sé an post céadna i bpálás an Rígh, 'sé sin dóirseóir. Do thaithn Seán go maith leis an Rígh ach do bhí éad ag na seirbhísig eile leis agus do bhídís ag chur sgéala go dtí an Rígh mar gheall air, rudaí nár dhein sé in-aon-chor. Aon lá amháin do chuireadar sgéalta chun an Rígh go ndubhairt Seán go bfhéadfadh sé féin is a chapall

an driothár.
Nuair a chonnaic na driotháracha ag teacht é do liúghadar amach le h-ionghnadh nuair a chonnaiceadar an capall breágh. Dubhairt Seán leó "Má gheibheann sibh na cruidhte is fearr is féidir a fhághail agus an srathar agus an t-iallait is fearr de'm capaill-se féadfaidh sibh an dhá chapall déag eile do bheith agaibh" ar seisean leo. Do fuaradh na cruidhte agus an srathar agus an t-iallait, agus do chuireadh ar an gcapall iad. Dubhairt an buachaill go raghadh sé fé dhéin páláis an Rígh 'na raibh sé cheana. Do bhí iongnadh ar an Rígh nuair a chonnaic sé an capall breágh abhí aige. Do fuair sé an post céadna i bpálás an Rígh, 'sé sin dóirseóir. Do thaithn Seán go maith leis an Rígh ach do bhí éad ag na seirbhísig eile leis agus do bhídís ag chur sgéala go dtí an Rígh mar gheall air, rudaí nár dhein sé in-aon-chor. Aon lá amháin do chuireadar sgéalta chun an Rígh go ndubhairt Seán go bfhéadfadh sé féin is a chapall

an driothár.
Nuair a chonnaic na driotháracha ag teacht é do liúghadar amach le h-ionghnadh nuair a chonnaiceadar an capall breágh. Dubhairt Seán leó "Má gheibheann sibh na cruidhte is fearr is féidir a fhághail agus an srathar agus an t-iallait is fearr de'm capaill-se féadfaidh sibh an dhá chapall déag eile do bheith agaibh" ar seisean leo. Do fuaradh na cruidhte agus an srathar agus an t-iallait, agus do chuireadh ar an gcapall iad. Dubhairt an buachaill go raghadh sé fé dhéin páláis an Rígh 'na raibh sé cheana. Do bhí iongnadh ar an Rígh nuair a chonnaic sé an capall breágh abhí aige. Do fuair sé an post céadna i bpálás an Rígh, 'sé sin dóirseóir. Do thaithn Seán go maith leis an Rígh ach do bhí éad ag na seirbhísig eile leis agus do bhídís ag chur sgéala go dtí an Rígh mar gheall air, rudaí nár dhein sé in-aon-chor. Aon lá amháin do chuireadar sgéalta chun an Rígh go ndubhairt Seán go bfhéadfadh sé féin is a chapall

ar seisean le Seán.
D'fhág Seán ansan é agus do chuaidh sé abhai[le] go dtí a driotháracha agus d'innis sé a sgéal dóibh. D'fhan sé ansan ar feadh bliadhna eile. Nuair abhí an bliadhain caithte do chuaidh Seán fé na dhéin airís. Má bhí an capall mór an bhliadhain roimi[s] seo do bhí sé abhfad níos mó i mbliadhna. "Capall breágh ab'eadh tú anuiridh" arsa Seán "ach tá'n tú abhfad níos fearr i mbliadhna, ní'l capall chómh maith leat i stáblaí an Rígh féin" ar seisean. "Gan aon dabht tiocfair liom i mbliadhna" arsa Seán. Do bhí sé toilteanach ar theacht leis an t-am so. B'éigin de'n capall teacht ar a ghlúinibh sar a bhféadfadh Seán teacht in áirde air agus do bhí sé deacair a ndóithin do an uair sin féin, mar bhí sé ana mhór ar fad anois. An uair seo do bhí sé toilteanach ar theacht le Seán. Do chuaidh Seán in áirde ar a dhrom agus do chomáin sé leis fé dhéin tíghe

Seán "ach tá'n tú abhfad níos breághtha anois" ar seisean "agus féadfaidh tú teacht liom" ar seisean. "Ná tóg mé i mbliadhna ach chómh beag" arsa'n searrach.
"Fág anso mé ar feadh bliana eile agus cífidh tú chómh mór is a bheidh mé ansan" ar seisean. D'fhág Seán ansan é agus do chuaidh sé thar-n-ais abhaile go dtí a driotháracha. Do bhí an aimsear ag imteacht go dtí go dtáinig an bhliain seo chúgainn. Do chuaidh Seán fé dhéin na cnuic airís nuair abhí an bliadhain caithte. Ma bá chapall breágh é an bhliadhain roimis sin bhí sé seacht n-uaire ní ba bhreághtha an turas so. "Á" arsa Seán "capall breágh ab'eadh tú anuiridh ach tá'n tú abhfad níos breághtha i mbliadhna" ar seisean agus gan amhras féadfaidh tú teacht liom." "Ná tóg i mbliadhna mé ach chómh beag" arsa'n searrach" "ach fág anso mé ar feadh bliadhna eile" ar seisean "agus cídhfidh tú chómh mór is a bheidh mé an turas san"

go dtí na driotháracha.
D'innis sé an sgéal go léir dóibh mar gheall ar an searrach agus dubhradar leis go gcaithfeadh sé fanamhaint aca féin ar feadh an bhliain sin mar go raibh sé as baile fada a dóitin. Do bhí áthas an domhain ar Sheán agus d'fhan sé sa tig ar feadh an bhliain sin agus do bhí ana shaoghal ar fad aca le chéile mar do bhíodar ana cheanamhail ar a chéile. Do bhí beirt ná triúr aca pósta agus do bhí tighthe aca féin in aice an seana-thig agus eatorra go léir do bhí saoghal chómh maith san ag Seán nár mhothuig sé an bhliain ag imtheacht go dtí go raibh sé imthighthe. Nuair abhí an bliain caithte do chuaidh sé fé dhéin na h-áite 'na raibh na capaill agus an searrach ag grásaeracht. Do bhí an searrach chómh mór san gurb' ar éigin abhí Seán ábalta ar theacht in áirde ar a dhrom in-aon-chor. "Capall breágh ab'eadh tú anuiridh" arsa

An mbeidh pioc agam-sa as an saidhbhreas go léir?" arsa Seán.
"Conus abhí a fhios againn-ne go rabhais beo in-aon-chor" arsa iad san leis "nuair a fhanais as baile chómh fada san." Ach mar sin féin do bhí truagh aca dho agus dubhradar leis go raibh dhá chapall déag sa chnoc san thall agus dá mba mhaith leis go bhféadfadh sé iad a bheith aige. Do gaibh sé a bhuidheachas leis na driotháracha agus d'imthigh sé leis suas an cnuic go dtí an áit 'na raibh na capaill ag grásaeracht. Do bhí an dhá cheann déag ann. In-aoin-fheacht leo do bhí searrach ana bhreágh. Bhí sé chómh deas agus chómh glan san go raibh an grian ag taithneamh ar a chasóg. "Á cad as a dtáinig tusa?" arsa Seán leis an searrach. "Capall draoidheachta iseadh mé" ar seisean agus má leigean tú anso mé ar feadh bliana eile cífidh tú chómh mór is a bheidh mé ansan. "Tá go maith" arsa Seán. D'fhág sé an capall ansan agus do chuaidh sé thar-n-ais

dóirseóir abhí san pálás san imthighthe agus 'sé an post a tugadh do ná dóirseóir. Do bhí inghean áluinn ag an Rígh san ach fadó riamh do thóg na fathaig leo í go dtí na cnuic agus toisg nách raibh aon muirghean eile ag an Rígh do bhí sé féin agus a dhaoine go léir go h-ana bhrónach ar fad.
Do chuireadh fógra amach 'á rádh a bhfaghadh aoinne an cailín go bfhéadfadh sé í a phósadh agus go bhfaghadh sé leath a ríoghachta in-aoin-fheacht leis, ach ní bhfuarathas aoinne riamh fós a fhéadfadh é a dhéanamh, cé gur thriall alán aca é. Tar-éis alán bliadhna nó mar sin a chaitheamh san pálás dubhairt Seán leis féin go raghadh sé abhaile ar feadh tamaillín chun a athair agus a mháthair agus a dhriotháracha d'fheiscint airís. Lá'r 'na mháireach d'imthigh sé leis fé dhéin an bhaile ach nuair a shrois sé an baile is amhlaidh a bhíodar araon tar-éis báis d'fhághail agus d[o] bhí an talamh agus an t-airgead go léir roinnte. Ní raibh pioch fágtha ag an duine óg.

An Searrach Draoidheachta.Do bhí lánamha ann uair agus do bhí daréag clainne aca. Do bhí feirm ana mhór aca agus do bhíodar ana shaidhbhir. Seán ab'ainm de'n duine ab óige aca. Aon lá amháin dubhairt Seán le 'na mháthair go raghadh sé amach ag tuilleamh a choda.
Níor theastuig ó 'na athair ná a mháthair go raghadh sé amach in-aon-chor mar dubhradar leis go raibh a ndóithin aca sa bhaile ach do lean sé ag athchuiníghe ortha 'á iarraidh ortha é a leigint amach. Fé dheire do thugadar an cead do agus d'fhág sé slán ag a athair agus ag a mháthair agus ag a ghaolta go léir agus do chomáin sé leis. Tar-éis alán siúbhlóide dho do tháinig sé go dtí pálás an Rígh. Chuaidh sé isteach agus d'iarr sé obair ar an Rígh. D'fhiafhruig an Rígh de cadé an obair a fhéadfadh sé a dheanamh. Do fuaradh amach ansan go raibh an

fheadh an bheirt aca cuige chun é a phógadh agus pé duine aca go n-eireóchadh léi an phóg a thabhairt d[o] go bhféadfadh sé í sin a phósadh agus go bhfaghadh sé féin an ceann eile.
Do chuir Dómhnall éadaighe Sheán air agus do chuaidh Seán isteach sa choill. Do shiubhal Domhnall isteach sa pálás agus do bhí an bheirt aca istig sa chistin agus nuair a chonnacadar ag teacht é cheapadar gurb'é Seán abhí ann agus do ritheadar cuige chun é a phógadh ach do bhí an cailín óg ró-mhear de'n cailín eile agus d'eirig léi an céad póg a thabhairt di. [!] Do chuaidh Dómhnall amach ansan agus do ghlaoidh sé ar Sheán agus d'innis sé a sgéal do agus do bhí áthas ar Sheán mar do bhí sé in grádh leis an gcailín eile i gcómhnaidhe. Do h-innseadh an sgéal ansan de'n Rígh, agus do bhí áthas air. Seachtmhain 'na dhiaidh san do pósadh an bheirt aca leis an mbeirt cailín agus mhaireadar go séimh suaimhneasach as san ama[ch.]

stad sé.
Do ghlaoidh sé ar Dhómhnall ó's árd trí uaire in dhiaidh a chéile. Nuair abhí sé ráidhte an trímhadh h-uair aige do sheasamh Dómhnall ó's a chómhair amach. Nuair a chonnaic sé Seán 'na shaoghal is 'na shláinte do tháinig fearg air agus do bhuail sé é agus do leag sé é. Nuair a eirig Seán d'fhiafhruig Seán de cad 'na thaobh go ndubhairt sé é sin agus dubhairt sé leis "Ná dubhart leat gan glaodhach orm go dtí go mbeidhfá i gcruadhchás mhór agus seo tú ag glaodhach orm anois agus tú ad' saoghal agus ad' shláinte." "Fan go fóil" arsa Seán "Táim i gcruadh-chás mhór" Ansan d'innis sé an sgéal go léir do mar gheall ar an mbeirt cailín agus conus mar a chuimhnig sé féin ar sheift. Do bhí an bheirt aca ana dheabhrathach le 'na chéile mar comh-n-aos dob'eadh iad agus dubhairt Seán le Dómhnall go dtabharfadh sé a éadaighe féin do agus go siubhalfadh sé isteach agus go gceapfadh na cailíní gurb'é Seán a bheadh ann agus go rith-

na fathaig go bhfaghadh sé í féin le pósadh agus leath a Ríoghachta féin mar aon léi.
Do shocruig sé an ceist ansan mar dubhairt sé le Seán go bhféadfadh sé a rogha a bheith aige. Do labhair Seán agus do ghaibh sé a bhuidheachas leis an Rígh agus dubhairt sé go raibh sé deacair do féin rogha a dhéanamh idir an bheirt aca mar gur cailíní gleoite deasa an bheirt aca ach d'iarr sé ar an Rígh seachtmhain a thabhairt do, chun cuimhneamh air. Do bhí Seán i gcruadh-chás ansan ach ansan do chuimhnig sé ar a dhrithár eile a dubhairt leis nách raibh le déanamh aige nuair a bheadh sé i gcruadh-chás riamh nó da dteastóchadh uaidh ná beadh le déanamh aige ach glaodhach air féin ó's árd trí h-uaire. Dómhnall ab'ainm de'n buachaill eile. Níor dhein Seán pioc an oidhche san ach maidean amáireach do shleamhnuig sé amach as an bpálás agus do chuaidh sé isteach ins na coillte. Nuair abhí sé istig i lár na coille do

gur imthig an fear mhór breágh agus gur tháinig an fathach mhór gránda 'na ionad agus gur chuir sé draoidheacht uirthi féin i dtreó ná féadfadh sí teacht amach as na cnuic a thuile ach fanamhaint ag obair aige.
Fé'n am so do bhíodar in aice páláis an Rígh. Nuair a airig an mhuinntear istig an bád ag teacht do ritheadar amach féachaint an mbeadh aon seans go mbeadh an cailín aige. Do tháinig Seán amach as an mbád agus do chuir sé 'na phóca é. Do shiubhail sé féin is an cailín láimh ar láimh suas go dtí an Rígh-Theaghlach. Ní gádh cur síos a dhéanamh ar an bhfáilte a chuireadh roimis an gcailín ná ar an áthas abhí an [!] Rígh agus ar an mbanríoghan. Do bhí fleadh agus féasta mhór aca ar feadh lá agus oidhche. Do labhair an Rígh mar gheall ar an ngaiscídheach mhór abhí chun bheith aige mar cliamhain isteach. Dubhairt sé ansan go raibh sé i gcruadh-chás mhór mar do bhí fógra curtha amach roimis sin aoinne a gheobhadh an cailín ó's

le 'na chéile in-aon-chor.
Do chífeadh sí mar sin i gcómhnaidhe é san áit céadna. Aon lá amháin do bhí sí ag siubhal mar ba ghnáth agus do chonnaic sí an fear san áit céadna. Do labhair sé léi an lá san agus do thugadar tamall de'n lá ag caint le 'na chéile agus d'innis sé dí go raibh sé in grádh léi ó'n gcéad lá a chonnaic sé í agus d'innis sí sin do go raibh sí in grádh leis ó'n gcéad lá a chonnaic sí é. Do bhí a fhios aici ansan ná ceadóchadh a h-athair riamh dí é a phósadh agus d'innis sí é sin do ach chuir sé d'fhiachaibh uirthi a rádh go dtiocfadh sí amach an oidhche sin agus go n-éalóchfadh sí in-aon-fheacht leis féin. Tháinig an oidhche agus do chuaidh sí amach cuige agus is amhlaidh abhí capall aige agus do cuaidh sí sin ar a chúlaibh agus do chomáineadar leó agus níor stadadar go dtí go dtánadar go dtí na cnuic san. Do chuadar isteach go dtí na cnuic. Ní túisge a chuadar isteach ins na cnuic ná

de'n doras ná gur imthig tig an fhathaig as a radharch.
Do shuidheadar isteach sa bhád ansan agus dubhairt an buachaill léi comáint léi thar muir is thar tír, thar cnocáin is isleáin is de bhárr barraidhe na gcrann agus gan stad ná staonadh a dhéanamh go dtí go sroisfidís pálás an Rígh 'na rabhdar cheana. Nuair a bhíodar ag comáint leó d'fhiafhruig Seán de'n cailín conus a thóg na fathaig í ar dtúis agus d'ínnis sí dho conus nuair abhí sí sa bhaile i dtig a h-athar go mbíodh sí i gcómhnaidhe ag siubhal 'na h-aonar ins na coillte abhí timcheall an páláis. Aon lá amháin do bhí sí ag siubhal ann mar ba ghnáth agus do chonnaic sí fear ag teacht 'na coinnibh, fear ná feaca sí a leithéid ar thalamh an domhain riamh roimis sin. Fear breágh árd dathamhail dob'eadh é agus do thuit sí in grádh leis an céad uair a chonnaic sí é. Do shiubhal sí thairis agus níor labhradar

léi thar muir is thar tír thar cnocáin agus isleáin agus de bhárr barraídhe na gcrann agus gan stad ná staonadh a dhéanamh in aon áit go dtí go sroisfidís na cnuic 'na raibh inghean an Rígh i gcoimeád ann.
Do chomáin sé léi ansan mar a dubhairt sé léi agus ba ghearra an mhoill uirthi na cnuic a bhaint amach. D'fhiafhruig sé dí ansan an raghadh sé abhaile go dtí a h-athair agus dubairt sí gan amhras go raghadh mar go raibh sí ag feitheamh le duine éigin chun í a shábhail ar feadh na trí bliana abhí sí ann. Dubhairt sí ansan go n-ollamhóchadh sí béile mhaith bídh de'n bheirt aca agus go n-íosfaidís é sar a dtosnóchaidís ar an dturas fada abhí rómpa. 'Seadh d'ollmhuig sí an bídh dóibh agus d'itheadar é agus nuair abhí sé ithte aca d'fhéach an cailín timcheall ar thig an fhathaig agus d'fhág sí slán ag gach aon áit agus do chuadar amach. Ní túisge a bhíodar ar an dtaobh amuich

ar lean. ó leath. 119. [= 239]Tháinig na namhaid go léir isteach.
Do bhí mílte aca ann ar fad. Do thánadar isteach. Do thóg Seán amach a chlaidheamh agus ar leagadh na súl do bhí an míle duine aca marbh agus an fathach féin chómh maith leó. Nuair a chonnaic an cailín an fathach marbh do bhí áthas an domhain uirthi. D'fhiafhruig Seán de'n cailín ar mhaith léi dul abhaile leis féin go dtí a h-athair agus dubhairt sí gan amhras gur mhaith léi. Dubhairt Seán léi ansan gurb'é sin an rud a thug ansan é. D'fhiafhruig sí de conus abhí a fhios aige go raibh sí ansan in-aon-chor agus d'innis sé do go raibh sé ag siubhal le na h-athair lá amháin agus gur iarr sé air ar raibh aon muirghean eile aige agus gur innis sé dho mar gheall airthi agus go ndubhairt sé féin go ndéanfadh sé a dhícheall ar é sin a fhághail amach do. Conus mar abhí bád ionghantach aige a raghadh in aon áit in-aon-chor a déarfadh sé leis dul agus gur shuidh sé isteach innti agus gur órduig sé dho chomáint

súil aisti, agus gur thug sí an bád do. D'fhiafhruig an fathach de an ndéanfadh sé an bád a dhíol leis.
Dubhairt Seán leis ná déanfadh go deimhin mar ná féadfadh sé maireachtaint riamh gan an bád sin. D'fhiafhruig an fathach de a' bhfuair sé aon rud eile ó'n sean-mnaoí. D'innis sé dho go bhfuair sé casóg draoidheachta uaithi. D'fhiafhruig an fathach de cadé an buadh abhí leis an gcasóig. D'innis Seán do nuair a bheadh sé air go bhféadfadh sé gach aoinne a fheiscint ach ná féadfadh aoinne é sin d'fheiscint. Do chuadar go léir a chodladh an oidhche sin. Maidean lá'r 'na mháireach d'eirighdear go moc agus do bhí breicfeast maith aca. I lár an lae abhí an namhad le teacht. Nuair abhí an dínnéar ithte aca d'airighdear an fothram mhór go léir ag teacht. (ar lean. i leath 22 [= 245]

leag sé é.
D'eirig Seán agus dubhairt sé "Ba maith an buile é sin" ar seisean "ach anois cífir ceann uaim-se. Leis sin do thóg sé amach a chlaidheamh agus do bhain sé an cúig cinn déag de'n fhathach. Do thuit an fathach marbh ar an dtráigh. Do tháinig an fear anuas de'n crann ansan agus do chuir sé d'fhiachaibh air an gcailín a rádh gurb'é féin a mhairbh an fathach. Chuaidh sé síos go dtí an fathach ansan, agus do thóg sé amach a chroidhe agus do chuaidh sé abhaile. Do ghlaoidh an Rígh-bhan ar Sheán agus dubhairt sí leis codhladh a dhéanamh agus do chuir sí brat óír ó's a chionn. Ar ball do dhúisig Seán. Chuaidh sé isteach sa bhád agus do thóg sé amach ualach óir. Do bhí an cailín ag feitheamh leis agus dubhairt sí leis go gcaithfeadh sí an fear sin a phósadh anois. Níor thaithn sé léi in-aon-chor agus do bhí sí ag cuimhneamh conus a cuirfeadh sí in iúil dá h-athar gurb'é Seán a shaor í. Fé

sé 'na shuidhe ar a láimh-dheis i gcómhnaidhe nuair a bhídís ag ithe.
'Seadh do ghluais an aimsear go dtí an tráthnóna 'na dhiaidh san. An Dardaoin 'na dhiaidh sa[n] do chuaidh an cailín agus an fear abhí chun í a shábháil síos go dtí an tráigh. Do chuaidh Seán isteach go dtí an cailín aimsire agus d'iarr sé cead uirthi dul síos go dtí an tráigh chun a bheith ag súgradh leis na cailiní eile. Níor theastuig uaithi é do leogaint isteach in-aon-cho[r] ach do gheall sé dí go mbeadh sé thar-n-ais airís in am suipéara agus go dtabharfadh sé bacla brosna thar-n-ais leis agus do thug sí cead do ansan. Do chuaidh sé síos go dtí an tráigh. Do chuaidh an fear eile in áirde ar an gcrann. Níorbh'fhada gur airighdear an fathach ag teacht. Tháinig sé i mbád agus do bhí cúig cínn déag air an turas s[o.] "Troid agus teine" arsa'n fathach "Troid agus teine tú féin" arsa Seán leis. "An féidir leat troid?" arsa'n fathach leis "Munar féidir liom is féidir liom é a fhoghlaim" arsa Seán leis. Do bhuail an fathach buille ar Sheán agus do

ar lean. ó 111. [= 224]fhoghluim" arsa Seán.
Leis sin do bhuail an fathach buile ar Sheán agus leag sé é. Nuair a eirig Seán dubhairt sé "Ba mhaith an buile é sin ach anois cífir ceann uaim-se" ar seisean. Leis sin do thóg sé amach a chlaidheamh agus do bhain sé an deich gcinn de'n fathach agus do thuit sé marbh. Do tháinig an fear anuas de'n crann agus do chuir sé d'fhiachaibh ar an gcailín a rádh gurb'é féin a mhairbh an fathach. Dubhairt an cailín leis an buachaill luighe síos ar feadh tamaillín agus chodladh a dhéanamh agus do chuir sí brat óir anuas air. Do chuaidh an fear eile síos agus do thóg sé amach croidhe an fhathaigh agus do thóg sé leis é. Nuair a dhúisig Seán do chuaidh sé isteach i mbád an fhathaig agus do thóg sé ualach óir amach as. Do chuadar go léir abhaile ansan. Do bhí áthas mhór ar an Rígh-Teaghlach go léir agus do bhí árd-mheas ag an Rígh ar an bhfear a shabháil an inghean mar d'eadh agus bhíodh

Do chuaidh an cailín agus an fear abhí chun í a shábháil síos go dtí an Tráigh.
Do chuaidh Seán isteach go dtí an cailín aimsire agus d'iarr sé cead uirthi dul síos go dtí an tráigh chun bheith ag súgradh leis na buachaillí eile. Níor theastuig uaithi é do leigint síos in-aon-chor ar dtúis agus do lean sé ag impídhe uirthi agus do gheall sé dí go dtabharfadh sé bacla brosna thar-n-ais chúichi. Fé dheire do thug sí cead do. Do chuaidh sé síos agus a chlaidheamh aige. Ní raibh sé abhfad shíos in aon-chor nuair a airighdear an fathach ag teacht. Do chuaidh an fear abhí chun í a shábháil in áirde ar chrann. Tháinig an fathach i mbád agus do bhí deich gcinn air an turas so. "Troid agus teine" arsa'n fathach. "Troid agus teine tu féin" arsa'n buachaill leis. "An féidir leat troid?" arsa'n fathach. "Munar féidir liom, is féidir liom é aar lean. i leath 113 [= 227]

eirig Seán suas dubhairt sé "Ba mhaith an buille é sin" arsa Seán "ach anois cífir ceann uaim-se." Leis sin do thóg sé amach a claidheamh agus do leag sé an cúig cinn de'n fathach.
Do thuit an fathach marbh ansan. Do tháinig an fear anuas de'n crann agus do chuir sé d'iacaibh ar an gcailín a rádh gurb'é féin a shabháil í. Dubhairt an cailín leis an bhuachaill ansan luighe síos agus codhladh a dhéanamh agus do chuir sí brat óir ó's cionn, agus chuaidh Seán a chodhladh do féin. Do chuaidh an fear eile síos ansan agus do bhain sé amach croidhe an fhathaig agus do thóg sé leis é. Do chodail an buachaill ansan agus nuair a dhúisig sé do chuaidh sé isteach i mbád an fhathaig agus do thóg sé amach ualach óir agus do thóg sé leis é. Do chuadar go léir abhaile ansan agus do bhí ana mheas ag an Rígh ar an bhfear a shabháil an inghean mar d'eadh. 'Seadh d'imthigh an aimsir go dtí go dtáinig an céad Dardaoín eile.

Do chuaidh Seán isteach go dtí an cailín abhí ag obair sa cistin.
D'iarr sé cead uirthi dul síos go dtí an tráigh ar feadh tamaill chun bheith ag súgradh leis na buachaillí eile. Níor theastuig uaithi é do leigint síos ann in-aon-chor ach do gheall sé dhi go dtabharfadh bacla brosna thar-n-ais leis agus go mbeadh sé thar-n-ais in am suipéara. Do thug sé cead do ansan. Chuaidh Seán síos go dtí an tráig agus do bhí a chlaidheamh 'na phóca aige. Ní raibh sé abhfad shíos in-aon-chor nuair a airighdear an fathach ag teacht. Do chuaidh an fear abhí chun í a shábháil shuas i gcrann. Tháinig an fathach i mbád agus do bhí cúig cinn air. "Troid agus teine" arsa'n fathach. "Troid agus teine tú féin" arsa'n buachaill. "An féidir leat troid?" arsa'n fathach. "Munar féidir liom is féidir liom é a fhoghluim" arsa Seán. Leis sin do bhuail an fathach buille air agus do leag sé é. Nuair a

dubhairt an Rígh leis go dtabharfadh sé an obair sin do.
Do thárla go raibh an Rígh agus an Rígh-Teaghlach go léir ana-bhrónach an t-am so go h-áirighthe. Do bhí an áit go léir dubh agus éadaighe dúbha ar gach duine aca. Do cheistig Seán na cailíní aimsire agus do h-innseadh do gurab'amhlaidh a ghealladh inghean an Rígh do fathach mhór fadó agus go raibh sé le teacht an Dardaoin 'na dhiaidh san chun í a thógaint. D'innseadar do go raibh sé le teacht trí dardaoin in dhiaidh a chéile agus muna n-eireóchadh leis í a thógaint ansan ná féadfadh sé í a thógaint in-aon-chor. D'innseadar do leis go raibh fear ann abhí chun í a shabháil agus ansan dá sabhálfadh sé í go bhfaghadh sé í le pósadh. An tráthnóna 'na dhiaidh san do chuaidh an cailín agus an fear abhí chun í a shábháil síos go dtí an tráigh 'na raibh an fathach le teacht.

D'eirig an bád suas san aeir.
Ní dubhairt sé leis an mbád dul in aon áit speisialta ach comáínt sé leis go ndéarfadh sé féin leis stop. Do chomáineadar leo thar muir is thar tír is fé dheire do chonnacadar pálás an Rígh abhfad uaidh agus dubhairt sé leis an mbád dul fé 'na dhéin. Chómh maith do dhein, agus ba ghearr an mhoill ortha pálás an Rígh a shroisint. Do tháinig an Rígh amach sa chlós agus a dhaoine go léir amach sa chlós chun an bád iongantach abhí ag dul tríd an spéir a fheiscint ach do tháinig Seán as an mbád agus do bhí sé ag dul i luighead airís i dtreó go raibh sé ábalta ar é a chur isteach 'na phóca. Nuair a tháinig na daoine go dtí an áit ní fheacadar ann ach buachaill beag agus sean-bhalcaisí air. D'iarr Seán obair ar an Rígh. D'fhiafhruig an Rígh de cadé an obair a fhéadfadh sé a dhéanamh agus dubhairt Seán go dtarraingeóchadh sé uisge agus adhmaid chun na cailíní aimsire agus

Ar leagadh na súl do bhí súl bainte aige dí. Do thosnuig sé ag lógóireacht ad'iarraidh an t-súil d'fhághail thar-n-ais dí.
D'fhiafhruig sé dí cad a thabharfadh sé dho dá dtabharfadh sé an súl thar-n-ais do. Dubhairt sí leis go dtabharfadh sí claidheamh ionghantach do a mharbhóchadh na míle duine i gcath. Do thug sí an claidheamh do agus do thug sé sin an súil thar-n-ais di. Do bhí an claidheamh ana bheag ach dubhairt sí leis ná bainfeadh sé sin ó'na thairbhe in-aon-chor. Do chuir sé an claidheamh isteach 'na phóca in-aoin-fheacht leis an gcasóig agus chomáin sé leis airís. Fé dheire do bhí sé tuirseach ó bheith ag siubhal. Dubhairt sé leis féin go raghadh sé isteach sa bád. Do thóg sé amach as a phóca é agus ní túisge a chuir sé a chos isteach ann ná gur thosnuig sé ag dul i méid i dtreó nuair abhí sé féin istig ann go raibh slíghe do thriúr nó cheathrar ann.

leis airís.
Ní raibh sé imthighthe abhfad in-aon-chor nuair a chasadh sean-bhean eile air, agus do bhain sé an súl dí sin leis. Do thosnuig sí ag olagón agus ag logóireacht ag impídhe air a súl a thabhairt thar-nais di. D'fhiafhruig sé dí an mór a thabharfadh sí do ar an súl. Dubhairt sí leis go dtabharfadh sí casóg draoidheachta dho agus nuair a bheadh an casóg sin air go bhféadfadh sé aoinne a fheiscint ach ná féadfadh aoinne é sin a fheiscint in-aon-chor. Do thug sé an súl dí ar sin agus do fuair sé an casóg agus do bhí sé chómh beag san gur chuir sé isteach ina phóca é ach d'innis sí sin do nuair a chuirfeadh sé air é go mbeadh sé ag dul i méid go dtí go mb[eadh] sé oireamhnach do. Do chomáin sé leis ar an mbóthar airís agus tar-éis tamaill do chasadh sean-bhean eile air.

agus go dtiocfadh sé cuige.
D'fhágadar slán ag a chéile ansan agus do chuadar ar treo ó'na chéile. Do chuaidh Seán siar agus do chuaidh an buachaill eile soir. Do chomáin Seán leis agus tar-éis tamaill do chasadh sean-bhean críonna caithte air. Ar leagadh na súl do bhí súil bainte aige di. Do thosnuig sí ag olagón agus ag logóireacht ag impídhe air a súil a thabhairt thar-n-ais dí. D'fhiafhruig sé dí ansan cad a thabharfadh sí dho dá dthabharfadh sé thar n-ais dí é. Dubhairt sí leis ansan go dtabharfadh sí bád do. D'fhiafhruig sé dí cadé an tairbhe a dhéanfadh sé sin do. D'innis sí dho ansan gur bád iongantach é mar go raghadh sé thar muir is thar tír mar an gcéadna. Go raghadh sé in aon áit in-aon-chor a dearfadh sé leis dul. Do thug sé an súl dí air sin agus do fuair sé an bád uaithi. Do chomáin sé

an máthair béile bídh ansan do.
Do fuair sí sean-éadaighe abhí ag a driotháracha agus do thug sí dhóibh é agus nuair abhí an béile bídh ithte aige do thug sé a bhóthar air. Ní raibh sé imthighthe abhfad in-aon-chor nuair a tháinig a chómhnaos san go dtí an máthair agus d'iarr sé cead uirthi dul amach ag tuilleamh a choda chómh maith le na drithár. Fé dheire do thugadar cead do agus do chomáin sé leis ar an mbóthar. Níorbh'fhada go bhfeac[a] sé Seán abhfad uaidh. Do ghlaoidh sé air agus d'fhan sé leis agus nuair a thánadar suas le na chéile do shiubhluighdear le céile go dtí go dtánadar go dtí na cros-bóithre agus ansan do sgaradar. Níorbh'fhada 'na dhiaidh san gur chasadh an bheirt ar a chéile airís. Do shocruighdear ansan go raghadh duine aca siar agus an duine eile soir agus dubhairt an buachaill eile le Seán dá mbeadh sé in aon trioblóid riamh agus dá dteastóchadh sé féin uaidh ná beadh le déanamh aige ach glaodha[ch] air go h-árd trí uaire in diaidh a chéile

Inghean an Rígh.Do bhí fear ann uair agus do bhí sé pósta agus do bhí clann mhór aige, agus do bhíodar ana bhocht agus is minic abhíodh ocras ortha, agus do dheineadh an máthair na h-éadaighe go léir í féin as olann na gcaorach.
Aon lá amháin do bhí an t-athair imthighthe go dtí an coill ad'iarraidh beart brosna mar ní raibh blúire adhmaid aca i gcóir na teine agus do tháinig an mac ab'óige darb'ainm do Seán suas chun a mháthair. Dubhairt sé léi go raghadh sé amach ag tuilleamh a choda in áit éigin mar go raibh sé a ndóithin aca sa bhaile dá dtabharfadh sí sin cead do. Níor teastuig ó'na mháthair é do dhul amach in-aon-chor mar do bhí sé ana óg. Nuair a tháinig an athair abhaile agus a bheart brosna aige d'innis an máthair a sgéal do. Níor theastuig uaidh sin go raghadh sé amach ach chómh beag ach do lean sé ag impídhe ortha agus fé dheire do thugadar cead do. D'ollmhuig

amach gur ansan abhí sé.
D'fhiafhruig sé de leis conus a tháinig sé ann mar bhí a fhios aige ná féadfadh sé é a siubhal mar bhí na cnuic 'na raibh an cailín istig ann ag na fathaig ana fhada ó thig a h-athar an Rígh. D'innis Seán do go raibh bád ionghantach aig[e] a raghadh thar muir is thar tír agus nách raibh le déanamh agat ach a rádh leis duine a bhreith 'na leithéid seo d'áit. Agus go mbéarfadh sé ann gan teip thú. D'fhiafhruig an fathach de cá raibh sé agus dubhair[t] Seán go raibh sé istig 'na phóca. Dubhairt an fathach leis é a taisbeáint do. Do thóg sé amach an bád agus nuair a chonnaic an fathach chómh beag is abhí sé ní chreidfeadh sé in-aon-chor é ach do mhínig Seán do nuair a raghadh sé isteach ann go mbeadh sé ag dul i méid go dtí go mbeadh sé oireamhnach do. D'fhiafhruig an fathach de cá bhfuair sé an bád agus d'innis Seán an sgéal go léir d[o] mar gheall ar an mnaoí gur bhain sé an t-

Do thaisbeáin sí an seomra dho.
"Abair leis teacht amach" ar seisean agus do bhí sé searbh fós. Do chuaidh an cailín go dtí doras an t-seomra agus do ghlaoidh sí ar Sheán. Tháinig Seán amach. "An fíor gur féidir leat-sa na mílte duine a mharbhúghadh i gcath?" arsa'n an [!] fathach le Seán. "Is fíor" arsa Seán "Beidh tú úsáideach amáireach mar sin" arsa'n fathach. "Cad 'na thaobh?" arsa'n fear leis. D'innis an fathach ansan do go raibh naimhde leis ag teacht amáireach agus go mbeadh míle díobh ann ar fad agus ná féadfadh sé iad a mharbhúghadh é féin in-aon-chor agus dá mba rud é go bhféadfadh Seán na mílte duine a mharbhúghadh i gcath, go mbeadh sé ana úsáideach. Dubhairt sé le Seán ansan go marbhóchadh sé iad go léir leis an gclaidheamh iongantach abhí aige. D'fhiafhruig an fathach de cá bhfuair sé an claidheamh agus d'innis sé an sgéal go léir do mar gheall ar an mnaoí. D'fhiafhruig an fathach de ansan conus a bhain sé amach an áit nó cá bhfuair sé

Do bhí sé ana shearbh ar fad.
D'órduig sé di ansan a dhínnéar a thabhair[t] cuige, ansan agus do chonaic sí leis an droch-fhuadar abhí air nách fuair sé an rud abhí uaidh ach do bhí eagla uirthi pioch a rádh leis mar níor maith leis in-aon-chor ceisteanna do chur air. Fé dheire do fuair sí misneach. Dubhairt sí leis "An bhfuarais an rud abhí uait?" ar sise "Ní bhfuaras, mar ní'l sé le fagháil" ar seisean agus do bhí fearg 'na ghlór agus do bhí sórt eagla uirthi pioc a rádh leis mar gheall ar Sheán ach mar sin féin dubhairt sí:- "Ó mhaise do bhí fear anso ó chianaibh agus dubhairt sé go raibh sé ábalta ar na mílte duine a mharbhúghadh i gcath mar go raibh claidheamh ionghantach aige." "Agus gan amhras do leigis amach airís é" ar seisean "mar ní féidir leat aon rud a dhéanamh sa ceart" ar seisean. "B'fhéidir nár leigeas" ar sise "ach tá aithne agam-sa ar dhuine atá ana channcarach uaireanta agus do bhí eagla orm agus do chuireas isteach sa seómra san é" ar sise.

D'fhiafhruig Seán di cá raibh an fathach agus d'innis sí do go raibh sé imthighthe amach a' lorg duine a fhéadfadh míle duine a mharbhúghadh.
D'innis Seán ansan go bhféadfadh sé féin é sin a dhéanamh. Dubhairt an cailín leis ansan go gcuirfeadh sí isteach sa seomra agus nuair a thiocfadh an fathach isteach muna bhfaghadh sé aoinne eile go neosfadh sí dho mar gheall ar Sheán. Do thug sí béile bídh ansan do agus nuair abhí sé ithte aige do chuir sí isteach sa seómra é mar do bhí a fhios aige gur ghearr nó go mbeadh an fathach thar-n-ais i gcóir a dhínneár mar d'innis sé dí go mbeadh sé thar-n-ais in am áirighthe. Níorbh'fhada 'na dhiaidh san gur airig sí an fathach ag teacht. Tháinig sé isteach. "Baluithighim feoil duine" ar seisean "Á" ar sise "do bhí éan ag gabháil thar bhrághaid ansan ó chianaibh agus do bhí cnámh 'na bhéal aige agus do leog sé do thuitim síos an simné agus b'fhéidir gurb'é sin an baluith atá id' shróin" ar sise. "Ó b'fhéidir é" ar seisean.

Dubhairt Seán ansan go ndéanfadh sé féin a dhícheall chun í a fhagháil.
Lá'r 'na mháireach d'eirig Seán go moc agus tar-éis breicfeast maith d'ithe do thóg sé amach a bhád agus do chuaidh sé isteach ann agus d'órduig sé dho chomáint leis thar muir is thar tír agus gan stad ná staonadh a dhéanamh go dtí go sroisfeadh sé na cnuic 'na raibh inghean an Rígh istig ann. Do chomáin an bhád léi thar mur is thar tír thar cnocáin is ísleáin is de bhárr barraidhe na gcrann. Ba ghearra an mhoill uirthi na cnuic a bhai[nt] amach. Siúd í isteach sa chnuic. Do tháinig Seán amach ansan agus do chuir sé an bád isteach 'na póca airís. Chuaidh sé isteach agus do bhí an cailín istig agus í ag fuagháil agus do bhí sé d'ádh ortha go raibh an fathach as baile an t-am san. Do liúig an cailín amach le h-áthas nuair a chonaic sí Seán. Dubhairt sí leis gurb'é an Céad Críosdaidhe a chonaic sí ó thóg na fathaig í.

fhághail ó'n mbeirt aca agus pé duine aca go mbeadh an deimhniú ab'fhearr go gcreidfeadh sé an fear sin.
Do rith an fear agus do fuair sé croidhthe na fathaig agus do rith Seán agus do fuair sé an t-ór go léir a thóg sé a' bád an fhathaig agus do thaisbeánadar do'n Rígh iad. Nuair a chonnaic an Rígh an t-ualach mhór óir abhí ag Seán do chreid sé é in-aoin-fheacht leis an rud a dubhairt an cailín, mar gheall air. Do chaitheadh an fear eile isteach i dteine mhór agus do dhóghadh é. Ansan dubhairt an cailín ná pósfadh sí aoinne eile ach Seán. Do socruigheadh go bpósfaí iad mí ó'n lá san. Do thárla go raibh an Rígh agus Seán ag caint lá agus d'fhiafhruig Seán de'n Rígh a' raibh a thuille muirghean aige. Ansan d'innis an Rígh dho go raibh inghean eile aige leis abhí níos óige ná an cailín a shaor Seán féin ach fadó riamh gur thóg na fathaig leo í isteach sa cnuic, 'na leithéid siúd d'áit agus ná féadfadh aoinne í a fhagháil.

cailín féin.
An tarna h-oidhche do dhein sé an rud céadna agus ní dubhairt an fear pioc. An tríomhadh h-oidhche do dhein sé é a dhortadh ar fho-chupán an fhir. Do léim an fear suas agus do buai[l] sé Seán, fan cluais agus do leag sé ar an dtalamh [é.] Leis sin do léim an cailín ó'n mbórd agus do chuir sí a lámha timcheall ar Sheán agus dubhairt sí:- "Ná buail mo grádh féin an fear a saor mé" ar sise. Do bhí an Rígh ag éisteacht leis an gcaint agus ní fhéadfadh sé é a thuisgint, in-aon-chor gan amhra[s.] D'innis an cailín dá h-athair ansan conus mar a théigheadh an fear eile anáirde ar an gcrann i gcómhnuidhe nuair a airígheadh sé an fathach ag teacht, agus gurb'é Seán a mairbh na fathaig go léir, le claidheamh beag abhí aige féin. Dubhairt an fear go raibh sí ag innsint bréaga. Do bhíodar ag argóint ansan ach dubhairt an Rígh go gcaithfeadh sé deimhniú d'

a lámha timcheall air.
Go ndéarfadh sí "Ná buail mo ghrádh féin an buachaill a shaor mé, ó's na fathaigh go léir le chlaidheamh. Do chuadar abhaile ansan agus do bhí beart brosna ag Seán do na cailíní aimsire. Do bhí árd-mheas ag an Rígh ar an bhfear a shaor an cailín mar d'eadh. Do socruigheadh lá an phósadh. B'é an nós abhí ann an uair sin ná fleadh agus féasta mhór a bheith aca ar feadh trí lá agus trí oidhche, sar a bpósfí an bheirt aca. Tháinig an t-am agus do bhí fleadh mhór aca. Do h-iaradh ar an gcailín cé beadh aici chun an fhíona do sgaoileadh amach, oidhche na fleidhe. Dubhairt sí ná beadh aoinne eile aici ach an buachaill abhí ag tarrach uisge agus adhmad chun na cailíní aimsire, darb'ainm do Seán. Nuair abhí Seán ag sgaoileadh amach an fhíona do dhoirt sé braon ar fho-chupán an fhir abhí le pósadh leis an gcailín. Níor dhoirt sé aon braon ar fho-chupán an

dheire cuimhnig sí ar sheift. Dubhairt sí le Seán g[o] mbeadh ana fhleadh agus féasta aca sar a bpósfaí iad.
D'innis sí dho nuair a iarrfaidís uirth[i] cé bheadh aici chun an fíona a leigint amach cúichi, an oidhche a bheadh an fleadh ar siubhal ann. Agus go ndéarfadh sí ná beadh aoinne eile aici chun é a leigint amach. ach an buachaill abhí ag tabhairt uisge agus adhmad isteach chun na cailíní aimsire. Ansan nuair a bheadh sé ag leigint amach an fíona dubhairt sí leis braon dí a dhortadh ar fho-cupáin an fhir. Ach gan aon braon a leigint a thuitim ar a fo-cupán féin. Ansan é sin a dhéanamh trí uaire in dhiaidh a céile. Ná thárlóchadh aon rud an dá uaire ach an trímhadh h-uair nuair a leigfeadh sé an braon a thuitim ar an fo-chupán go léimfeadh an fear suas agus go mbuailfeadh sé Seán. Ansan go léimfeadh sí féin agus go gcuirfeadh s[í]

mbeag agus do chomáin sé leis fé dhéin an bhaile. D'fhiafhruig a bhean de conus a eirig leis agus dubhairt sé léi gur eirig go seoig leis. D'fhiafhruig a bhean de conus a eirig leis nó an mór a fuair sé ar an mboin.
D'innis sé an sgéal go léir dí ó thosach g[o] deire mar gheall ar an bhfirín mbeag agus ar ar [!] an gcasóg ndraoidheachta agus do bhí áthas an domhain uirthi. B'é deire an sgéal é ná gur dhein an firín beag fear saidhbhir de'n fhear bocht agus gur briseadh an fear saidhbhir agus do chuireadh clann an fhir chun scoile. Do fuair an fear bocht fheirm an fhir shaidhbhir agus do briseadh an fear saidhbhir agus b'éigin do imtheacht as an dtír ar fad agus do mhair an fear boch[t] agus a bhean go séimh suaimhneasach as san amach.

gamhna san a dhíol.
D'fhiafhruig an firín bocht de an mór abhí sé ag lorg ar na gamhna agus dubhairt sé leis an méid gurb'fhiú iad arsa'n fear bocht. "Ceannóchad uait iad" arsa'n firín beag "An mór a thabharfaidh tú dhom ortha?" arsa'n firín bocht. "Ní'l aon airgead agam" arsa'n firín beag "ach tá casóg anso agam agus casóg draoidheachta iseadh é agus má's maith leat tabharfad duit é mar mhalairt ar na gamhna" ar seisean. "Ach cadé an mhaith dhom an casóg sin?" arsan fear bocht. "Nuair a chuirfidh tú umat an casóg sin féadfaidh tú gach aon rud agus gach aoinne d'fheiscint ach ní féidir le h-aoinne tu d'fheiscint agus má bhíonn tú i dtrioblóid riamh, béarfaidh an casóg seo as tú má chuireann tú umat é, an ndíolfaidh tú an bhó liom ar an gcasóg sin?" ar seisean. "Díolfad" arsa'n fear bocht "is dócha gur fiú é" ar seisean. Do thug sé an bhó dho agus do fuair sé an casóg. Do ghaibh sé a bhuidhachas leis an bhfirín

ní raibh aon mheas agat-sa orm-sa ó chianai[bh] ar seisean leis.
"Féadfair dul abhaile anois leis na rud[aí] suaracha salacha san" ar seisean leis an bhfear saidhbhir mar do bhí an fhearg air. B'éigin do dul abhaile ansan go cráidhte troma-croidheach d[o] féin agus nuair a tháinig sé isteach go dtí a bhean agus d'innis sé a sgéal dá mhnaoí do bh[í] níos mó feirge uirthi ná mar abhí ar an bhfe[ar] agus do chuir sí an milleán go léir air sin agus níor labhair sí leis an cuid eile de'n tráthnóna san. I gcóir an t-aonach 'na dhiaidh san do bhí gamhan eile ag an bhfear mbocht le díol. Maidin lae an aonaig d'eirig an fear bocht go luath agus blúire leite mine-coirce. Do chuaidh sé tr[í] bóthar a' chnuic díreach mar a chuaidh sé an trí uair eile. Nuair abhí sé leath na slíghe shu[as] do chasadh an firín beag air. D'fhiafhruig an firín beag de an raibh sé ag dul go dtí an t-aonach agus d'innis sé do go raibh sé ag dul go dtí an t-aonach chun na

mhaise" ar seisean.
"Agus b'fhéidir go bhfaghainn níos mó ná deich bpúint ortha" ar seisean "Ní bhfaighir mhaise" arsa'n firín beag. Níor thug an fear saidhbhir aon fhreagra ar an bhfirín mbeag ach do chomáin sé leis ar an aonach. Nuair a shrois sé an t-aonach ámhthach ní cheannóchadh aoinne na gamhna uaidh. B'éigin do dul abhaile airís leis na gamhna suaracha salacha agus do chuaidh sé trí bóthar a' chnuic mar dá gcasfí an firín beag airís agus dá gceannóchadh sé uaidh iad ar deich sgillinge do dhíolfadh sé leis iad go breágh air sin mar níor theastuig uaidh dul abhaile chun a bhean leis na gamhna suaracha. 'San áit céadna do chasadh an firín beag arís air. "Á" arsa'n firín beag "Cím nár dhíolais na gamhna mhaise" arsa'n firín beag. "Níor dhíolas" arsa'n fear saidhbhir agus náire air "An gceannóchfá uaim iad anois?" ar seisean leis an bhfirín mbeag. "Ní cheannóchad mhaise" ar seisean. "Mar

fear saidhbhir go moch chun dul ar an aonach agus do bhí breicfeast breágh aige ansan agus do chomáin sé leis ar an aonach. Nuair abhí sé leath na slíghe shuas do chasadh an firí[n] beag air agus d'fhiafhruig sé dé cá raibh se ag dul agus d'innis sé dho go raibh sé ag dul ar an aonach chun na gamhna so a dhío[l] do féin ann
D'fhiafhruig an fear beag de an mór a[bhí] sé á lorg ar an ngamhan agus dubhairt sé go raibh sé á' lorg deich bpúint an ceann ortha "O[ch,] och" arsa'n firín beag ní fiú deich bpúint ná deich sgillinge íad" ar seisean. "An dtabharfair deich bpúint dom ortha?" ar seisean "Ní thabharf[ainn] ná deich sgillinge" arsa'n firín beag "Ní dhíolfad leat é mar sin" arsan fear saidhbhir "Ní cheannóchainn uait iad mar ní fiú iad a ceannach" arsa'n firín beag. "Agus má théigheann tú go dtí an t-aonach leo ní bhfaghaidh tú pioc ortha ach beidh na daoine go léir ag magadh fút nuair a chídhfidh siad na rudaí salacha suaracha san " a[r] seisean "Raghad go dtí an t-aonach leó

fhiafhruig sí de cá bhfuair sé an bhó bhreágh agus d'innis sé an sgéal go léir dí ó thosach go deire agus do bhí áthas an domhain uirthi agus do bhí sí ana bhuidheach de'n fhirín beag.
Pé chuma 'nar airig an fear saidhbhir mar gheall ar an ngamhan agus ar an mboin do tháinig sé ag triall ar an bhfear mbocht agus do cheistig sé é agus b'éigin do an sgéal go léir a innsint do. Do chuaidh an fear saidhbhir abhaile agus d'innis sé a sgéal dá mhnaoí féin agus bhíodar cráidhte amach is amach ansan agus dubhairt an fear go raibh trí ghamhna aca féin amuich ansan agus go raghadh sé go dtí an t-aonach an céad lá eile. Ní bheadh an t-aonach ann go dtí mí ó'n lá san agus do thosnuig sé ag ramhrúghadh na gamhna i gcóir an t-aonach i dtreo go mbeidís go breágh beathuighthe agus go bhfaghadh sé airgead mhaith ortha. Do ghluais an t-am go dtí go dtáinig lá an aonach. Maidean lae an aonaig d'eirig an

chun go dtabharfadh sé an deich sgillinge a tabhair[t] do. Do chasadh an firín beag air agus d'fhiafhruig sé de cá raibh sé ag dul nó cad a thug sé ar an mboin agus do bhí a fhios a[ige] go maith cad a thug sé ar an mboin mar bhí [sé] féin fé ndeara é a bheith an méid sin ma[r] do bheadh an bhó dhá púnt déag deich muna mbeadh an firín beag.
D'innis an firín bocht do gur thug sé naoí bpúint deich ar an mboin agus gur tháinig [sé] thar-n-ais an treó céadna i dtreó go gcasf[í] féin air chun go dtabharfadh sé an deich sgillin[ge] thar-n-ais do. Do bhí a fhios ag an bhfirín mbeag ansan go raibh an fear bocht macán[ta] agus ní thógfadh sé an deich sgillinge uaidh in-aon-chor ach dubhairt sé leis é a cimeád do féin agus a chlann. Do ghaibh an fear beag a bhuidheachas le[is] an fear agus do chomáin sé leis fé dhéin a[n] bhaile. Nuair a chonnaic an bhean é ag d[ul] abhaile leis an mboin do bhí iongnadh uirthi agus do rith sí amach an doras cuige agus [d']

arsa'n firín beag.
"Mar ní dhéanfadh airgead an gamhan mo ghnó" arsa'n fear bocht. "Ach nách bhfuil airgead spártha agat?" arsa'n firín beag leis. "Tá" ar seisean "ach caithfidh mé é a chimeád chun mé féin is mo bhean is mo chlann a chothúghadh leis" ar seisean. "Tabharfad deich bpúint duit" arsa'n firín beag leis "chun bó bainne a cheannach agus pé méid a bheidh spártha agat tar-éis an bhó a cheannach tabhair thar-n-ais chúgham é" ar seisean. "Tá go maith" arsa'n fear bocht. Dubhairt an firín beag é sin chun a fhághail amach a' raibh sé go macánta. Do fuair sé an deich bpúint agus do ghaibh sé a bhuidheachas leis agus do chomáin sé leis ar an aonach agus do cheannuig sé bó ar naoí bpúint deich. Níor dhein sé a thuille moille tar-éis an bhó a cheannach ach do dhein sé aghaidh ar an mbaile agus do chuaidh sé trí bóthar a' chnuic arís ag dul abhaile mar do theastuig uaidh go gcasfí an firín beag arís air

sgillinge dhom."
"Agus ar dhíolais é ar an gcúig sgillinge" arsa'n drithár bocht leis "Do dhíolas mar do bhí eagla orm roimh an mhnaoí sa bhaile" ar seisean "Ach tá'n tú saidhbhir do dhóthain ar aon-chuma pé sgéal é agus an rud a dhéanfadh dhá bhéile dom féin is dom bhean is dom clann ní bheadh aon bheann agat air ach é a chaitheamh amach chun na madraí" ar seisean. I gcóir an t-aonach abhí ann an lá 'na dhiaidh san do bhí gamhan óg ag an bhfirín mbeag le díol mar ní raibh aon bhiadh aige le tabhairt do. Do chuaidh sé trí bóthar a' cnuic díreach mar a chuaidh sé an dá thuras eile. Nuair abhí sé leath na slíghe shuas do chasadh an firín beag air agus d'fhiafhruig sé de cá raibh sé ag dul agus d'innis sé dho go fírinneach go raibh sé ag dul go dtí an t-aonach chun an gamha[n] a dhíol mar nách raibh aon biadh aige chun é a chothú. "Cad 'na thaobh ná díolann tú an gamhan agus bó bainne a cheannach leis an airgid?"

arsa'n drithár bocht.
"Do chuadhas go dtí an margadh leis mhaise agus do dhíolas é." "An mór a fuarais air?" ar seisean "Ní bhfuaras ach cúig sgillinge air" ar seisean "Ach do dheinis droch-mhargadh" arsa'n firín bocht leis "Ach ar chasadh an firín beag ort?" ar seisean "Do chasadh é sin orm leis ach cadé an tairbhe dhom é sin?" "Cad dubhairt sé sin leat?" arsan drithár bocht "D'fhiafhruig sé díom an mór ar a dhíolfainn an croiceann leis agus dubhart-sa leis go ndíolfainn é ar dhá púnt agus dubhairt sé nárbh'fhiú cúig sgillinge é murab'ionann as cúig púint. Dubhart-sa leis más'eadh ná díolfainn an croiceann leis air sin ach go raghainn go dtí an margadh leis ach dubhairt sé liom ná bhfaghainn pioc ar an margadh air ach chómh beag. Do chomáineas liom ar an aonach ach ní thabharfadh aoinne níos mó ná cúig

t-aonach ad'iarraidh an croiceann a dhíol ach ní cheannóchadh aoinne uaim é ar aon-chuma" ar seisea[n.] "Agus cad a dheinis leis?" ar sise "B'éigin dom a dhíol fé dheire ar cúig sgillinge" ar seisean "airiú" ar sise "Ní h-aon duine thusa i gcóir aontaigh[e] ná margaidh" ar sise "Cad 'na thaobh ná bíonn tú mar do dhrithár agus na margai[dh] a dheineann sé.
"Á" ar seisean "bíonn an t-ádh leis sin i gcómhnaidhe agus tá sé ana cháirdeamhail leis an bhfirín mbeag agus ó's rud é go bhfuilimíd saidhbhir ní bhíonn aon truagh aige dhúinn agus óir tá an fear eile chómh bocht go mbíonn truagh aige do agus siné an cúis go ndíolann sé go maith é as gach aon rud a dheineann sé." Do chasadh an fear bocht ar an bhfear saidhbhir cúpla lá 'na dhiaidh san "Ar mharbhuighís an bó dubh san?" arsa'n drithár boch[t] leis an ndrithár saidhbhir. "Do mharbhuigheas mhaise" ar seisean "agus do bhaineas an croiceann de." "Agus cad a dheinis leis?"

fuair sé an liathróid.
Do ghaibh sé a bhuidheachas leis an bhfirín mbeag agus do chuir sé an liathróid 'na phóca agus d'fhág sé slán ag an bhfirín mbeag agus do chomáin sé leis fé dhéin an bhaile agus níor chuaidh sé ar an aonach in-aon-chor. Nuair a shrois sé an bhaile d'fhiafhruig a bhean de conus a eirig leis. "Ó go seóig" ar seisean "An mór a fuarais ar an mboin" ar sise "nó cé cheannuig í" arsa an bhean. "Ní rabhas ag an aonach in-aon-chor" ar seisean "Nuair a bhíos leath-slíghe shuas" ar seisean do chasadh firín ana bheag orm agus d'fhiafhruig sé díom cá rabhas ag dul agus d'innseas do go rabhas ag dul go dtí an t-aonach chun an bhó a dhíol mar nách raibh aon airgead agam chun mé féin is mo bhean is mo chlann a chothúghadh agus d'fhiafhruig sé díom an mór a bhíos ag lorg uirthi agus dubhart-sa ar an méid gurb'fhiú í" ar seisean "Dubhairt sé liom ansan go gceannóchadh sé féin uaim í agus d'fhiafhruigheas de an mór a thabharfadh sé dhom uirthi agus

ar chúig sgillinge mar do bhí eagla air dul abhaile go dtí a bhean nuair ná beadh an croiceann díolta aige.
Nuair abhí san déanta aige níor dhein sé a thuille moille ach do chomáin sé leis fé dhéin an bhaile. Nuair a chuaidh sé isteach abhaile d'fhiafhruig a bhean de conus a eirig leis "Go h-olc mhaise" ar seisean "Cad 'na thaobh?" ar sise leis "Nuair a bhíos leath na slíghe shuas do chasadh an firín beag orm agud 'fhiafhruig sé díom cá rabhas ag dul agus d'innseas do go rabhas ag dul go dtí an t-aonach leis an gcroiceann chun é a dhíol agus d'fhiafhruig sé díom an mór a bhíos ag lorg air agus dúbhart-sa leis go rabhas ag dul go [!] agus dúbhart-sa leis go ndíolfainn leis é ar dhá phún[t] ach dubhairt sé nárbh'fhiú cúig púint in-aon-chor í agus dubhairt-sa leis ná díolfainn leis é a[ir] sin agus go raghfhainn go dtí an t-aonach leis agus go bhfaghainn níos mó ná dá pún[t] air ach dubhairt sé liom ná bhfaighinn dhá phúnt féin air. Do chomáineas liom go dtí an

sé í agus go n-íosfadh sé féin is a bhean an fheoil agus go ndíolfadh sé an croiceann. "An mór átha agat 'á lorg ar an gcroiceann sin"? arsa'n firín beag.
"Dhá phúnt" arsa'n firín saidhbhir leis "Och och" arsa'n firín beag leis "Ní fiú cúig sgillinge í" "Muna dtabharfaidh tú dhá phúnt dom" ar seisean "ní dhíolfad leat í." "Ní thabharfad dhá phúnt duit" arsa'n firín beag "agus má théigheann tú go dtí an t-aonach leis beidh na daoine go léir ag magadh fút" "Ní iarfhad ort é a cheannach uaim más'eadh" arsa'n fear saidhbhir leis "raghad go dtí an t-aonach leis agus b'fhéidir go bhfaghainn níos mó ná dá phúnt féin air" ar seisean "Ní bhfaighir mhaise" arsa'n firín beag. Do chomáin sé leis ar an margadh leis an gcroiceann agus do bhí sé a' lorg dhá phúnt air ach ní thabharfadh aoinne níos mó ná cúig sgillinge dho air. B'é deire an sgéil é ar-aon-chuma ná go mb'éigin do an croiceann a dhíol

bfhéidir go bhfaghadh sé dhá phúnt uirthi." ar seisea[n.]
"Dein más'eadh" arsa'n bhean leis. An lá sa[n] do mhairbh sé an bhó agus do bhain sé an croiceann dí agus do chuir sé ar shalann é ma[r] ní bheadh an margadh le bheith ann lá'r 'na mháireach, agus do bhí sé chun dul ann leis. Maidean lae an mhargaidh d'eirig sé go mo[ch] agus d'ollmhuig sé féin a bhreicfeast do féin agus do bhí breicfeast mhaith aige - rud nách raibh ag an bhfirín mbocht ach prátaí agus salann agus bainne ramhar. Nuair abhí sé ithte aige do ollmhuig sé é féin chun ghluaiste. Do chuaidh sé trí bóthar a' chnuic mar a chuaidh sé an dhá turas eile. Nuair abhí sé leath na slíghe shuas chasadh an firín beag air. D'fhiafhruig an firín beag de cá raibh sé ag dul. D'innis an fear saidhbhir a sgéal do conus mar a airig sé gur dhíol a dhrithár croiceann ar dhá phúnt agus conus mar abhí bó dubh aige féin agus nárbh'fhiú chúig dhá púint in-aon-chor í agus gur mhair[bh]

fiú an mhéid sin í ar-aon-chuma" ar seisean. Do thug sé an croiceann de'n fhirín beag agus do fuair sé an dá phúnt agus d'imthigh sé leis abhaile go troma-chroidheach.
Nuair a tháinig sé isteach abhaile d'fhiafhruig a bhean de conus a eirigh leis "Ó go seóig" ar seisean "An mór a fuarais ar an mboin" ar sise. "Fuaras dhá phúnt uirthi" ar seisean. Pé chuma 'nár airig an drithár saidhbhir mar gheall ar an gcroicinn agus ar an bhfirín mbeag do tháinig sé ag trial ar an ndrithár saidhbhir agus do cheistig sé é agus dob'éigin do an sgéal go léir a innsint do ó thosach go deire. Do chuaidh an fear saidhbhir abhaile agus d'innis sé an sgéal go léir dóibh. Do bhí fearg ana mhór uirthi ansan agus dubhairt sí "Dá mbeidhfá mar do dhrithár do bheimís abhfad níos fearr." Dubhairt sí leis ansan go raibh bó dubh amuich ansan agus dúbhairt sí nárbh'fiú dhá phúnt in-aon-chor í agus dá marbhóchadh sé í agus an croiceann a bhaint dí agus é a dhíol agus dó raghadh sé go dtí an t-aonach leis go m'

de'n drithár agus do bhí iongnadh air a bhfuair s[é] an t-airgead go léir.
Do chuaidh sé abhaile agus d'innis sé a sgéal go léir dhá mhnaoí féin agus do bhíodar ag cur is ag cúiteamh 'na n-aigne féachaint cad é an áit ná bhfuair sé an t-airgead. Do bhí an margadh le bheith ann lá'r 'na mháireach, agus do chuaidh an firín beag ann leis an gcroiceann. Do chuaidh sé trí bóthar a' chnuic díreach mar a chuaidh sé sé [!] an céad uair. Nuair abhí sé leath na slíghe shuas do chasadh an firín beag air agus d'fhiafhruig sé de cá raibh sé ag dul, agus d'innis sé dho go raibh sé ag dul go dtí an t-aonach, chun an croiceann so a dhíol ar seisean leis. "An mór athán tú a' lorg ar an gcroicea[nn] san?" arsa'n firín beag. "An méid gurb'fiú í" arsa'n fear bocht. "Ceannóchad uait í" arsa'n firín beag "An mór a thabharfaidh sé dhom uirthi arsa'n fearín beag. "Tabharfaidh mé dhá phúnt duit air" ar seisean. "Tá go maith" arsa'n drithár bocht "Is

"Airiú" ar sise "Ní h-aon duine thusa i gcóir aontaighe ná margaidh, féach ar do drithár tá sé abhfad níos fearr ná tusa chun margadh a dhéanamh" ar seisean leis.
"Táimíd abhfad níos fearr agus níos saidhbhire ná é sin pé sgéal é" ar seisean "agus ní foláir do bheith ag díol rudaí ar feadh abhfad sar a mbeidh sé leath chómh saidhbhir linne" ar seisean. An oidhche sin do fuair an bhó bhocht bás. Cúpla lá 'na dhiaidh san do chasadh an drithár bocht agus an drithár saidhbhir ar a chéile. "Cad 'na thaobh ná baineann tú an croiceann de'n bhoin sin agus é a dhíol?" arsa'n drithár bocht leis an ndrithár saidhbhir. "Mar ní cheannóchadh aoinne uaim í" arsa'n drithár saidhbhir. "Ceannóchad uait í" arsa'n firín bocht "An mór a thabharfaidh tú dom uirthi?" ar seisean "Tabharfaidh mé dhá leath-phúnt duit air" ar seisean. "Tá go maith" arsa'n firín saidhbhir leis díolfad leat í. Do thug an fear saidhbhir an croicean de'n fhear bocht agus do fuair sé an deich sgillinge

dul agus dubhairt sé leis go raibh sé ag dul go d[tí] an t-aonach chun an gamhan so a dhíol mar nách raibh aon mhaith innti.
D'fhiafhruig an firín beag de an mór abhí sé á' lorg uirthi agus dubhairt an drithár saidhbhir "Deich bpúint." "Och, och" arsa'n firín beag ní fiú dhá púnt í" ar seisean "Tabharfad trí púint duit uirthi" ar seisean. "Ní dhíolfad leat í mara dtabharfaidh tú deich bpúint dom" arsa'n drithár saidhbhi[r.] Ní cheannóchad uait í ach chómh beag mar sin" arsa'n firín beag. "Tá go maith más'eadh" arsa'n drithár saidhbhir "raghad go dtí an t-aonach léi. "Ní bhfa[gh]aidh tú pioc ag an aonach ach chómh beag" arsa'n firín beag leis. Do chomáin sé leis ar an aonach ansan leis an mboin ach ní thabharfadh aoinne pioc d[o] uirthi. Do chomáin sé leis abhaile airís leis an mb[oin] agus do bhí gach aon buille aige a thabhairt do['n] bhoin bhocht. Do chuaidh sé isteach abhaile. "Buel" arsa'n bhean leis "conus a airig leat"? "Go h-ol[c] mhaise" ar seisean. "Cad 'na thaobh?" ar sise "Ma[r] ní cheannóchadh aoinne an bhó uaim" ar sisea[n.]

airig an drithár saidhbhir mar gheall ar an mboin agus ar an liathróid draoidheachta do tháinig sé ag triall air an ndrithár mbocht, agus do cheistig sé é agus b'éigin do an sgéal go léir a innsint do ó thosach go deire. Nuair abhí an sgéal go léir críochnuighthe aige do fhiafhruig sé de cadé an bóthar a thóg sé agus d'innis sé do gur chuaidh sé bóthar a' chnuic. Do chuaidh an fear saidhbhir abhaile agus d'innis sé an sgéal go léir dá mhnaoí.
Dubhairt sé léi go raibh bó dubh amuich ansan aca agus nách raibh sí ag tabhairt puinn bainne dhóibh agus go ndíolfadh sé í ar an aonach an céad lá eile. "Dein más'eadh arsa'n bhean leis. Táinig lá an aonaig. Maidean lá an aonaig d'eirig sé go h-ana mhoc agus do bhí breicfeast breágh aige sin murab'ionann as an bhfear mbocht. Do chomáin sé leis ar an aonach agus an bhó a thiomáint roimis amach. 'Sé bóthar an chnuic a thóg sé. Nuair abhí sé leath na slíghe shuas do chasadh an firín beag air. D'fhiafhruig an fear beag de cá raibh sé ag

dubhairt sé nách raibh aon airgead aige ach go ra[ibh] liathróid aige agus gur saghas liathróide draoidheach[ta] é agus go dtabharfadh sé dhom é ar an mboin a[gus] d'fhiafhruigheas de cadé an tairbhe a dhéanfadh sé dom" ar seisean.
"Dubhairt sé liom dá dteastóchadh aon rud uaim nó dá mbeinn i gcruadh-chás riamh ná bea[dh] le déanamh agam ach órdú a thabhairt de'n liathróid sin," do thugas an bhó dho agus do thug s[é] an liathróid dom" "Ní'l sé ró-olc" ar sise "ach b'fhéidir go ndéanfá níos fearr dá raghfá go dtí an t-aonach. Dubhairt sé fé dheire gur dhein sé ana mha[r]gadh ar fad leis an bhfirín mbeag. Ar ball nuair a chuaidh an fear amach sa chlós cad a chídhfadh sé amuich ach an bhó. Do ghlaoidh sé ar a mhnaoí chun í a fheiscint agus má bhí iongna[dh] ortha ar dtúis ba mhó ná rimah an t-iongn[adh] abhí ortha ansan. Do chrúidh an fear ansan í agus do thug s[í] níos mó bainne dhóibh an oidhche sin ná ma[r] a thug sí riamh roimis sin. Pé chuma 'nar

fuair sé an liathróid.
Do ghaibh sé a bhuidheachas leis an bfhirín mbeag agus do chuir sé an liathróid 'na phóca agus d'fhág sé slán ag an bfhirín mbeag agus do chomáin sé leis fé dhéin an bhaile agus níor chuaidh sé ar an aonach in-aon-chor. Nuair a shrois sé an bhaile d'fhiafhruig a bhean de conus a eirig leis. "Ó go seóig" ar seisean "An mór a fuarais ar an mboin" ar sise "nó cé cheannuig í" arsa an bhean. "Ní rabhas ag an aonach in-aon-chor" ar seisean "Nuair a bhíos leath-slíghe shuas" ar seisean do chasadh firín ana bheag orm agus d'fhiafhruig sé díom cá rabhas ag dul agus d'innseas do go rabhas ag dul go dtí an t-aonach chun an bhó a dhíol mar nách raibh aon airgead agam chun mé féin is mo bhean is mo chlann a chothúghadh agus d'fhiafhruig sé díom an mór a bhíos ag lorg uirthi agus dubhart-sa ar an méid gurb'fhiú í" ar seisean "Dubhairt sé liom ansan go gceannóchadh sé féin uaim í agus d'fhiafhruigheas de an mór a thabharfadh sé dhom uirthi agus

sé leis ar an aonach.
Do chuaidh sé trí bóthar a' chnuic. Nuair a[bhí] sé leath na slíghe shuas do chasadh firín beag a[ir.] D'fhiafhruig sé de cá raibh sé ag dul agus dubhairt sé go raibh sé ag dul ar an aonach cun bó [a] dhíol mar do bhí ocras air féin is ar a bhea[n] is ar a bhean [!] is ar aclann. D'fhiafhruig an firín beag de an mór ar a dhíolfadh sé an bhó. "Leis an méid gurb'fiú í" [ar] seisean "Ceannóchad uait í" ar seisean "An mó[r] a thabharfaidh tú dom uirthi?" arsa'n fear bocht. "Ní'l aon airgead agam" arsa'n firín beag "ach liathróid beag anso agam agus liathróid draoidhea[ch]ta iseadh é agus tabharfad duit í má's mai[th] leat é" "Ach cadé an tairbhe a dhéanfaidh sé dh[om?"] arsa'n fear bocht. "Má theastuigheann aon rud uait nó má bhíonn aon rud uait nó má bhíonn tú i gcrua[dh-]chás riamh ní'l le déanamh agat ach órdú a thabhairt de'n liathróid seo" ar seisean "Tá go ma[ith"] arsa'n drithár bocht "tabharfad duit í" ar seisea[n] Do thug sé an bhó de'n fhirín beag agus do

An Bheirt Driothár.Do bhí beirt driothár ann uair amháin agus do bhí an bheirt aca pósta. Do bhí duine aca ana shaidhbhir agus do bhí an duine eile ana bhocht. Ní raibh ach féar aon bhó amháin ag an bhfear mbocht.
Do bhí an fear saidhbhir ana shanntach agus ní thabharfadh sé aon nídh in-aon-chor de'n driothár bocht. Ní raibh aon chlann ag an bhfear saidhbhir ach do bhí clann mhór ag an bhfear mbocht. Do bhíodar chómh bocht san gur minic a bhíodh ocras ortha, air féin is ar a bhean is a chlann. Fé dheire d'eirighdear chómh bocht san go ndubhairt a bhean leis go gcaithfidís an bhó a dhíol. Do bhí an t-aonach le bheith ann lá'r na mháireach agus dubhairt sé go raghadh sé ann leis an mboin. Ar maidin lá'r 'na mháireach d'eirig sé go h-ana luath chun dul ar an aonach leis an mboin. Ní raibh ach blúire beag leitinn aige i gcóir a bhreicfeast. Nuair abhí an breicfeast ithte aca do chomáin

imtheacht as a radharch.
Do bhí an cailín agus mac an Rígh cómhgarach de'n bhaile fé'n am so. Do bhí a fhios ag an mbuachaill go mbeidís sa bhaile sar a dtiocfadh an tóir 'na ndhiadhtha. D'imthigh an tuirse de na capaill tar-éis tamaillín agus do chuadar in dhiaidh mac an fhir bhoicht agus inghean an Rígh ach do bhíodar san tar-éis a thig sin a shroisint. Nuair a chuadar isteach go dtí a thig sin do bhí áthas an domhain air é a fheiscint airís agus nuair a innis sé dhóibh go raibh sé chun inghean an Rígh a phósadh ní raibh aon teora leis an áthas abhí ortha. Do chuadar go dtí an Rígh ansan agus d'iaradar pardún air agus do thug sé cead do a inghean a phósadh. Do phósadar ansan agus do bhí fleadh agus féasta mhór aca ar feadh trí lá agus trí oidhche agus do chuadar go dtí an phálás agus do mhaireadar go séimh suaimhneasach as san amach.

lean an fharraige agus an ceo 'sé sin an fhaid is a thabharfadh caoí dhóibh féin imtheacht uatha. Dubhairt an buachaill leis an cailín nuair a chrothfadh sí an slaitín draoidheachta an céad uair eile gurab'amhlaidh a thiocfadh tuirse ar na capaill.
Nuair a tháinig an muinntir eile thar-n-ais leis na tuaghanna do bhí an coill imthighthe agus do chomáineadar leó in dhiaidh Mac an Rígh agus an cailín airís. Do bhí an cailín ag féachaint siar feadh na h-aimsire go léir. Ar ball do bhí sí ábalta ar iad a fheiscint abhfad uatha. Ní rabhdar cómhgarach a ndóithin dóibh fós chun an slaitín draoidheachta a crothadh. Nuair a bhíodar cúpla céad slat ar an dtaobh thiar díobh do chroth sí an slaitín draoidheachta agus do táinig tuirse ar na capaill agus ní imtheóchaidís níos sia. Dubhairt an bua[ch]aill leis an gcailín ná leanfadh an ceó san a[ch] an fhaid a lean an farraige agus an ceo agus an coill. 'Sé sin an fhaid is a thabharfadh caoí dhóibh féin

draoidheachta a chrothadh.
Nuair a bhíodar cúpla céad slat uatha do chroth sí an slaitín draoidheachta. D'eirig farraige mór ó's a gcómhair amach i dtreó ná féadfaidís dul níos sia. Do thuig an cailín agus an buachaill gur gearr nó go n-imtheóchadh an farraige airís agus go mbeadh an tóir ag teacht 'na ndhiadhtha airís. Dubhairt sé léi nuair a bheidís ar an dtaobh thiar díobh an slaitín draoidheachta a chrothadh agus go dtiocfadh coill mhór ó's a gcómhair amach agus ná féadfaidís dul níos sia ach ná leanfadh an ceó san ach an fhaid a thabharfadh caoí dhóibh féin imtheacht uatha. Do bhí an tóir ag teacht 'na ndiadhtha airís do chroth sí an slaitín draoidheachta airís agus do tháinig coill mhór ó's a gcómhair amach. Do chuaidh cuid aca abhí ar a dtóir thar-n-ais arís i gcóir tuaghanna agus triosg chun an coill a leagadh. Dubhairt an buachaill leis an gcailín ná leanfadh an coill san ach an fhaid a

Tar-eis tamaill do bhíodar ana chómhgarach dóibh. Nuair a bhíodar díreach ar an dtaobh thiar díobh, do chroth sí an slaitín draoidheachta agus an neomat san do tháinig ceo ó's chómhair a súl agus ní fhéadfaidís dul níos sia.
Dubhairt an buachaill leis an gcailín na leanfadh an ceo san ó's chómhair a súl ach an fhaid is a thabharfhadh caoí dhóibh féin imteacht as a radharch. Dubhairt an buacaill leis an gcailín bheith ag féachaint siar feadh na h-aimsire agus nuair a chídhfeadh sí iad ag teacht chómhgarach dóibh airís an slaitín draoidheachta a chrothadh airís. D'innis sé di nuair a chrothfadh sí an slaitín draoidheachta an turas so gurb'amhlaidh a thiochfadh an fharraige ana mhór ó's a gcómhair amach i dtreó ná féadfaidís dul níos sia. D'innis an buachaill dí ná leanfadh an farraige san ach a[n] fhaid a lean an ceo 'sé sin an fhaid a thabharfadh caoí dhóibh féin imtheacht uatha. Tar-éis tamaill mhaith d'fhéach an cailín siar airís agus do bhí an tóir ag teacht 'na ndhiadhtha airís. Ní rabhdar chómhgarach a ndóithin fós chun an slaitín

dhein sé as ná gur imtheaghadar le chéile. Do fuair sé na fir go léir tímcheall na h-áite agus dubhairt sé leo dul in gach aon treó baill.
I gcionn cúpla neomat do bhí fir imthighthe anso is ansúd in gach aon treó, ó thuaidh, ó dheas, soir agus siar, treasna na gcnoc is abhfad i gcéin. Do bhí an cailín agus mac an Rígh abhfad ó'n mbaile fé'n am so. Do bhí an cailín ag féachaint siar feadh na h-aimsire féachaint an mbeadh aon tóir ag teacht 'na ndhiadhtha. An uair seo d'fhéach sí siar tar a ghualainn agus do bhí sí ábalta ar dhaoine a fheiscint abhfad uatha. Do bhí a fhios aici ansan gurab'amhlaidh a bhí muinntear a h-athar ag teacht 'na ndhiadhtha agus d'innis sí de'n buachaill. Do tharraing an buachaill slaitín draoidheachta amach as a phóca agus do thug sé de'n cailín é. Dubhairt sé léi nuair a bheidís cómhgarach dóibh an slaitín draoidheachta a chrothadh agus go dtiocfadh ceo ó's chómhair a súl agus ná féadfaidís iad a fheiscint.

Dubhairt an Rígh leis go ndéanfadh sé féin a dhícheall ar é sin a fhagháil amach do. Lá'r 'na mháireach do chomáin sé leis ar an mbóthar agu[s] níor stad sé go dtí go dtáinig sé go dtí pálás an Rígh.
Ar a shlíghe ann do chasadh seanndraoí air agus dubhairt sé leis go bhfaghadh sé Croch Bhaile-Átha Cliath fós. Do bhí ana bhrón ar Mac an Rígh ansan agus do cheap sé go gcrochfí é. Do chomáin sé leis go dtí go dtáinig sé go dtí pálá[s] an Rígh. Do chuaidh sé isteach agus d'iarr sé obair ar an Rígh. 'Sé an post a tugadh do ná dóirseóir. Do bhí inghean ag an Rígh san agus cailín áluinn dob'eadh í agus do thuit mac an Rígh in grádh léi agus do thuit sí sin in grádh leis sin agus do shocruighdear go n-éalóchaidís le chéile. An oidhche 'na dhiaidh san d'imthígheadar le chéile ar muin chapaill. Nuair a fuair an Rígh amach go raibh an bhuachaill agus an cailín imthighthe do chuir sé an dá scéal le chéile agus sé rud a

ciacu ba cheart do a léine nó a bhríste do chur air ar dtúis.
Dubhairt an Rígh leis ná déanfadh sé aon deifrígheacht ciacu a chuirfeadh sé air ar dtúis. Do rith an buachaill agus d'innis sé do mhach an Rígh ná déanfadh sé aon deifrígheacht. ciacu ba cheart do a léine nó a bríste a chur air ar dtúis. Do bhí áthas an domhain ar mac an Rígh ansan agus d'oibrig sé go breágh an lá san. Nuair a tháinig an tráthnóna do chomáin sé leis fé dhéin an bhaile agus d'innis sé an sgéal do. Do bhí an Rígh go maith airís ansan ar feadh tamaill. Níorbh'fhada 'na dhiaidh san gur buaileadh an Rígh breóidhte airís. Chuaidh an mach ab'óige isteach cuige féachaint conus abhí sé. Dubhairt an Rígh leis nách raibh sé go maith in-aon-chor, mar go raibh rud éigin ag déanamh buadhartha dho. D'fhiafhruig an mac de cad é féin. D'innis an Rígh dho nách raibh a fhios aige ciacu ba cheart do a bhróg clé nó a bhróg dheis do chur air ar dtúis.

do anois.
Lá'r 'na mháireach d'imthigh an buachaill lei[s] agus níor stop sé go dtí go dtáinig sé go dtí pálás an Rígh 'na raibh a dhrithár cheana. Chuaidh sé isteach agus d'iarr sé obair ar an Rígh agus d'fhiafhruig an Rígh dhe cad é an obair a fhéadfadh sé a dhéanamh agus dubhairt sé go bhféadfadh sé stáblaí a glanadh amach. Dubhairt an Rígh leis go dtabharfadh sé an obair do más'eadh. Chuadar go léir a chodladh an oidhche sin agus maidean lá'r 'na mháireach nuair a ghlaodhadh ar na seirbhísig eile do ghlaodhadh ar mach an Rígh chómh maith leis. Ní raibh sé ag eiríghe ná ag eiríghe agus fé dheire do chuaidh fear cuige agus d'fhiafhruig sé de cad 'na thaobh nách raibh sé ag eirighe agus dubhairt sé nách raibh a fhios aige ciac[u] ba cheart do a léine nó a bhríste do chur a[ir] ar dtúis. Dubhairt an seirbhíseach leis go ndéanfadh [sé] féin a dhícheall ar é sin a fhagháil amach d[o.] Chuaidh sé go dtí an Rígh agus d'fhiafhruig sé d[e]

Dubhairt an Rígh leis gur giorra dho an t-aer abhí fé gan amhras.
Do chuaidh an seirbhíseach amach agus d'innis sé a sgéal do mhac an Rígh. Do chomáin sé leis ag gearradh an adhmaid go dtí an tráthnóna agus do rith sé abhaile ansan gan aon suipéar agus do bhí ana fhothram is gleó i bpálás an Rígh nuair a fuaradar amach go raibh sé imthighthe. Do chuaidh mac an Rígh abhaile agus d'innis sé dá athair gur giorra dho an t-aer abhí fé. Do bhí an t-athair go maith ansan. Tamall 'na dhiaidh san do buaileadh breoite an Rígh airís agus do chuaidh an tarna mac isteach cuige féachaint conus abhí sé. Dubhairt an Rígh leis nách raibh sé go maith in-aon-chor go raibh rud éigin ag déanamh buadharta dho. D'fhiafruig an buachaill de cad é féin agus d'innis an Rígh dho nách raibh a fhios aige ciacu ba cheart do a léine nó a bhríste do chur air ar dtúis. Dubhairt an buachaill leis go ndéanfadh sé féin a dhícheall ar é sin a fhághail amach

a fhéadfadh sé a dhéanamh agus dubhairt sé leis go bhféadfadh sé adhmad a ghearradh.
Dubhairt an Rígh leis go dtabharfadh sé obair do mar sin. Lá'r 'na mháireach do chuireadh ag gearradh an adhmaid é. Ar ball nuair a tháinig duine eile de na seirbhísig amach ní raibh sé ag gearradh an adhmaid in-aon-chor ach do bhí sé annsan agus a thuagh árduighthe san aeir aige. D'fhiafhruig an seirbhíseach de cad 'na thaobh nách raibh sé ag gearradh an adhmaid agus d'innis mac an Rígh dho nách raibh a fhios ciacu ba ghiorra do an t-aer abhí fé nó an t-aer abhí ó's a chionn nó an t-aer abhí fé agus nuair a árdóchadh sé an tuagh go mbíonn eagla air go ngortóchfadh sé an t-aer abhí ó's a chionn agus nuair a leigeann sé síos an tuagh go mbíonn eagla air go ngortóchadh sé an t-aer abhí fé. Dubhairt an seirbhíseach leis go ndéanfadh sé féi[n] a dhícheall ar é sin a fhághail amach do. Do chua[idh] sé isteach agus d'fhiafhruig sé de'n Rígh ciacu ba ghiorra do an t-aer abhí fé nó an t-aer a bhí ó's a cionn.

An Rígh agus a Thriúr Mhac.Do bhí Rígh ann uair agus do bhí triúr mhac aige. Do thárla gur buaileadh breoite an Rígh agus do chuaidh an mac ba shine isteach cuige féachaint conus abhí sé.
Dubhairt an Rígh leis nách raibh sé ar fóghnamh in-aon-chor, agus ná beadh sé go maith airís mar go raibh rud éigin ag déanamh buadhartha dho agus d'fhiafhruig a mhac de cad é an rud abhí ag déanamh buadhartha do. Dubhairt sé leis an mac nách raibh a fhios aige ciacu ba ghiorra dho an t-aer abhí ó's a chionn nó an t-aer abhí fé. Dubhairt an mac leis go ndéanfadh sé féin a dhícheall chun é sin a fhagháil amach do. Lá'r 'na mháireach do chomáin mac an Rígh leis ar an mbóthar agus droch-chulaith éadaig air. Níor stad sé de'n siubhal go dtí go dtáinig sé go dtí pálás Rígh eile. Do chuaidh sé isteach agus d'iarr sé obair ar an Rígh. D'fhiafhruig an Rígh de cad é an obair

Ní túisge a eirighdear ó'n mbórd ná gur léim na daoine beaga go léir ó'n mbórd agus do rugadar ar an mbeirt aca agus do thosnuighdear ag rinnce leó agus ba maith cuige iad.
Do bhíodar ag rinnce ansan ar a ndícheall ar feadh cúpla uair a cluig agus ansan dubhairt na daoine beaga go ndéanfaidís tae airís agus chómh maith do dheineadar. Do dhein beirt nó triúr aca an bórd d'ullmhúghadh agus do chuireadar gach aon t-sórt bídh agus díghe d'á fheabhas in áirde air. Do suidheadar síos airís agus ditheadar agus d'óladar a ndóithin agus nuair a bhíodar críochnuighthe do chuadar ag rinnce airís agus d'fhanadar ag rinnce go maidean, agus do chuadar abhaile ansan.

Isteach sa lios leo agus ní túisge a bhíodar istig ann na gur oscaladh geata mhór dóibh. Do cuaidh an capall síos casán mór abhí ann agus é ag tarrach an cárr agus an trucaill 'na dhiaidh. Do bhí tig ag deire an casáin.
Do chuadar isteach sa tig agus do bhí párlús breágh ann. Do bhí an tig lán suas de dhaoine beaga agus do chuireadar fáilte roimh an mbeirt agus do chuireadar 'na suidhe iad. D'ullmhuighdear an biadh dóibh ansan agus do chuireadar gach aon t-saghas bídh agus dígh dá fheabhas ar an mbórd dóibh. Dubhradar leo ansan suidhe síos agus an biadh d'ithe. Do suidheadar síos agus do bhíodar ag ithe agus ag ól agus ag caint agus ag cómhrádh agus ag cur tré chéile. D'itheadar agus d'óladar a ndóithin agus nuair abhí an tae ólta aca dubhradar go raibh sé in am aca féin bheith ag diriúghadh ar an mbaile. D'eirighdear ó'n mbórd. Do bhí na capaill ar an dtaobh amuich de'n doras agu feitheamh leo.

An Clann Ciallmhar.Do bhí fear ann fadó agus 'sé an áit 'na raibh cómhnuidhe air ná i gClárach. Do bhí sé ana aerach.
Do bhí sé pósta agus do bhí a bhean chómh h-aerach leis féin. Do bhí cúigear clainne aige, beirt inghean agus triúr buachaillí, agus b'iad an cúigear clainne ba chiallmhaire dá raibh sa tír. Do thárla gur pósadh duine de's na cómharsain agus do bhí rinnce aca an oidhche sin agus do bhí an bheirt aca ann. Do bhí capall agus cárr aca mar do bhí turas fada ó'na thig féin go dtí tig an rinnce. Nuair a bhíodar ag teacht abhaile do bhí sé a h-aon a clog san oidhche. B'éigin dóibh dul thar leasa ar a shlíghe abhaile dhóibh. Do stad na capaill ansan. Do theastuig ó'n gcapall dul isteach sa lios agus do bhí an fear ad'iarraidh é do chomáint amach ach do theip air. Do chuaidh an capall isteach san lios.

Chuireadh culaith nuadh éadach ar an mbeirt leanbh agus do bhíodar díreach mar a chéile. Do chuireadh an bheirt aca isteach i seomra. Do chuireadh bean an duine uasail isteach sa seomra féachaint an aithneóchadh sí a mach féin ach níor aithin.
Roimis sin d'fhiafhruig sí de bhean a' gheata a' raibh aon marc ar a leanbh féin agus dubhairt sí nách raibh cé go raibh a fios aici go maith go raibh. Do chuireadh bean a' gheata isteach sa seomra ansan agus d'aithin sí go breágh é agus do fuair fear a' geata bás agus do roinn an duine-uasal an talamh agus an saidhbhreas go léir idir an bheirt leanbh agus d'fhág sé an tideal ag mac bean fhir a' gheata mar fear breágh árd dáthamhail dob'eadh é. Do phós an bheirt aca nuair a bhíodar tímpeall a chúig is fiche, agus mhaireadar go suaimhneasach as san amach.

sí ar mach an mhnaoí friothálamh agus d'fhiafhruig sí de cad 'na thaobh gur ghlaoidh sé bastard ar a mac féin.
D'innis mach an mhnaoí friothálamh dí ansan conus mar a innis a mháthair féin do an oidhche a fuair sí bás gur thug bean fhir a' geata cúig púnt dí ach na leinbh a aistriúghadh agus mach bean fhir a' geata a chur in ionad mach an duine-uasal agus go raibh sé sin ag déanamh trioblóide dí sar a fuair sí bás. Do bhí ionghnadh an domhain ar an nduine uasal nuair a airig sé é sin, mar do bhí sé chun míle púnt costaisí achur ar an mnaoí roimis sin ach nuair a airig sé an rud sin do coimeád sé a aigne cuige féin. Deireadh bean an duin-uasal le 'na fear go raibh a fhios aici nár bhí a mach féin abhí aici in-aon-chor ach ní deireadh an fear pioc ach do bhíodh sé ag gáirídhe cuige féin mar do bhí a fhios aige gurab'é féin athair an beirt mhach.

Conus mar a theastuig an cúig púnt uaithi.
Do dhein sí é ansan. Do chuir sí an mach an duine-uasail in ionad mach bean fhir a' gheata. Nuair a chuadar thar-n-ais go dtí an Coláiste tar-éis laetheannta saoire na Nodlag do bhíodar ag imirt peile agus do bhuaidh mac bean fhir a' geata ar mac an duine-uasail. Do tháinig fearg ar mach an duine-uasal agus do ghlaoidh sé "bastard" ar mach bean fhir a' gheata. Nuair a tháinig mach bean fhir an gheata abhaile an céad uair eile dubhairt sé le 'na mháthair go ndubhairt mach an duine-uasal leis gur "bastard" é agus d'fhiafhruig sí dá mháthair an "bastard" é. Dubhairt sí leis nár b'eadh. Nuair a chuadar thar-n-ais go dtí an Coláiste do chuaidh máthair mach bean fhir an geata go dtí an Coláiste agus do ghlaoidh

chuireadh mach bean fhir a' gheata go dtí Coláiste, agus do chuireadh mach an duine-uasal go Scoil Náisiúnta.
Do thárla go raibh mach an mhnaoí friothálamh ag dul go dtí an Coláiste céadna 'na raibh mac bean fhir a' geata ach gur cheap sé gur mach an duine uasail é. Nuair a tháinig sé abhaile do bhí a mháthair ag fághail bháis b'í sin an bhean friothálamh. Do bhí an rud a dhéin sí an oidhche a rugadh an bheirt leanbh ag déanamh trioblóide dí. D'innis sí dá mach ansan gach rud a thárla an oidhche a rugadh mach bean fhir a' gheata agus mach bean an duine-uasail, conus mar a iarr bean fhir a' gheata uirthi an leanbh do aistriúgadh. Go ndubhairt sí féin ná h-aistreóchadh sí na leanbhaí in-aon-chor ach nuair a dubhairt bean fhir a' gheata go dtabharfeadh sí cúig púnt dí ach é a dhéanamh.

do chonnaic sí go raibh marc ar a cliathán chlé.
Dubhairt sí leis an mbanaltra ansan gur deineadh éagchóir uirthi féin ó chianaibh mar ná beadh leanbh aici féin go ceann mí eile ach nuair a chonnaich sí an bhean eile go dtáinig pian ann féin. D'iarr sí ar an mbanaltra ansan rud a dhéanamh dí. D'iarr sí athchuiníghe uirthi ansan na leinbh a aistriúghadh agus a mach féin a chur in ionad mach an duine-uasail agus go mbeadh saoghal breágh aca mar bhí sí féin ana bhocht. Dubhairt an bean-fhriothálamh ná déanfadh sin in-aon-chor é. Ansan dubhairt bean fhir a' gheata léi go dtabharfadh sí cúig púint dí ach é a dhéanamh. Do dhéin an bean friothálamh é ansan. D'fhás an bheirt leanbh suas agus do bhí mach bean fhir a' geata abhfad níos deise ná mac bean an duine-uasail. Do

codhladh in aoin-fheacht le 'na mhnaoí. Do chomáin an fear leis fé dhéin tige an dhrithár.
An oidhche sin do chuaidh an duine-uasal isteach go dtí bean fhir an gheata ar feadh dó nó trí uaire a' chluig. Chuaidh sé amach ansan ach d'órduig sé dí gan a innsint d'aoinne gur chuaidh sé isteach cúichi ar eagla go n-aireochfadh a bhean féin é. Do chuaidh sé amach ansan go dtí a bhean féin agus do chuir sé duine de na seirbhísig isteach chun chodladhta in aoin-fheacht le bean fhir a' gheata. Do bhí sé ana cheanamhail ar a bhean féin ansan mar bhí a fhios aige go mbeadh leanbh aici. Nuair a tháinig an t-am chun an leanbh a bheith ann bhí alán éadaige deasa aca ollamh 'na chóir. Do ghuid bean fhir a' gheata cuid de na h-éadaighe mar bhí a fhios aici go

An Bheirt Leanbh.Do bhí bodaire de dhuine-uasal mór shaidhbir ann fadó agus do bhí geata mhór ag dul isteach go dtí a thig. Do bhí fear geata aige agus ní leigfí aoinne isteach sa pálás chun go n-oscalóchadh fear a' geata an geata dóibh ar dtúis.
Do bhí ana chion ag an duine-uasal ar mhnaoí fhir a' geata mar bhí sí ana phléisiúra agus do bhí sí abhfad níos breághtha ná a bhean féin. Aon lá amháin do tháinig sé go dtí fear a' geata agus do bhí litir 'na láimh aige. Dubhairt sé le fear a' geata go gcaithfeadh sé dul leis an leitir sin go dtí a dhriothár abhí 'na chómhnaidhe abhfad ó bhaile. Do bhí séala ar an leitir. Dubhairt sé le fear a' geata gan teacht thar-n-ais in-aon-chor an oidhche sin mar ná beadh sé d'am aige agus go gcuirfeadh sé duine de na seirbhísig isteach chun

amach gach aon oidhche agus do théigheadh an bheirt acu ag siubhal gach oidhche agus ní raibh fhios ag a mhuinntir go raibh sí chun é a phósadh.
Cúpla lá roimh an Carghas do pósadh an bheirt agus do bhí troid mhór ag mac an rígh le muinntir an chailín agus do chaitheadar amach an bheirt ar fad ach do bhí mórán airgid ag an gcailín agus do dheineadar tigh mhór agus do mhaireadar go sásta suimhneasac as san amach. I gcionn bliadhna do bhí mac óg acu agus nuair a fhás sé suas do bhí sé 'na gharsún chiallmhar, cliste agus ní raibh a thuille clainne acu agus do mhaireadar go séim sonasmhar as san amach.

D'iarr sé lóisdín na h-oidhche ar mhuintear an tíghe agus do tugadh. do é.
Do thárla go raibh muinntear a' tíghe ag ithe an suipéar agus sé an suipéar abhí aca agus ag gach aoinne eile an t-am san ná bórd mór prátaí agus salann agus bainne ramhar. Do thugadar cuireadh de mhach an rígh suidhe síos leó agus rud éigin a ithe. Bhí áthas ar mac an rígh mar bhí ocras air tar-éis na siubhlóide go léir. Do shuidh sé síos agus cé go raibh deifrígheacht mhór idir é féin agus an biadh abhí aige sa bhaile d'ith sé béile mhaith bídh. Nuair abhí sé ithte aca do shuidheadar le h-ais na teine ar feadh tamhaill. Bhí beirt mhac agus beirt inghean ag an muintear sin agus cailín ana dheas ab'eadh an cailín ab'óige agus do thuit mac an Rígh in grádh léi. D'iarr sé obair ar muinntear an tíghe agus do tugadh do é. Théigheadh sé

amach as an dtig ar fad mar go raibh sé féin chun pósadh airís.
D'imthigh an buachaill, leis agus an céad tig a bhuail uime do chuaidh sé isteach ann agus d'iarr sé an raibh bean annso a thógadh isteach buachaill bocht a bhí caitthe amach ag a athair agus ná raibh aon tigh chun dul isteach ann agus ná raibh aon leabaidh ná aon rud eile aige. Dubhairt fear an tíghe ná raibh aon slíghe acu dho mar go raibh clann mhór acu agus ná raibh slíge a dhóithin dóibh féinig ann. D'imthigh an buachaill bocht leis féin ansan agus é go cráidhte 'na aigne mar do bhí ocras a dhóithin air. Do tháinig sé go dtí tig éigin eile agus d'iarr sé lóistín na h-oidhche agus dubhairt bean an tíghe leis ná coimeádann sé aon daoine ar lóistín. Do tháinig an buachaill go dtí caisleán mór agus tháinig cailín áluinn amac cuige.

trí lá agus trí oidhche.
Nuair abhí deireadh na trí lá caithte do chuireadh í agus má bhí an tórramh mhór do bhí an socraid abhfad níos mó. B'é an socraid ba mhó a chonnaic aoinne riamh é. mar bhí na daoine go léir ana bhuidheach dí agus ana cheanamhail uirthi. Do tháinig an rígh agus an mac abhaile agus níor labhradar focal le 'na chéile an lá san ná an oidhche sin ná aon lá eile, go dtí go raibh seacht bliain agus lá caithte agus do labhair an rígh cúpla focal leis an mach ansan. Níor thaithn an mac leis an rígh in [!] in-aon-chor mar cheap sé go raibh sé níos fearr ná é féin agus go raibh na daoinne go léir ana bhuidheach do agus ana cheanamhail ortha agus ná rabhdar buidheach in-aon-chor do féin ná cion aca air. Aon lá amháin dubhairt an rígh leis an mach go gcaithfeadh sé dul

Mach an Rígh.Do bhí rígh ann uair agus do bhí sé pósta agus do bhí aon mhac amháin aige. Buachaill ana mhaith agus ana chiallmhar ab'eadh é.
Thagadh na daoine go léir cuige chun a chómhairle d'fhághail uaidh. mar do bhí sé cliste chómh maith le ciallmhar. Do bhí ana ghrádh ag an banríghan dho toisg nách raibh aon clann eile aca. Do thárla go mbuaileadh breóidhte an banríoghan agus do chuireadh fios ar an ndochtúir. Do chuir sé sin d'iacaibh airthi fanamhaint sa leabaidh mar do bhí sí cuibhseach olc. Is ag dul in olcas gach lá, abhí sí. Ní íosfadh sí aon biadh ná aon rud eile. I gcionn tamaill do fuair sí bás agus do bhí ana bhrón ar an rígh agus ar an mac. Do bhí tórramh mhór aca ar feadh

chéile ansan tar-éis chúpla seachtmhaine. An oidhche sin nuair ná raibh an fear mór ag teacht go dtí a bhean an céad bhean a pós sé do chuaidh sí go dtí an Rí.
D'innis an bhean do'n Rí mar gheall ar an fear mór agus dubhairt an Rí gur phós an fear mór a inghean. Do tháinig fearg ar an bhean ansan agus d'fhiafhruig sí de'n Rí chá rabhadar na gcómhnuighe agus d'innis an Rí dhi é agus do chuaidh sí cúcha. Dubhairt sí leis [?] "Chad tá ort in-aon-chor agus do rith sé leis féin síos go dtí an abha agus do bádhadh sé é féin. Do chuaidh an Rí amach go dtí áit éigin eile cun fear d'fághail i gcóir an inghean. Do phósadar a chéile agus do bhí saoghal breágh acu as san amach. Do thug an Rí mórán airgead do'n bhean agus tar-éis dhá bhliadhain do fuair sí bás agus níl a thuille trácht againn uirthe ná ar an Rí ó shoin.

de'n fear mbeag agus do dhein sé Bainríoghan de'n inghean. Do tháinig ana fhearg ar an fear mór mar gheall ar an fear mbeag do bheith na Rí agus do bhí sé cun é mharbhú.
Fé dheire do mhairbh an fear mór an fear beag agus dubhairt sé leis an mbainrioghan go raibh an fear beag imthighthe abhaile agus ná tiocfhadh sé go brách airís. Dubhairt an fear mór leis an mbainríoghan a bpósadh sí é féin agus dubhairt sí go bpósadh ach go gcaithfheadh sí cead d'fághail ó'n Rí ar dtúis. Do chuadar go dtí an Rí agus d'ínnseadar do cad a thuit amach agus dubhairt an Rí go gcaithfhidís dul go dtí an saoghal eile chun chuardach i gcóir an fear bheag. Do chuadar amach ag chuardach i gcóir an fear beag ach do theip ortha é fhághail. Dubhairt an Rí ansan go raibh cead ag an fear mór an bainríoghan a phósadh. Ní raibh a fhios ag an bhean in-aon-chor chad a bhí ar siúbhal ag an bheirt acu. Do phósadar a

leis agus ní leigfheadh sé an beirt amach in-aon-chor agus do dheineadar an bhéarsa so:-Mo ghraidhn é,
An gluaisteán dheas, Ach ní leogfhadh sé isteach ann sinn. Do thosnuigheadar ag gáirídhe ansan ar feadh tamaill agus do thosnuigheadar ag gol ar feadh tamaill eile. Ansan dúbhradar le na chéile ná leigfhidís an fear beag isteach sa tig a thuille. Do tháinig an fear beag go dtí an doras agus do thug sé an gluaisteán dhóibh. Do chuadar amach sa ghluaisteán agus do bhí an fear beag istig na ndiadhtha agus an fhaid a bhíodar amuigh do tháinig Rí na bpúcaí agus do thug sé an fear beag isteach leis. Nuair a bhí an bheirt acu imthighthe abhaile an fear mór agus a bhean do tháinig Rí na bPúcaí cúcha agus do chuaidh an bheirt acu in-aon-fheacht leis. Do phós an fear beag inghean an Rí agus do bhí ana shaoghal acu as san amach. Ansan do dhein Rí na bPúcaí Rí

áthas ortha.
Lá amháin do bhí an triúr acu ag ithe an dínnéir agus do tháinig cnag go dtí an doras agus do chuaidh an bhean amach agus cé bhí ann ach Rí na púcaí. Do bhí ana áthas ortha nuair a chonnacadar an Rí agus do bhí airgead na láimh aige. Do thug an Rí míle púnt do gach duine acu. Do chuaidh an triúr acu amach agus do cheannuigheadar gluaisteán agus do bhí ana shaoghal acu. Lá amháin do bhíodar istig sa ghluaisteán agus do bhris sé. Do chuadar go dtí na gárdaí agus d'ínnseadar dhóibh cad a thuit amach ach do bhí na gárdaí ag gáirídhe. Do chuaidh an triúr acu abhaile agus do bhíodar geall leis imthighthe as a mheabhair. Dubhairt an fear beag ansan nách aon spórt é agus dubhairt sé go gceanneóchadh sé gluaisteán eile agus do cheannuig sé é. An tráthnóna san do chuaidh an fear beag amach agus do thóg sé an gluaisteán amach

níor chreid na gárdaí in-aon-chor é. Nuair a airig na púcaí é sin chuadar go dtí an fear mór agus do thógadar go dtí an phríosún é.
Ní raibh a fhios ag an bhean chad a bhí ar siúbhal acu in-aon-chor. D'iarr an bhean ar an fear mbeag cá raibh an fear mór imtighthe ach ní dubhairt an fear beag aon rud. Nuair a tháinig an oidhche do thóg an fear beag an bhean go dtí an príosún chun an fear mór d'feisgint. Do chuadar go dtí an phríosún ach ní leigfheadh na púcaí isteach in-aon-chor iad. Nuair a chonnaic an Rí an bhean do chuir sé isteach i bpríosún í leis an bfear mór. Do chuaidh an fear beag abhaile ansan agus do thóg sé an t-airgead a bhí ag an fear mór agus ag an bhean. Do bhí ana áthas ar an bheirt acu istig i bpríosún. Uair amháin do tháinig an fear beag go dtí an príosún chúcha agus chuaidh an fear mór agus an bhean abhaile leis agus ní raibh a fhios ag na púcaí go rabhadar imthighthe abhaile in-aon-chor. Do chuaidh an triúr acu abhaile agus do bhí ana

gach lá. Do bhí an fear mór ana ghlic agus uair amháin do bhí capall aige agus bhí an capall ag fághail bháis.
Do chuaidh sé go dtí an aonach leis an gcapall. Do bhí capall breágh ag an t-aonach an lá san agus do chonnaic an fear mór é istig i stábla. Do chuaidh sé isteach sa stábla cuige. Do thóg sé an chapall a bhí sa stábla agus do chuir sé a chapall féin na n-ionad. Do dhíol sé an chapall breágh ar chaogadh phúnt agus is le Rí na phúcaí a dhíol sé é. Nuair a tháinig an fear gur leis an chapall breágh go dtí an stábla ní raibh a chapall féin ann in-aon-chor ach an chapall marbh. Do chuaidh sé go dtí na gárdaí agus d'innis sé dhóibh chad a thuit amach. Do chuaidh na gárdaí amach i lár an aonaig féachaint a ngeóbhaidís an chapall agus chonnacadar é ag Rí na phúcaí agus chuireadar isteach i bpríosún é agus bhí ana áthas ar an té gur leis an chapall. D'innis Rí na púcaí do's na gárdaí cé dhíol an capall leis ach

sí go raghadh agus do chuaid sí leó. Do bhí an fear mór agus an fear beag istig ag éisteacht leó agus ag féachaint ortha.
Nuair a airig an bheirt amuigh go raibh an bhean chun dul leó do ritheadar isteach agus nuair a chonnaic na púcaí iad do thosnuigheadar ag sgreadaig agus do bhí áthas ar na púcaí nuair a chonnacadar an bheirt acu tar-éis an troid mór. Do thóg na púcaí an bhean abhaile leó agus do bhí an bheirt acu ag gol na ndhiaidh. An maidion na dhiaidh san do chuaidh an bheirt acu go dtí tig an Rígh agus chuadar isteach agus chonnacadar an bhean istig agus í ag ól fíona. Do chuadar isteach cúiche agus dubhairt sí go raghadh sí abhaile leó ach ní leigfheadh na púcaí dhi. Do chuaidh an bheirt acu go dtí na bhaile féin airís agus do phós an bhean Rí na púcaí. Do chuadar go dtí tig an Rígh seachtmhain na dhiaidh san agus nuair a bhíodar ag teacht abhaile do ghoideadar chuid de'n t-ór agus do thógadar an bhean abhaile leó. Do chuadar abhaile agus do cheannuigheadar feirm breágh agus do bhíodh an triúr acu amuigh sa pháirc ag obair

an fear beag leis an fear mór gur mhaith leis dul abhaile agus dubhairt an fear mór gur mhaith leis féin dul abhaile leis.
Do chuimhnuigheadar ar seift chun dul amach agus do chuadar amach leis agus do chuadar abhaile. Do chuadar isteach abhaile agus dheineadar an té dhóibh féin. Ansan dubhairt an fear beag leis an fear mór gur mhaith leis pósadh anois. Do chuir an fear mór an fear beag amach fan an dtuaith ag féachaint a ngeóbhadh sé bean. Do chuaidh sé amach agus d'fhan sé amuigh ar feadh seachtmhaine. Ansan do tháinig sé abhaile agus do bhí bean in-aon-fheacht leis agus bhí mórán airgead aice. Ansan do phós an bhean an fear mór i gan fhios de gach aoinne. Oidhche amháin do chuaidh an triúr acu isteach i dtig tábhairne agus do bhí na púcaí istig leis. D'féach an triúr acu isteach agus do chonnacadar na púcaí istig agus ní raghaidís isteach in-aon-chor. Do chuireadar isteach an bhean agus do bhí na púcaí ag chaint leí. D'fhiafhruigheadar di a raghadh sí leó agus dubhairt

Ansan do dhein na púcaí agus an bheirt eile an dhá bhéarsa so:-An bheirt amadán,
A tháinig ó Corcaig, Siad iad agus iad Ag ínnsint bréaga. Do dhein an fear beag agus an fear mór an bhéarsa so:- Na púcaí na púcaí, Atá go dána, Agus a ith, An biadh go léir. Bhí a fhios ag an Rígh cé ith an biadh ansan agus do bhí a fhios aige go maith gur an bheirt a ith é. Do bhí sé chun iad do chur amach an doras ach dúbhradar go rabhadar sásta. Ansan dubhairt sé leó go gcuirfheadh sé isteach i bpríosún iad agus dubhradar go rabhadar sásta. Ansan dubhairt sé leó ar mhaith leó bheith ag ithe leis féin agus dubhradar nár mhaith leó. Ansan do leig an Rí dhóibh bheith ag ithe leis féin agus bhí ana áthas ortha ansan. Oidhche amháin do bhíodar istig le h-ais na teine agus ní raibh aoinne istig leó. Dubhairt

go léir. Ansan do tháinig an bheirt isteach agus do bhí Rí na púcaí ag ínnsint do'n Rí eile cad a bhí sa bhórd aige dho.
Do thánadar isteach agus nuair a chonnacadar an bórd do bhí sé folamh. Do tháinig fearg ar an Rí nuair a chonnaic sé ná raibh aon rud ar an mbórd agus do ghlaoidh sé ar an fear mór agus ar an fear beag. Do thánadar cuige agus dubhairt sé leó cár imthig an biadh go léir agus tháinig iongnadh ortha mar dheadh nár itheadar in-aon-chor é. Dubhairt an fear mór agus an fear beag leis an Rí go bfeacadar na pucaí ag dul isteach sa t-seómra agus gur iad san a thóg an biadh. Do ghlaoidh an Rí ar na púcaí agus d'fhiafhruig sé dhíobh ar thógadar an biadh agus dúbhradar nár thógadar gur an bheirt eile a thóg é agus ansan do thosnuigheadar ag troid mar gheall air. Do bhí an Rí eile ag gáirídhe nuair a chonnaic sé na púcaí ag troid leis an mbeirt eile. Do rith an Rí a bhí le teacht amach an doras agus chuaidh sé abhaile nuair a chonnaic sé go rabhadar ag troid le na chéile.

Táimíd sásta a Rígh na bpúcaí,
Go raibh míle maith agat.Níor thaithn san leis an Rígh in-aon-chor nuair a bhí an bheirt acu sásta agus do chuir sé iad ag ithe leis féin agus do dheineadar an bhéarsa so:- A Rígh na pucaí, Nílimíd sásta, A Rígh a Rígh na púcaí. Do bhí an Rígh sásta ansan nuair ná raibh an bheirt sásta. Do thaithn an áit leis an bheirt acu ach dúbhradar leis an Rígh nár thaithn sé leó in-aon-chor. Do dhein an Rí féin an bhéarsa so:- Ó táim alright, Ó táim alright anois, Do bhí an Rí ina amadán mór acu mar do bhíodh an bheirt acu ag magadh fé'n Rígh gach aon lá. Uair amháin do tháinig Rí eile go dtí Rí na púcaí i gcóir an lá. Do bhí alán rudaí deasa ar an mbórd ag Rí na pucaí i gcóir an Rí eile. Do chuaidh Rí na púcaí amach ag feitheamh leis an Rí a bhí le teacht agus an fhaid a bhí sé amuigh dith an bheirt a bhí istig na rudaí deasa

amach go raibh an t-airgead imthighthe. Do ghlaoidh sé ar na pucaí agus d'fhiafhruig sé dhíobh ar ghoideadar an t-airgead.
Do tháinig iongnadh ar na púcaí agus do tháinig fearg ar an Rígh agus ar na púcaí go léir. Do chuaidh na púcaí go dtí an príosún ag féachaint a raibh an bheirt istig ach ní raibh aoinne de'n bheirt acu ann. Do thánadar go dtí an Rígh agus d'ínnseadar do ná raibh aoinne de'n bheirt acu sa phríosún agus gur an bheirt acu a thóg an t-airgead. Do chuir an Rígh na púcaí amach féachaint a ngeóbhaidís an fear beag agus an fear mór agus do fuaradar iad istig sa tig agus iad ag cómhaireamh an t-airgead. Do chuir na púcaí fios ar an Ríg agus do tháinig sé agus do thóg sé an bheirt acu go dtí an príosún airís. Do chuir sé ag obair iad go cruaidh agus níor thug sé aon rud le n-ithe dhóibh ach arán cruaidh agus uisge agus do bhíodar sásta agus do dheineadar an bhéarsa so:-

acu ró mhaith dhóibh. Do chuadar a chodhladh an oidhche sin agus ní raibh aon eagla ortha go dtiocfhadh na pucaí cúcha.
I lár na h-oidhche do tháinig na púcaí chúcha agus do rugadar leó iad go dtí tig an Rígh agus do chuir sé isteach i bpríosún iad airís ar feadh mí agus níor thug sé aon rud le n-ithe dhóibh. Oidche amáin nuair a bhíodar imthighthe a chodhladh do thánadar amach as an bpríosún agus do chuadar isteach go dtí seómra an Rígh. Do bhí an t-airgead istig sa seómra san agus do ghoideadar an t-airgead agus do ritheadar amach an doras agus do chuadar abhaile, agus do dheineadar an bhéarsa so:-Tá an t-airgead againn, Tá an t-airgead againn We dont care a hell. Do chuadar amach as an áit ar fad agus nuair a eirig an Rígh ar maidin do chuaidh sé go dtí an áit ina raibh an t-airgead ach ní raibh aon airgead ann roimis. Do bhí an Rígh ar buille nuair a fuair sé